تنبيه كودكان به چه قيمتي؟

پدر يا مادر به كودك خود علاقه‌مند است و مي‌خواهد فرزندش به درستي تربيت شود، از اين‌رو ممكن است گاه دست به خشونت بزند، ‏غافل از آن كه اين روش نمي‌تواند منتج به نتيجه دلخواه تربيتي شود و حتي در بسياري از موارد اين‌گونه تربيت كاركردي منفي مي‌يابد و ‏منجر به آسيب جسمي در كودك‌آزاري مي‌شود.‏
به اعتقاد كارشناسان امور تربيتي تنبيه كودكان به معناي درست آن هم گاهي اوقات از سوي والدين ضروري است چون كودكان در سنين ‏كودكي به علت ويژگي‌هاي طبيعي اين دوره، ممكن است مرتكب خطاهاي زيادي شوند. در اين صورت والدين بايستي آنها را راهنمايي ‏كنند و درست و نادرست بودن آن كارها را با ملايمت به آنها گوشزد كنند ولي از سرزنش و ملامت و تنبيه بدني آنها بايد پرهيز شود.

‏ از سوي ديگر تربيت گاهي كه منجر به تنبيه بدني كودكان مي‌شود در زماني روي مي‌‌دهد كه آنها لجبازي مي‌كنند و بنا به دلايلي ‏كارهايي انجام مي‌دهند كه تا حدودي بر درست نبودن آنها آگاهي دارند. در اينجاست كه آن تناقض شكل مي‌گيرد وگرنه ما بايد بپذيريم ‏كه رفتارهاي اشتباه لازمه رشد كودكان است هرچند كه نيازمند راهنمايي‌هاي سازنده بزرگ‌ترها نيز هستند.‏
اثرات منفي تنبيه‌‏
براساس تحقيقات انجام شده توسط كارشناسان علوم تربيتي، بسياري از والدين و مربيان بر اين باورند كه اگر كودك از آنها اطاعت محض ‏كند خوشبخت خواهد شد و بنابراين زماني كه كودك از دستور آنان سرپيچي مي‌كند او را تنبيه مي‌كنند تا طبق نظر آنها رفتار كند. به اعتقاد آنان ترس از تنبيه كودك را به اجراي وظايف معين وامي‌دارد و مانع از اين مي‌شود كه او به انجام كاري كه مخالف مقررات است ‏مبادرت ورزد.
‏ در واقع تنبيه اثر فوري دارد و كودك را از ادامه تخلف بازمي‌دارد چنين، والدين و مربياني غافلند كه اطاعت و انضباطي كه از راه تنبيه حاصل ‏شود موجب اضمحلال و نابودي حس ابتكار كودك مي‌گردد و نيروي كنجكاوي ديگر رشد نمي‌يابد. ‏ از سوي ديگر اين‌گونه كودكان چون به سن بلوغ و رشد برسند يا از هيچ مقامي اطاعت نمي‌كنند و راه عصيان در پيش مي‌گيرند يا آن كه ‏مطيع همه مي‌شوند و براي فرمانبرداري و توسري‌ خوردن آمادگي پيدا مي‌كنند. همچنين كودكي كه از ترس والدين و مربيان خود دست از ‏كار ناصواب مي‌كشد در بزرگسالي نيز بدون اين كه خود متوجه باشد فقط موقعي دست از كار نادرست برخواهد داشت كه از تنبيه بالاتري ‏بترسد يا او را واقعا تنبيه كنند.
‏ يكي ديگر از اثرهاي منفي تنبيه اين است كه كودكان از روش تنبيهي والدين خود تقليد مي‌كنند. كودكي كه سيلي خورده يا به پشت او ‏زده‌اند به هنگامي كه مي‌كوشد در مورد ديگران اعمال قدرت كند مي‌آموزد كه پرخاشگري خود را به همين نحو ابراز كند و به همين طريق ‏بدرفتاري با كودك از نسلي به نسل ديگر منتقل مي‌شود. همچنين تنبيه باعث مي‌شود كه كودك از محيط خانه گريزان شود و در نتيجه با ‏افرادي كه تربيت درستي ندارند نشست و برخاست مي‌كنند و به بزهكاري و انحراف سوق مي‌يابند و اگر بخواهيم در مورد ديگر اثرات ‏منفي تنبيه بگوييم اين كه تنبيه موقعيت اجتماعي فرد را متزلزل مي‌كند، از اين‌رو كودك براي حفظ موقعيت اجتماعي خويش از اقدام به ‏كاري كه سبب اجراي تنبيه درباره وي شود خودداري مي‌نمايد. با اين كه تنبيه اثر فوري دارد اثر آن كم است و ارزش تربيتي ندارد. به بيان ‏ديگر تنبيه خود به خود فرد را متوجه زشتي و عيب كار خود نمي‌سازد، شخصيت او را مضمحل مي‌كند و غالبا زيان‌‌هاي فراواني در بر دارد. ‏مثلا تنبيه بدني ممكن است سبب نقص اعضاي بدن شود. اثر تنبيه بدني فوري است و او را متوجه نتايج وخيم كار نمي‌كند و به محض ‏اين كه ترس از ميان رفت دوباره به انجام آن مبادرت مي‌ورزد.‏
رفتارهاي جايگزين‌‏
بسياري از روانشناسان تقويت‌كننده‌ها را به جاي تنبيه موثر مي‌دانند. تقويت‌كننده‌ها به وجود يا عدم هر محركي كه موجب افزايش وقوع ‏پاسخ گردد، گفته مي‌شود. تقويت‌كننده‌ها 2 نوع هستند؛ مثبت و منفي.
