كودكان زیباترین شكوفههاى هستىاند، كه خداوند آنان را به انسانها مرحمت مىكند، اما متأسفانه امروزه یكى از بزرگترین معضلات جوامع انسانى ناسپاسى در برابر این نعمت بى منت الهى است. آرى كودك آزارى از جرایمى است كه قلب هر انسانى را مىآزارد! متأسفانه گاه بى توجهى جوامع، منجر به جنایاتى علیه كودكان معصوم و بى پناه مىشود، كه عمق وجود شنوندگان را آتش مىزند، البته عوامل متعددى دست به دست هم دادهاند تا ما روز به روز شاهد افزایش كودك آزادى در ایران و جهان باشیم. از این رو ضرورى است تا به بررسى و تحقیق بیشترى پیرامون این پدیده شوم پرداخته شود. در این نوشته، ما در صدد بررسى عوامل پدید آورنده كودك آزادى هستم، امید است كه این ناچیز گامى در جهت التیام درد كودكانى باشد، كه جز گریه راه دفاعى ندارند.
مفهومشناسى ماده دوم قانون حمایت از كودكان و نوجوانان (مصوب 1381) در تعریف گونهاى از كودك آزادى مىگوید: «هر نوع اذیت و آزار كودكان و نوجوانان كه موجب شود به آنان صدمه جسمانى یا روانى و اخلاقى وارد شود و سلامت جسم یا روان آنان را به مخاطره اندازد، ممنوع است».(1)
نویسندهاى در تعریف كلى از كودك آزادى مىگوید: «كودك آزادى، عبارت است از هرگونه فعل یا ترك فعلى كه باعث آزار روحى، جسمى و ایجادآثار ماندگار در وجود یك طفل شود، البته برخى از این آثار مىتواند مخفى باشد، مثل ممانعت از حاضر شدن در كلاس درس، محروم كردن او از غذا ،حبس در حمام یا زیر زمین و... »(2)
در تعریف مناسبى از این پدیده مىتوان گفت: «كودك آزادى عبارت است از هرگونه صدمه و آزار جسمى، روحى و یا اخلاقى كودكان یا نوجوانان كه بر خلاف قانون بوده، سلامت جسمانى یا روانى ایشان را به خطر اندازد».
عوامل پدید آورنده كودك آزارى را مىتوان به چند دسته تقسيم كرد، كه عبارتنداز: الف. عوامل ناشى از وضعیت كودك
1. ضعف و ناتوانى جسمى كودك یكى از عوامل كودك آزارى، ناشى از ناتوانى كودك در اداره زندگى خود و وابستگى او به پدر و مادر است، كه این امر به صورت ویژه در كودكان نارس، عقب مانده و معلول، امرى است كه موجب جرأت پیدا كردن كودك آزار مىشود. به طور نسبى كودكانى كه دچار مشكلات پایدارى از این قبیل اند، بیش از دیگر كودكان، قربانى كودك آزارى شدهاند.
2. مشكلات روانى كودك یكى از عوامل آزار كودكان از سوى والدین، شیطنتها و رفتارهاى ناهنجارى است كه كودكان از خود بروز مىدهند، كه گاه این بى قرارىها ناشى از بیش فعالى كودك است. بیش فعالى از آن دسته مشكلاتى رفتارى است كه نیازمند برنامههاى خاص تربیتى و گاه درمانى است. نا آگاهى والدین نیز سبب مىشود تا این مشكل بحرانى شده، منتهى به كودك آزارى شود. البته مشكلات روانى دیگرى، چون اضطراب، شب ادرارى، پرخاشگرى و... از مشكلاتى است كه نیاز به برنامه تربیتى و درمانى دارد. اما متاسفانه گاه به دلیل بى توجهى و یا ناآگاهى والدین نسبت به درمان صحیح، این مشكلات همچنان باقى مانده و موجب برانگیخته شدن خشونت علیه ایشان مىشود. به عنوان مثال والدین، كودك مبتلا به شب ادارى را روى بخارى برقى مىنشاندند، تا او را تنبیه كنند.
3. نامشروع بودن كودك یكى از عوامل وقوع كودك آزارى، نامشروع بودن كودك است. مادرى كه صاحب فرزند نامشروع مىشود، عموما نگرش دیگرى به كودك خود دارد و همواره او را مدركى براى عمل خلاف خود مىبیند. به ویژه اگر تنها بوده و از خانواده و محیط جامعه طرد شده باشد. لذا همواره به كودك خود با چشمى دیگر مىنگرد. براساس روایتى از امام صادق(ع) یكى از علل حرمت زنا، به دنیا آمدن فرزند نامشروع است، كه محروم از عوامل خانوادگى خواهد شد(3)، لذا صرف عدم جلوگیرى از باردار شدن زانیه توسط زانى گناهى دیگر است.
ب. عوامل ناشى از مشكلات اجتماعى
1. فقر اقتصادى به طور كلى، فقر از عوامل مؤثر در گسترش بسیارى از جرایم است. لذا روایات وارده از ائمه معصومین (ع) آمده است: «كان الفقر أن یكون كفرا»(4) فقر سبب مىشود تا كودكان از دسترسى به نیازهاى اساسى خود؛ مانند آموزش، بهداشت، تغذیه و... محروم شوند، یا والدین به دلیل فشارهاى مالى با رفتارهایى، چون پرخاشگرى، خشونت، بىتوجهى و... كودكان را مورد آزار قرار دهند.
دبیر انجمن حمایت از كودكان بد سرپرست سازمان بهزیستى استان اصفهان درگفت و گو با ایرنا با اشاره به این كه كودكان رده چهار تا هفت سال بیش از دیگر ردهها در معرض كودك آزارى قرار دارند، گفت: این گروه سنى با 30 درصد، گروه از بدو تولد تا سه سالگى و نیز از هشت تا 11 سالگى هر یك با 26 درصد و گروه 12 تا 15 سال با 15 درصد، بیشترین گروه سنى تحت كودك آزارىها قلمداد مىشوند. این دسته از كودك آزارىها در خانوادههاى فقیر از نظر اقتصادى و فرهنگى بیشتر است.(5) در سال 84 از میان آمار كودك آزارى، سوء استفاده از كودكان در تكدى گرى و ممانعت از تحصیل 3/8 درصد، بوده است.(6) البته مواردى كه در برگیرنده كار اجبارى كودكان است، در شمار آمار ذكر نمىشود كه با احتساب آنان، كودك آزارى ناشى از فقرخانوادهها آمار بلند بالایى خواهد بود. در كلیه كشورهاى جهان، علت اصلى قاچاق كودكان نیز در فقر اقتصادى خانوادهها نهفته است.(7)
2. مشكلات فرهنگى برخى از مشكلات فرهنگى، منجر به كودك آزارى مىشوند، كه از جمله آنها مىتوان به سنتهاى غلط فرهنگى در برخى قومیتها اشاره كرد؛ سنتهایى چون وانى در پاكستان و كابین در كردستان و برخى مناطق اهواز و خوزستان. این سنت، یكى رسم قدیمى است كه در آن با ازدواج بین دو قبیله، جنگهاى خونین ناشى از قتل یكى از دو گروه متوقف مىشود. عروس در این رسم محكوم به تحمل خشونتهایى است كه از طرف خانواده همسرش به او تحمیل مىشود.(8) برخى از سنتها نیز ناشى از رسوم غلط امروزى است؛ سنتهایى چون تجمل گرایى، مدگرایى، عریان پوشى، سیرى ناپذیرى انتظارات اعضاى خانواده، بى توجهى به پوشش مناسب دربرابر ناپدرى و نابرادرى و سایر خویشان، هر یك موجب به وجود آمدن تنشهایى در خانوادهها مىشود كه یكى از قربانیان این تنشها كودكان هستند.
از سوى دیگر، ترویج بى رویه مطالب مستهجن از طریق موبایل، ماهواره و رایانهها، مرزهاى اخلاقى را كم رنگ كرده وموجب آسیب پذیرتر شدن دختران در خانوادهها (به ویژه در برابر ناپدرى و نابرادرى و یا گاه در خانوادههاى اباحه گر توسط پدران و برادران) مىگردد. بسیارى از كودك آزارهاى جنسى، ناشى از عوامل مذكور است. بنابر آمار انجمن حمایت از كودكان در سال 84، 6/3 درصد از كودك آزارىها (و یا به عبارتى، دومین نوع كودك آزارى)، آزارهاى جنسى بوده، كه به نظر مىرسد به دلیل تابو بودن و ملاحظههاى والدین و شرم كودك، بسیارى از آنها گزارش نمىشود. (9) بسیارى از كودكان آسیب دیده، جرأت بازگشت به منزل را نداشته و از ترس پدر، نا پدرى و نابرادرى، همواره در رنج و عذاب بوده و به مراكز مددكارى پناهنده مىشوند.(10) این فضاى ملتهب به ویژه در كشورهاى غربى به اوج خود مىرسد، تا آنجا كه سوء استفاده از كودكان درمسیر هرزه نگارى و اعمالى منافى عفت، به شكل تجارى درآمده است.
ذهنیتهاى غلط حاكم در میان برخى خانوادهها (به ویژه خانوادههاى با فرهنگ ضعیف) نیز از دیگر عوامل منجر به كودك آزارى است. برخى از والدین، تربیت كودك را منحصربه تنبیه بدنى بى حد و حصر مىدانند. یكى از دلایل وقوع بیشترین آمار كودك آزارى، یعنى كودك آزارىهاى جسمى و روحى در این است كه والدین نمىدانند كه اعمال سخت گیرانه و بى رحمانه ایشان كودك آزارى است و گمان دارند كه در جهت تربیت كودك گام بر مىدارند. در حالى كه امروزه ثابت شده است كه تنبیه بدنى، یكى از مخربترین روشهاى تربیتى است. به گفته روان شناسان تداوم این خشونتها مىتواند به ترس، اضطراب وپرخاشگرى در كودك، پنهان كارى، شب ادرارى، عدم اعتماد به نفس و عدم قدرت ارتباط با دیگران شود، به طورى كه اكثر كودكان و نوجوانان بزهكار، از خشونتهاى خانگى رنج بردهاند.(11) البته عدم درك و آگاهى درست از تنبیه بدنى مجاز به قانون و فقه اسلامى نیز به جاى خود، مؤثر است؛ چرا كه از دیدگاه تربیت اسلامى، تنبیه بدنى آخرین شیوه تربیتى است وحد متعارف آن، عدم وجوب دیه؛ یعنى سرخ شدن پوست است . لذا تنبیه بدنى مجاز صرفا تلنگورى كوچك به كودك است، نه آزار جسمى و روحى او.(12)
«كودك آزارى» مربوط به طبقه خاصى نمىشود و فقر فرهنگى به اندازه فقراقتصادى مىتواند در آن خطر آفرین باشد، به نحوى كه مسئله كودك آزارى در بین افراد تحصیل كرده و با بضاعت مالى خوب هم دیده مىشود. به گفته دبیر انجمن حمایت از كودكان بى سرپرست سازمان بهزیستى استان اصفهان در گفت و گو با ایرنا، در میان پروندههاى كودك آزارى، سطح تحصیلات 30 درصد از آزار دهندگان مشخص نیست. اما والدین با سطح دیپلم با 26 درصد، سیكل و ابتدایى هر یك با 19 درصد و بى سواد با 3 درصد بیشترین گروه تحصیلى كودك آزاران بودهاند.
وى در ادامه مىافزاید در قشر كم سواد و بى سواد به دلایل مختلف گزارش كودك آزارىها كمتر است.(13)
به طور كلى، ضعف تبلیغات فرهنگى در جهت آموزش صحیح اطلاعات تربیتى، عمدهترین مشكل فرهنگى است، كه به انحرافات فرهنگى و تربیتى خانوادهها، به سوى كودك آزارى مىانجامد.
3. نقص یا ابهاماتى قانونى یكى از عوامل اجتماعى - سیاسى كودك آزارى در برخى كشورها، فقدان قوانین حمایتى از كودكان است. در ایران با تلاشهاى خوب قانونگذاران و با تكیه بر اصول اسلامى، قوانین خوبى وضع شده، اما با این وجود هم چنان نواقص و ابهامات قانونى محسوس و مؤثر است. قانون حمایت از كودكان و موادى از قانون مدنى و قانون مجازات اسلامى و آئین دادرسى، گرچه تا حدودى خلاء قانونى را پر كرده است. اما مبتلا به ابهامات و نواقصى است كه دست دستگاه قضایى و مراكز مددكارى را بسته است. دو موضوع برجسته در این زمینه، عدم شفاف سازى كودك آزارى جسمى و روحى و ارتباط آن با تنبیه بدنى است؛ چرا كه قوانین حدمتعارف تنبیه مدنى را تعریف نكرده، ضمن این كه قانون مىتوانست به اولویت بندى راهكارهاى مناسب تربیتى نیز بپردازد.(14)
از سوى دیگر، ضعف سیستم گزارش دهى و كشف جرم در حوزه كودك آزارى، ضرورت اهتمام بیشتر قانونگذاران در جهت ارائه راهكارهاى قانونى بیش از پیش مىطلبد. ضمن این كه مجازاتها و اقدامات تامینى مناسب با كودك آزارى نیز خود بحثى مهم است؛ چرا كه به راحتى نمىتوان در همه موارد حكم به عزل سرپرست خانوادهاى به سبب آزار كودك داد؛ زیرا بخشى از این پدیدهها، ناشى از نا آگاهى، ضعف اقتصادى و عواملى از این دست اند، كه با صرف مجازات زندان یا جریمه نقدى قابل جبران نیست. چنان كه جدا كردن فرزند از خانواده نیز زیان بار بوده، تأثیر منفى دیگرى بر كودك دارد. لذا باید روشهاى آموزشى و مهارتهاى تربیتى والدین را افزایش داد و تا آنجا كه ممكن است از مجازاتهایى كه خود عوارض جبران ناپذیرى بر نهاد خانواده دارد، خوددارى كرد.
4. مشكلات محیط آموزشى مهمترین محیط آموزشى كودكان مدارس است. مدرسه، جایى است كه كودك زمان بسیار زیادى از عمر خود را در آن مىگذارند. بنابراین مشكلاتى كه در مدرسه براى دانشآموزان ایجاد مىشود، مانند انتظار بیش از حد، ندیدن تفاوتها، اضطراب، ترس ناشى از رقابتهاى شدید، تبعیض، تنبیه بدنى، تحقیر، توهین و... سبب آزارهاى جسمى و روانى كودكان مىشود.(15) به گفته برخى از محققین، سیستم ناكارآمد ارزش گذارى در مدارس و شیوههاى تنبیهى نامناسب از عواملى است كه سبب مشكلات پیش گفته مىگردد. البته بخشى از چنین مشكلاتى به ناتوانىهاى تربیتى معلمین باز مىگردد. بنا به آمار انجمن حمایت از حقوق كودكان، 6/3 درصد از كودك آزارىها در سال 84 توسط مدیران و معلمان بوده است.(16)
معلمانى كه تنبیه بدنى يا توهین و تحقیر بى رويه را در دستور كار خود قرار مىدهند، به نتایج زود بازده آموزشى و كنترل پلیس بیشتر بها مىدهند. در كلاسهايى كه معلم آن در تنبیه بدنى دست كار آمدى دارد، خیال وى از منظر اطلاعات علمى نیز راحت است؛ زیرا دانشآموزان، جرأت سؤال كردن از چنین معلمانى ندارند و سكوت ناشى از نظم پادگانى در كلاسهاى درس این معلمان، فرصت كافى براى انجام كارهاى شخصى و مطالعه روزنامه و... نیمه پایانى جلسه نود دقیقهاى، در اختیار آنها قرار مىدهند. تنبیه بدنى بر خلاف تصور ظاهر، از اقتدار معلم ناشى نمىشود و بر عكس از ضعف علمى و كلاس دارى وى نشأت مىگیرد، بنابراین معلمانى كه با سواد و صبورند از اقتدار بیشترى در میان دانشآموزان برخوردارند. (17)
از سوى دیگر تغيير نگاه نظام سياسى نسبت به مديريت اداره آموزش و پرورش و تغيير نگرش جامعه از نقش مصرفى بودن به نقل توليد بودن نظام آموزشى، به تقویت این باور كمك خواهد كرد، كه افراد متعهد و متدین، با ضریب هوشى و تحصیلات علمى بالا به لحاظ گستردگى دامنه فضاى عملكردى، تأثیرگذارى بیشترى را مىتوانند در سیستم آموزشى ایفا كنند.
5. فقدان نظارت كارشناسانه برمراكز نگهدارى كودكان و حمایت از آنها در صد نسبتا بالایى از كودك آزارىها، به مؤسسات نگهدارى كننده از كودكان باز مىگردد. بنا به آمار دبیر انجمن حمایت از كودكان 7/5 درصد از كودك آزاران، از مؤسسات نگهدارى كننده كودك بودهاند. با ریشه یابى این پدیده در مراكز بهزیستى، روشن مىشود كه یكى از دلایل عمده چنین امورى از سویى، كمبود امكانات و حمایتهاى لازم، و از سوى دیگر ناتوانىهاى تربيتى مربيان و مسئولين اين مراكز و فقدان نظارت كافى نسبت به اين مراكز بوده كه، منجر به وقوع حوادثى تلخ در مراكز حفظ و نگهدارى كودكان بى سرپرست مىشود.
پس از حادثه كودك آزارى در یك مركز بهزیستى در زنجان، رئیس انجمن علمى مددكارى اجتماعى در گفت و گو با فارس گفت: «احتمال تكرار حوادث مشابه كودك آزارى زنجان در مراكز دیگر بهزیستى نیز وجود دارد. حادثه كودك آزارى در زنجان معلوم نداشتن نیروهاى كافى در بهزیستى است، حتى در یك خانواده كه 2 فرزند دارد نیز امكان كودك آزارى وجود دارد، حال تصور كنید در یك مركز شبانه روزى نگهدارى كودكان، كه حداقل 50 كودك در آن هستند و فقط یك مادریار وجود دارد، معلوم است كه باید عصبى شود و رفتار مناسبى با بچهها نداشته باشد، زیرا وى نیز خسته مىشود و اگر براى كارهاى شخصى از مركز بیرون برود، مادریار دیگرى نیست كه جایگزین او شود». (18)
6. ضعف باورهاى دینى بزرگترین عامل وقوع كودك آزارى را مىتوان در ضعف باورهاى كودك آزاران دانست؛ زیرا كسى كه معتقد به مكافات عمل در دنیا و عالم آخرت باشد، هیچ گاه به خود جرأت ظلم كردن به كودكان بى پناه را نمىدهد؛ چرا كه بر اساس حدیثى نبوى، خداوند متعال مىفرمایند: «اشتد غضبى على من ظلم احدا لا یجد ناصرا غیرى(19)؛ خشم من بر ظلم كننده به كسى كه هیچ پناهى غیر از من ندارد، شعله ور است». به ویژه كودك آزارىهاى جنسى كه مجازاتهاى سنگین آن نشانگر قباحت بسیار آن است. اباحه گرى و بى توجهى به معیارهاى دینى، عمدهترین كودك آزارى جنسى، به ویژه از سوى والدین كودك است.
ج. عوامل ناشى از وضعیت والدین
1. فقدان مهارتهاى تربیتى بزرگترین عامل كودك آزارىهاى جسمى، عدم مهارت و ناتوانى والدین در برابر كنترل رفتار كودكانه كودك است. برخى از والدین، نزديكترين راه براى اصلاح رفتارهاى كودك خود را تنبیه بدنى مىبينند، كه با تكرار از سوى والدین، كودك كم كم بدان عادت مىكند، در این شرایط برخى والدین ناشیانه به سختتر كردن تنبیه بدنى و روانى خود رو مىآورند و تا آن جا پیش مىروند، كه از در لجبازى با كودك معصوم و خام، صدمات جبران ناپذیرى به كودك وارد مىآورند. در این میان، ناتوانى مادران در كنترل و هدایت رفتار كودكان نقش پر رنگترى دارد. از این رو، ضرورى است تا مادران بیشتر در صدد تربیت و مهار رفتار ناهنجار كودك خود با یادگیرى روشهاى صحیح تربیت فرزند باشند. اگر مادر فضاى خانه را به درستى مدیریت كند، كار به جایى نخواهد كشید، كه پدر خسته و كلافه از كار، متوسل به رفتارهاى آزار گرانه شود. حتى مادر مىتوان پدر را نیز به شیوههاى مناسب و جدید تربیتى آگاه نموده. مانع از خشونت او علیه كودك معصوم شود.گرچه وظایف پدر به جاى خود باقى است. به طور كلى والدین باید با جدیت در صدد تربیت صحیح كودك با استفاده از روشهاى مناسب باشند و صرفا در صدد بزرگ كردن جسم و پر كردن شك او نباشند. طبق آمار ارائه شده از سوى دبیر انجمن حمایت از كودكان بد سرپرست سازمان بهزیستى استان اصفهان، در سال 85 از میان پروندههاى موجود، در این انجمن موارد كودك آزادى عاطفى 19 درصد، جسمى 15 درصد، جنسى 7 درصد، غفلت 11 درصد، جسمى و غفلت 11 درصد، عاطفى و غفلت 3 درصد، جسمى و عاطفى و غفلت 30 درصد موارد كودك آزارى را شامل مىشود. چنان كه مشاهده مىشود، بخش اعظمى از موارد كودك آزارى در اثر كودك آزارى همراه با آزار جسمى و عاطفى و ناشى از غفلت والدین است امورى كه به یقین با وجود مهارتهاى تربیتى والدین قابل پیشگیرى است.
2. اشتغال مادر یكى از عوامل آزار كودك از سوى مادر و كمبودهاى عاطفى كودكان اشتغال پاره وقت و یا تمام وقت مادر است. متأسفانه برخى از مادران پیش از این كه به فكر رسیدگى به مشكلات و نیازهاى تربیتى كودك باشند، به فكر پر كردن جیب خود براى رفاه بیشتراند. برخى مادران پیش از این كه خود را مادر بدانند، خود را كارگر سرمایه داران مىدانند. كودكى كه در روز فقط چند ساعت در كنار مادرى خسته وبى حوصله، كه وظایف گوناگون خانهاش عقب افتاده است به سر مىبرد، بسیار مورد غفلت، بى توجهى، كمبود عاطفى، انحرافات اخلاقى، قرار گرفته و گاه مورد آزار مادر بىحوصله و پر مشغله قرار مىگیرد، كه اغلب چنین كودكانى، غالب ساعتهاى عمر خود را زیرنظر مربیان مهد كودكى كه مشخص نیست تا چه اندازه احساسات و نیازهاى كودك را درك مىكنند، مىگذرانند و كمتر طعم محبتهاى مادرانه را احساس مىكنند.
3. فشارهاى مالى عمده كودكانى كه قربانى كودك آزارى مىشوند، تحت فشارهاى مالى هستند. فقر سبب مىشود تا كودكان از دسترسى به نیازهاى اساسى خود؛ مانند آموزش، بهداشت، تغذیه، و... محروم شوند یا والدین به دلیل فشارهاى مالى با رفتارهایى؛ چون پرخاشگرى، خشونت، بى توجهى و... كودكان را مورد آزار قرار دهند. فشار مالى سبب مىشود تا والدین سعى كنند محدودیتهاى بیشترى براى فرزندان خود قرار دهند. این امر سبب اعتراض كودك و پرخاشگرىهاى او مىشود، كه كشمكش میان ایشان، گاه منتهى به كودك آزارى مىشود.
دكتر منصور ایزدپناه (روانشناس) در این خصوص مىگوید: مهمترین عاملى كه منجر به كودك آزارى مىشود، فقر اقتصادى و فرهنگى است. اكثر كودكانى كه ازمعضل كودك آزارى رنج مىبرند در خانوادههاى پر جمعیت، فقیر و مهاجر قرار دارند، كه گاه پدر یا مادرشان معتد هستند.
از سوى دیگر، كار كودكان و سوء استفادههاى جسمى و جنسى نیز در بسیارى از موارد ناشى از فقر است. براساس آمارى از كودكان در تهران، كار اجبارى را باید یكى از شایعترین موارد كودك آزارى در ایران دانست. براساس تحقیقى كه توسط انجمن حمایت از حقوق كودكان با همكار دانشگاه بهزیستى و توان بخشى ایران در تهران روى585 كودك خیابانى انجام شده، نشان مىدهد، كه علاوه بر افزایش 23 درصدى این كودكان در منطقه تجریش تهران و 81 درصدى آنها در میدان رسالت این شهر، 48 درصد از آنان 6 تا 12 سال سن دارند. این تحقیق همچنین مشخص كرده است كه 16 درصد از این كودكان زیر 16 سال سن دارند و 30 درصد شان بین 12 تا 18 سال سن دارند. دادههاى این تحقیق بیانگر آن است كه 54 درصد از كودكان كار، تنها درتهران درآمد 30 تا سقف 50 هزار تومانى ماهانه خود را كه حاصل 6 تا 10 ساعت كار سخت روزانه است، صرف خانواده مىكنند. فقر اقتصادى، بى عدالتى اجتماعى، بیكارى، فاصله طبقاتى زیاد و درآمد كم خانواده در ایران از مهمترین عللى است كه منجر به وجود آمدن پدیده كودكان خیابانى و كار اجبارى آنان مىشود.(20)
البته این عامل، عاملى است كه اكثركشورهایى كه به طور جدى گرفتار معضر كودك آزارى هستند، جارى است. بنا به گزارشى، بسیارى از والدین یمنى براى امرار معاش خود ناچارند كودك خود را به دست قاچاقچیان بسپارند. بر طبق گزارشها، از دهه 90 مقارن با اولین درگیرى در خلیج فارس كه كارگران یمنى از عربستان به كشورشان رانده شدند، آمار قاچاق كودكان یمنى به این كشور افزایش یافته است. امات الرحمان مددكار اجتماعى و كارشناس امور خانواده در گفت و گو یا خبرگزارى IPSاعلام كرد: «به دلیل فقر زیاد و بیكارى، خانوادههاى یمنى كودكانشان را به دست قاچاقچىها مىسپارند و متأسفانه این كار غیر انسانى را با رضایت كامل انجام مىدهند. گزارشات حاكى از آن است كه بسیارى از خانوادهها از طریق كودك دور از وطنشان امرار معاش مىكنند. در آمد كودكان از راههایى چون گدایى، نقل و انتقال مواد مخدر و یا انجام كارهاى بسیار سخت تأمین مىشود.»(21) بنا به اظهارات الرحمان، بزرگترین ترس هر خانواده اخراج فرزندشان از عربستان و در نتیجه قطع درآمد خانواده است. وزارت امور اجتماعى اعلام كرد، كه این كودكان از طریق قاچاقچیان، گاردهاى مرزى و مأمورین عربستان مورد سود جویى و اعمال خشونت قرار مىگیرند. آنها تحت فشار خشونت، گرسنگى و سوء استفاده جنسى هستند.
4. اعتیاد اعتیاد والدین به دلیل خصوصیاتى كه در ایشان ایجاد مىكند، مانند پرخاشگرى، بى مسئولیتى، كاهش عاطفه و... سبب مىشود تا كودكان مورد آزار، بیشتر مورد سوء استفاده قرار گیرند. وجود بیش از 2 میلیون معتاد در كشورى كه 60 درصد از 95 درصد آنها، پدر خانواده هستند، منجر شده تا اغلب آنها به دلیل مصرف مواد مخدر، تعادل روانى خود را از دست داده و زن و فرزندان خود را مورد آزار واذیت و انواع خشونتهاى خانوادگى قرار دهند. غالب پروندههاى كودك آزارى در ایران در مورد كودكانى تشكیل شده كه والدین معتاد داشتهاند.(22) اعتیاد، به ویژه در خانوادههاى فقیر، توانایىهاى تربیتى والدین را ساقط كرده و ایشان را در شرایطى قرار مىدهد، كه همواره به خود زحمت فكر در عمق اعمال خویش را نمىدهند و آسانترین و سریعترین راه را براى سركوب فرزند در پیش مىگیرند. ایشان به دلیل نیاز مالى مرتكب سوء استفاده از كودك در امورى؛ چون فحشاء، تكدىگرى، نقل و انتقال مواد مخدر مىشوند. در حداقل موارد نیز كودك را مجبور به كارهاى سخت مىنمایند.
5. طلاق بزرگترین قربانیان طلاق، كودكانى معصومى هستند، كه از مهر مادرى یا لطف پدرى محرومند. بخش مهمى از موارد كودك آزادى به كودكانى اختصاص دارد، كه گرفتار تك سرپرستى یا سرپرست نامناسب پس از طلاق هستند. در مواردى مشاهده شده كه نامادرى یا نا پدرى در اثر غفلت یا بى توجهى والدین اصلى، كودك را مورد آزار جسمى و یا جنسى قرار دادهاند.(23)
6. بیمارى روانى و جسمى آمار نشان داده، كودكانى كه والدین آنان دچار بیمارىهاى روانى و یا جسمانى هستند، بیشتر در معرض كودك آزارى هستند. در مواردى، كودك آزارى جسمى به سبب مشكلات روانى و گاه جسمانى بوده است. در صورتى كه والدین به بیمارىهاى روانى مبتلا شوند، با رفتارهایى؛ مانند تند خویى، خشونت، ناسازگارى، بى توجهى و... كه ناشى از بیمارىهاى روانى آنهاست سبب آزار كودكان مىشوند.
7. اختلافات خانوادگى یكى از قربانیان مشاجرات شدید و طولانى والدین، كودكان بى گناهى هستند كه در خلال این مشاجرات صدمه عاطفى و روانى مىبینند. گاه در خلال مشاجرات والدین، كودكان ابزار تلافى قرار مىگیرند كه بر آسیبهاى ایشان مىافزاید. اضطراب حاصل از این فضا كودك را تحت فشار شدید روانى قرار مىدهد و در نهایت ممكن است ایشان را به مشكلات رفتارى و اختلالات روانى دچار كند. براساس پژوهشهاى دفتر پژوهش دانشگاه علوم بهزیستى و توان بخشى بر روى 77 هزار و 855 دانشآموز پسر پایه دوم مقطع راهنمایى مدارس دولتى 200 درصد دانشآموزان در معرض آزارهاى جسمى قرار دارند. 20 درصد والدین این كودكان با یكدیگر مشاجره و درگیرى دارند كه آزار عاطفى و جسمى را در پى دارد. 27 درصد دانشآموزان اظهار كردهاند كه زندگى بر تنشى دارند.(24)
نتیجهگیرى عوامل مؤثر در پدیده كودك آزارى به سه گروه قابل تقسیم هستند. گروهى ناشى از وضعیت جسمى كودك، مشكلات رفتارى و روانى كودك، نامشروع بودن كودك، ناخواسته بودن كودك، گروهى دیگر عوامل ناشى از جامعه و مشكلات آن است؛ مانند فقر اقتصادى، كمبودها و مشكلات فرهنگى، نواقص و ابهامات قانونى، مشكلات محیطهاى آموزشى، فقدان نظارت كارشناسانه بر مراكز نگهدارى كودكان و حمایت از آنها، ضعف باورهاى دینى. گروهى نیز ناشى از وضعیت والدین و سرپرستان است ؛ مانند فقدان مهارتهاى تربیتى والدین و سرپرستان قانونى، اشتغال مادر و ضعفهاى تربیتى او، فشارهاى اقتصادى و مالى، اعتیاد، طلاق، بیمارى روانى و جسمى و نیز اختلافات خانوادگى .
در حقیقت بسیارى از عوامل در نتیجه كمبودهاى فرهنگى و ضعفهاى اخلاقى است، كه نیاز به برنامه ریزىهاى بیشتر فرهنگى و ترویج باورها و رفتارهاى درست اخلاقى دارد. بخش دیگرى از عوامل در نتیجه فقر و مشكلات اقتصادى است.
پى نوشتها: 1ـ دانش آموخته حوزه و كارشناسى ارشد حقوق جزایى و جرمشناسى.
2ـ ر.ك. كودك آزادى چیست؟ سایت باشگاه اندیشه به نقل از روزنامه هموطن سلام.
3ـ سفینه النجاة، ص 560، كلمه «زنى».
4ـ امالى صدوق، ص 299.
5ـ كودك آزارى در جامعه رو به افزایش است، روزنامه شرق، 19/7/85.
6ـ روزنامه شرق در خدمت كودكان، صفحه اجتماعى، 19/1/85.
7ـ روزنامه شرق در خدمت كودكان، همان.
8ـ همان.
9ـ همان.
10ـ ر. ك. پروندهها و آمارهایى كه در كتاب كودك آزارى، هوشنگ آبروشن، نشرآریان، سا 1384.
11ـ براساس یافتههاى تحقیقى در مدارس راهنمایى شهر فردوس، تنبیه بدنى در پيدايش افسردگى، افت تحصیلى در پسران و دختران نقش دارد. رمضانى، عباسعلى، اداره كل آموزش و پرورش استان خراسان http://dbase.irandoc.ac.irو نیز كودك آزارى چیست؟، روزنامه هموطن سلام، سایت باشگاه اندیشه، این یافتهها در تحقیقى در اروپا، آمریكا و آسیا كه در مجله نوین پزشكى به چاپ رسیده نیز تأیید شده است. www.niksalehi.com
12ـ تنبیه بدنى كودكان در اسلامwww.rasekhoon.net/root/Show-16705.aspx و نیز حق تأدیب و رابطه آن با كودك آزارى، محمد حسین طارمى، وب گاه. http://moshaverdostan.blogfa.com
13ـ كودك آزارى در جامعه رو به افزایش است. روزنامه شرق، 19/7/85.
14ـ ر.ك. حق تادیب و رابطه آن با كودك آزارى، محمد حسین طارمى، وب گاه.http://moshaverdostan.blogfa.com
15ـ پدیده كودك آزارى، حمید عباس زاده. www.sadsetani.ir/newver/maghalat.asp?newscod=850502omooi1و نیز www.mydocument.ir/main/index.php?article=405
16ـ روزنامه شرق در خدمت كودكان، همان.
17ـ ر.ك. هوشنگ آبروشن، كودك آزارى، نشر آریان، سال 1384 و نیز محمود بابا اوغلى، نظام آموزشى و تنبیه بدنى، به آدرس: http://sociologyofiran.com/index.php?option=com-content task=view id=872 Itemid=65
18ـ خبرگزارى فارس، 2/4/87، و نیز حوادث مشابه كودك آزارى زنجان...www.niksalehi.com
19ـ و همچنین در حدیث دیگرى آمد است:« الكافى عن محمد بن یحیى عن احمد بن محمد بن عیسى عن الحسین بن سعید عن ابراهیم بن عبد الحمید عن الولید بن صبیح عن ابى عبدالله (ع) قال ما من مظلمه اشد من مظلمه لا یجد صاحبها علیها عونا الا الله» بحارالانوار الجامعه لدرو أخبار الائمه الاطهار، علامه مجلسى، اسلامیه، ج 72، ص330.
20ـ كودك آزارى چیست؟ روزنامه هموطن سلام، سایت باشگاه اندیشه.
21ـ روزنامه شرق در خدمت كودكان، صفحه اجتماعى، 19/1/85.
22ـ ر.ك.پروندهها و آمارهایى كه در كتاب كودك آزارى، هوشنگ آبروشن، نشر آریان، سال 1384.
23ـ همان.
24ـ كودك آزارى چیست؟، روزنامه هموطن سلام، سایت باشگاه اندیشه. پايگاه حوزه |