در تقويت مثبت، وجود محرك موجب افزايش تكرار پاسخ مي‌شود؛ اما در تقويت منفي، عدم حضور يا فقدان محرك موجب تقويت مي‌گردد. ‏وقتي كه والدين، فرزندشان را به دليل اين كه به كودكي كوچك‌تر از خودش كمك كرده، تشويق مي‌كنند يا به دليل هر نمره 20 كه در ‏مدرسه گرفته، به او مقداري پول مي‌دهند يا وقتي كه اجازه مي‌دهند به دليل اين كه كاري را به انجام رسانيده، شب كمي ديرتر از ‏معمول بخوابد، در واقع تقويت مثبت به كار برده‌اند. تقويت‌كننده‌ها ممكن است اجتماعي (تشويق محبت)‌ يا غيراجتماعي (چيزهاي ملموس، امتيازات خاص)‌ باشند. تاثيرات تقويت‌هاي ‏اجتماعي مانند تشويق تا حدودي بستگي به رابطه كودك با بزرگسال دارد. ‏ معمولا تشويق از طرف والديني كه رابطه گرم و پذيرايي با كودك دارند، موثرتر از تشويق از طرف والديني است كه سرد و بي‌اعتنا هستند. ‏البته گاهي تشويق از طرف والديني كه سرد و بي‌اعتنا هستند، ممكن است براي كودك اهميت خاصي داشته باشد؛ چون بندرت پيش ‏مي‌آيد. تاثير تقويت‌كننده‌ها در عين حال بستگي دارد به اين كه كودك در مورد آن تقويت‌كننده‌ها چه نگرشي دارد و آنها را چگونه تعبير و ‏تفسير مي‌كند.
‏ معمولا والدين به طور غيرعمدي رفتار كودك خود را تقويت مي‌كنند. يك مورد معمول تقويت غيرعمدي اين است كه به كودكان به هنگامي ‏كه رفتار نادرستي از آنان سر مي‌زند، بي‌توجه باشند. با اين بي‌توجهي پاداشي را كه كودك شما مي‌توانست به احتمال زياد از آن ‏برخودار شود، از او دريغ مي‌شود. به طور حتم كودكان در كانون توجه والدين نشو و نما مي‌كنند و محروم ساختن آنها حتي براي زماني ‏كوتاه مي‌تواند اثر فوري بر جاي گذارد. شيوه ناديده‌انگاري، بويژه وقتي موثر است كه كودك شما قصد داشته باشد شما را تحريك كرده يا ‏به كلي غافلگير كند.
‏ اگر ماهرانه بكوشيد به سروصدا يا حرف‌هاي زيادي و بي‌سابقه او ترتيب اثر ندهيد، حتما جلوي حركات او را مي‌گيريد. وقتي كه از عمل ‏خود برگشت، حتما از وي به پاس اين تغيير رفتار تعريف كنيد. ‏ وقتي به كودك خود بي‌محلي مي‌كنيد، ثابت‌راي باشيد. اگر دانه‌اي شكلات خواست و احساس كرديد در اين وقت نبايد بخورد، تنها يك بار ‏به او بگوييد «حالا وقت شيريني نيست» بعد چشم از او برداريد، به طوري كه اصلا نگاهتان به نگاه او برخورد نكند و برخلاف تقاضاي او ‏ساكت بمانيد. منظور از اين عمل آن است كه حتي حاضر نيستيد به هيچ وجه به او رو نشان دهيد. اگر به رويش لبخند بزنيد، به طور ‏ضمني به اين معني است كه علنا وادارش خواهيد كرد تا پافشاري كند و اين پافشاري مطمئنا حاكي از آن است كه دل شما را به دست ‏خواهد آورد.
‏ كودك شما ممكن است اكنون همه تلاش خود را براي جلب توجه شما به كار گيرد؛ از جمله در اتاق بدود، روي تخت بيفتد يا روي فرش ‏غلت بزند. برخي از كودكان وقتي مورد بي‌توجهي قرار مي‌گيرند، سرسختانه در پي آنند تا با پدر خود تماس جسماني پيدا كنند. كودك ‏شما ممكن است از سر و شانه‌يتان بالا رود، به لباستان آويزان شود يا به پايتان بپيچد. اينجاست كه شايد دلتان نرم شود، بويژه وقتي كه ‏او را با چهره‌اي ناراحت ببينيد؛ اما اعمال او را به كل ناديده بگيريد. وقتي از حقه‌بازي دست برداشت، آن وقت به او توجه نشان دهيد. اگر ‏به فعاليت مورد قبولي مشغول شد و از درخواست خود براي شكلات دست برداشت، او را تشويق كنيد.
‏ والديني كه تسليم گريه‌ها يا خواسته‌هاي غيرمنطقي كودك خود شوند، نه‌تنها رفتار خلاف كودك را از بين نخواهند برد، بلكه همان رفتاري ‏كه قصد از ميان بردنشان را داشتند، تقويت مي‌كنند. ‏ هرچند كه برخي روان‌شناسان تنبيه را همراه با تشويق و تقويت جايز مي‌دانند چراكه معتقدند آدمي به علت تمايل غرايزش در هر سن و ‏سال از ارتكاب به گناه نمي‌‌تواند مبرا باشد لذا جلوگيري از اعمال زشت و خلاف بايد سرلوحه‌ برنامه‌‌‌هاي تربيتي قرار گيرد و براي اين ‏منظور راهنمايي‌ها و مراقبت‌هاي لازم از اصول اوليه تربيت كودكان است و پس از آن توبيخ و سرزنش و احيانا تنبيه نيز براي آنان لازم ‏مي‌باشد. ‏
عواقب تنبيه بدني‌‏
تنبيه بدني در صورتي كه بي‌رويه و بدون آگاهي صورت گيرد داراي عواقب وخيمي است كه اين عواقب عبارتند از: بچه‌ها را دروغگو بار ‏مي‌آورد، به حيله‌گري و رياكاري وادار مي‌كند، علاوه بر صدمات جسمي، رنج و تحقير به دنبال مي‌آورد، سبب ترس مي‌شود، افسردگي و ‏بيماري‌هاي عصبي ايجاد مي‌كند، بچه‌ها را به سمت خودآزاري سوق مي‌دهد، بچه را به ديگرآزاري مي‌كشاند و سرانجام آنها را لجباز، ‏گوشه‌گير، كندذهن و بي‌اراده مي‌كند.‏
تنبيه غيربدني‌‏
به جاي تنبيه بدني بهتر است كودكان را مورد تنبيه غيربدني قرار داد، به عنوان مثال محروم كردن بچه‌ها از تفريح؛ بچه‌ها علاقه وافري به ‏تفريح و سرگرمي دارند و محروم كردن آنها از اين دلخوشي‌هاي ساده چندان شايسته نيست منتها بايد به آنها آموخت كه اگر تكاليفش را ‏انجام دهد اجازه دارد به تفريح و سرگرمي مورد علاقه‌اش بپردازد يا اگر كودك عمل ناپسندي را براي چندمين بار مرتكب شد مي‌توان او را ‏موقتا از تنقلات مورد علاقه‌اش محروم كرد. همچنين از تدابيري كه مي‌توان به مثابه توبيخ درباره كودك روا داشت اين كه موقتا به او بي‌اعتنا بود. منتها اين رفتار بايد با ظرافت انجام ‏شود كه كودك فكر نكند بزرگترها او را طرد كرده‌اند. رفتن به مهماني هم براي كودك مهم است. اغلب وقتي او را به مهماني نبريد متوجه مي‌شود كه خطايي از او سرزده، در صورتي كه ‏طفل به اشكال كارش پي نبرده بايد به نحوي به او فهماند كه چرا به مهماني برده نشده است. ‏ در پايان نبايد فراموش شود كه تنبيه و تشويق بايد بلافاصله بعد از عمل كودك انجام بگيرد و فاصله‌اي بين آن نيفتد چون اثر آن از بين ‏مي‌رود.‏

ديانا رحمتي

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار