جايگاه حكمت در تعليم و تربيت

تعليم و تربيت» جز آن كه يك فن و مهارت است، دانشى است كه اكنون در اوج استقلال و فربهى است. متخصصان امروزه تلاش مى‏كنند مبانى فلسفى، انسان شناختى و روان‏شناختى تعليم و تربيت را به كاوند و از فحواى اين بحث‏هاى نظرى، البته روش‏هاى مؤثرتر و كارآمدتر را در تعليم و تربيت عملى نيز استخراج مى‏نمايند. در اين ميان، اسلام براى خود نظريه‏اى خاص در تعليم و تربيت دارد كه در خور توجهى ويژه است. مقاله حاضر كوششى است در اين جهت.
استاد شهيد مرتضى مطهرى از جمله افرادى است كه در عمر پربار خويش، توانست نقش بزرگى در احياى ايدئولوژى اصيل اسلامى داشته باشد. او با بينش اصيل و عقلانى خويش، به حكمت و فلسفه، جهتى سالم و حركتى نو بخشيد و آن را در خدمت جوانان عزيز اين مرز و بوم و بلكه جهان اسلام قرار داد. او با تدوين كتب و مقالات متقن و محكم خود، اساس فلسفه صدرايى يعنى حكمت متعاليه را رونق ديگرى بخشيد و با شرح منظومه حاج ملا هادى سبزوارى و... انديشه‏هاى والاى استاد خويش مرحوم علامه طباطبايى را رواج داد. در بسيارى از موضوعات اصولى و عقلانى همچون «انسان و سرنوشت»، «عدل الهى» و «اصول فلسفه و روش رئاليسم» وارد شده و با شهامت كم‏نظير خويش، به بسط و تكميل آنها پرداخت و قطعاً اگر تعريف و تمجيد امام(ره) از اين شخصيت كم نظير نبود - بدخواهان بدانند كه با رفتن او، شخصيت اسلامى و علمى و فلسفيش نمى‏رود. من به دانشجويان و طبقه روشنفكر متعهد توصيه مى‏كنم كه كتاب‏هاى اين استاد عزيز را نگذارند با دسيسه‏هاى غير اسلامى فراموش شود(11)- برخى انسان‏هاى كج فهم نسبت به آراء و نظريات و شخصيتش، بى‏مهرى مى‏كردند، گرچه امروز بسيارى از آراء و نظرياتش مسكوت مانده و كمتر بدانها توجهى مى‏شود و اين مظلوميتى عظيم‏تر از شهادت اوست.
شهيد مطهرى به تأسى از حكما، براى فلسفه و حكمت به مفهوم عام و از نظرگاههاى مختلف تقسيماتى قايل بود، از جمله: حكمت استدلالى كه متكى بر قياس و برهان است و حكمت ذوقى كه سر و كارش با ذوق و الهام و اشراق است و حكمت تجربى كه سر و كارش با حس و تجربه و آزمايش است و حكمت جدلى كه براساس مشهورات در مسايل جهانى و كلى است. در اكثر كتب فلسفى خويش به مبانى حكمت استدلالى و ذوقى و بلكه حكمت متعاليه پرداخته و برافكار و انديشه‏هاى مرحوم علامه طباطبايى در كتاب «اصول فلسفه و روش رئاليسم» پاورقى زده است و با تدوين مباحث آشنايى با علوم اسلامى، مباحث فلسفى و كلامى را مطرح و عرضه كرده است.
آنچه در اين مختصر تقديم مى‏شود بيان مباحث فلسفى به معناى خاص اين علم نيست، زيرا اين مباحث در كتب مرحوم استاد به تفصيل بحث شده و در دسترس همگان قرار دارد، بلكه بيان مطلب ديگرى است كه اسم خاصى جز همان حكمت را نمى‏توان بر روى آن گذاشت و شايد بتوان آن را، حكمت ايمانى يا حكمت انسانى ناميد.

حكمت چيست؟

براى حكمت، معانى فراوانى ذكر كرده‏اند. از جمله؛ «شناخت اسرار جهان هستى و آگاهى از حقايق قرآن و رسيدن به حق، از نظر گفتار و عمل و «معرفت و شناسايى خداوند»(2).
با مراجعه به اصل كلمه، مى‏توان به دست آورد كه حكمت يك حالت و خصيصه درك و تشخيص است و به وسيله آن، شخص مى‏تواند حق و واقعيت را درك كند و مانع از فساد شود و كار را متقن و محكم انجام دهد. «على هذا، حكمت، حالت نفسانى و صفت روحى است، نه شى‏ء خارجى، بلكه شى‏ء محكم خارجى، از نتايج حكمت است».(3)
راغب گويد: «حكمت، رسيدن به حق به واسطه علم و عقل است.»(4)
در مجمع‏البيان آمده است كه: «حكمت همان علم و دانشى است كه صاحبش را از جهل و نادانى مانع مى‏شود.»(5)
در قرآن كريم آمده است: «و من يوت الحكمة فقد اوتى خيرا كثيرا»(6). و به هر كس حكمت داده شود، به يقين خيرى فراوان داده شده است.
در مجمع البيان آمده است: «مقصود از دادن حكمت، علم و توفيق براى عمل است.»(7) و اين كه حكمت گفته شده است، چونكه مانع از جهل و نادانى است و مرادف با فهم المعانى است. «الحكمة: فهم المعانى و سميت الحكمة لانها مانعة من الجهل.»(8)
در تفسير جلالين چنين آمده است: «يوتى الحكمه‏اى العلم النافع المؤدى الى العمل.»(9) اين كه حكمت مى‏دهد، يعنى علم مفيدى كه زمينه‏ساز عمل است و بدان منجر مى‏شود.
مرحوم علامه طباطبايى رضوان الله تعالى عليه گويد: الحكمة على ما يستفاد من موارد استعمالها هى المعرفة العلمية النافعة و هى وسط الاعتدال بين الجهل و الجربزة.»(10) حكمت آنطور كه از موارد استعمال و كاربردش استفاده مى‏شود، همان معرفت و شناخت علمى مفيد است كه از آن به حد وسط بين نادانى و جربزه تعبير مى‏شود (جربزه به معنى فكر كردن در چيزهايى كه بالاتر از ادراك است و در آنها نبايد فكر كرد.)
علماى علم اخلاق گويند: نخستين فضيلت و ملكه ارجمندى كه بشر را از تمامى موجودات امتياز مى‏دهد، حكمت است و حكمت را اين گونه تعريف كرده‏اند: علم به حقيقت موجودات است از حيثيت وجود آنها (حكمت نظرى) و اين كه شخص، امور معاش و معاد خود را، منظم و مرتب گرداند و به خوبى صلاح و فساد اعمال خود را، از هم تمييز دهد (حكمت عملى). هفت قوه و ملكه را در تحت «حكمت» مندرج نموده‏اند، از جمله: ذكاوت، تذكر، تعقل، سرعت فهم، وجودت ذهن، صفاى ذهن، سهولت تعلم و معتقدند كه: هر كس اين قوا و ملكات در وى پديد گردد، مستعد و مهيا مى‏گردد براى قبول حكمت (11).
اما همه اين معانى را مى‏توان يك جا جمع كرده و در تفسير حكمت، چنين گفت: «حكمتى كه قرآن از آن سخن مى‏گويد و خداوند به لقمان، عطا فرموده بود «لقد اتينا لقمان الحكمة» (سوره لقمان آيه‏12) مجموعه‏اى از معرفت و علم و اخلاق پاك و تقوا و نور هدايت بوده است.»(12)
در تفسير آيه 12 سوره لقمان، امام موسى بن جعفر(ع) خطاب به هشام‏بن حكم، چنين فرموده‏اند: «مراد از حكمت، فهم و عقل است»(13)
محكم كار را، حكيم گويند. يعنى كسى كه، كار را از روى تشخيص و مصلحت انجام دهد. اين كلمه (حكيم) از اسماء حسنى الهى است. و الله عليم حكيم (نساء 26)، انك انت العليم الحكيم (بقره 32)، لااله الا هو العزيز الحكيم) (آل عمران‏6) زيرا او (خداى بارى تعالى) كارهايش متقن و محكم و از روى حكمت و مصلحت است.
تحقق تربيت اسلامى براساس حكمت است.
جايگاه حكمت در تعليم و تربيت اسلامى بر كسى پوشيده نيست و بايد اساس همه پرورش‏ها و تعليم‏ها همين مبنا باشد و بايد كه سياست و اخلاق و علم‏آموزى و هنر و اقتصاد و... هم اينگونه باشد، اگر غير از اين باشد، راهى عبث را پيموده‏ايم و در مسايل خود، با ناكامى مواجه خواهيم شد.
شهيد مطهرى در مساله تعليم و تربيت، عنايت خاصى به تعليم حكمت دارد و آرزويش تحقق تعليم و تربيت، براساس حكمت است. حكمتى كه بر تعقل و تفكر و داشتن روح علمى و عدم تعصب، پايدار باشد. ايشان در اين زمينه مى‏گويد:
«رشد شخصيت فكرى و عقلانى بايد در افراد و در جامعه پيدا بشود. يعنى قوه تجزيه و تحليل در مسايل بالا برود. پس در تعليم و تربيت، بايستى به دانش‏آموز مجال انديشه داد، او را ترغيب به تفكر كرد. جاى ترديد نيست كه در آموزش و پرورش، رشد فكرى‏دادن به متعلم، به شاگرد، به كودك، به بزرگ و جامعه، بايستى هدف قرار بگيرد. اگر معلم يا استاد يا خطيب يا واعظ و هر كه در مسند تعليم جاى دارد بايد بكوشد كه رشد فكرى يعنى قوه تجزيه و تحليل به دانش‏آموز بدهد. اگر همتش بر اين قرار گيرد كه هى بياموزد و فرا گيرد و حفظ كند، نتيجه‏اى نخواهد گرفت. آنچه كه ما راجع به عقل مى‏بينيم، مى‏رساند كه شخص به نيروى فكركردن، قادر مى‏شود كه استنباط، اجتهاد و ردّ فرع بر اصل بكند. در ادبيات، فلسفه و منطق، فقه و اصول و نيز فيزيك و رياضى، اجتهاد به همين‏گونه است.»(14)
ديگر انديشمندان هم، اين آراء و نظريات را تاييد كرده و معتقدند كه حكمت در سايه حيات معقول امكان دارد و شخصيت، در عبور از مراحل خام حيات طبيعى محض، به مراحل حيات معقول، قابل ساخته‏شدن است، به اين شكل كه:
«احساسات خام به احساسات تصعيدشده، تبديل گردد.
جريانات ذهنى گسيخته به انديشه‏هاى مربوط، تبديل گردد.
محبت خام به محبت‏هاى معقول، تبديل گردد.
آرزوهاى دور و دراز به اميدهاى محرك، تبديل گردد.
علاقه و عشق‏هاى صورى به عشق و علاقه‏هاى كمال‏بخش، تبديل گردد.
قناعت به مفاهيمى بى‏اساس، درباره خير و كمال، به تلاش و تكاپو براى دريافت واقعيت خير و كمال، تبديل گردد.
تقليد و پذيرش محض، به نظر و انديشه واقع‏يابى اصيل و مستقيم، تبديل گردد.
شطرنج‏بازى‏هاى عقل نظرى جزيى به هماهنگى عقل سليم و وجدان واقع‏بين، تبديل گردد.
بازى با تمايلات به اراده حساب‏شده تبديل گردد.
خود را تافته جدابافته از ديگر انسان‏ها ديدن، به درك وحدت عالى انسانى و تساوى انسان‏ها در هدف يا وسيله بودن، تبديل گردد.»(15)
پس جايگاه عقل و تفكر در نظام تعليم و تربيت ما، جايگاهى روشن دارد و بايد اين جايگاه را شناخت و در رشد و پرورش آن كوشيد، چرا كه در قرآن كريم و كلام معصومين ما سلام‏الله عليهم توجه خاصى به اين مطلب شده است: ان شر الدواب عندالله الصم البكم الذين لايعقلون(16) بدترين جنبندگان در نزد خدا، كسانى هستند كه از شنيدن و گفتن حق، كر و لالند و -در آيات خدا- تعقل نمى‏كنند. در حديثى از امام رضا(ع) چنين آمده است: «صديق كل امرى‏ء عقله و عدوه جهله.»(17) دوست راستين هركس، عقل و هوشيارى او و دشمن واقعى هركس، جهل و نادانى اوست.
اميرالمومنين على(ع) فرمايد: يكى از صفات انسان كامل و سالك الى‏الله، اين است كه عقل خود را زنده كرده و نفس خود را ميرانده است (قد احيى عقله و امات نفسه)(18).
شهيدمطهرى با استفاده از كلام خدا و سخن معصومين، چنين نتيجه مى‏گيرند: «خدا آنهايى را هدايت مى‏كند، كه به راستى صاحبان عقلند.»(19)
پس انسان بايد بكوشد كه داراى حياتى معقول (حيات طيبه) شود و كم‏كم خود را از حيات طبيعى محض بالا بكشد، زيرا زمينه‏ساز حكمت، حيات معقول است و بس، و حيات معقول با آن تعريفى كه دارد، حق حيات براى عموم انسان‏ها است و اين حق را، نبايد دستخوش بازى‏هاى بازيگران (حيات طبيعى محض) قرار داد. حفظ و نگهدارى حيات انسان‏ها، از دستبرد تمايلات افراد حيات‏نشناس به آسانى‏ها نيست كه غالبا مى‏خوانيم و مى‏شنويم، اين كار بزرگ احتياج دارد به: شكستن قلعه پولادين «حب ذات» و رهاساختن آن در مسير گرديدن‏هاى عقلانى و وجدانى كه به جاى تورم و گرفتن حق حيات ديگران، حيات ديگران را بشناسد و شايستگى آن را براى ادامه قانونى الهى خود، واقعا بپذيرد و در اين گذرگاه، همه محصولات فكرى و عقلانى خود را، وسيله حيات رو به ورود در آهنگ كلى هستى، تلقى كند.»(20)
اينجاست كه تعليم و تربيت بايد در راستاى تحقق حكمت قرار گيرد و فرهنگ اصلاح شود تا اشخاص حكيم و فرزانه در جامعه رشد يابند، اگر تعليم و تربيت در راستاى حيات طبيعى محض(21) واقع شود، ثمره‏اش چيزى جز خلاف عقل و حكمت را، نبايد انتظار داشت.
تعليم و تربيت بايد در راستاى تقويت عوامل درك و فراگيرى واقعيات حيات اصيل و تحريك نونهالان جامعه براى انتقال تدريجى «از حيات طبيعى محض» به ورود در «حيات معقول» باشد.(22)
بايد كه بزرگان و الگوهاى تربيتى ما، در راه تحقق اين امر، بيش از پيش كوشا باشند كه تحقق حكمت در كار و سياست و اجتماع و هنر و تعليم و تربيت و.. .ما بايد، از طرف آنان شروع و استمرار يابد و بايد كه بسيارى از سنت‏هاى غلط و خلاف عقل و شرع را، از ميان بردارند و سنت‏هاى نيكو را جايگزين نمايند تا مردم تبعيت و پيروى كنند چرا كه الناس على دين ملوكهم و بايد كه افكار و انديشه‏هاى كار و تلاش و همه امورمان، براساس حكمت باشد و حكمت بايد در شيره جان انسان‏هاى حق‏پذير، سارى و جارى گردد و آنچه كه خلاف مصالح حكمت است، از چهره اجتماع زدوده شود و بايد كوشيد تا مردم ما، صاحب تربيتى عقلانى شوند تا در راستاى حكمت، گام برداشته و در حيات طيبه مسكن گزينند و تحقق اين امر دشوار است، مگر:
توام كردن عقل و علم‏
آزادكردن عقل از حكومت تلقينات محيط و عرف و عادت‏هاى اجتماعى‏
ترتيب اثر ندادن به قضاوت‏هاى مردم درباره انسان‏
داشتن روح علمى (نه تنها توجه به محفوظات)
آينده‏نگرى‏
معاشرت با صالحان و نيكان‏
فراهم كردن زمينه كار و تلاش كه به گفته سقراط «كار سرمايه سعادت و نيكبختى است» و به گفته پاسكال «مصدر كليه مفاسد فكرى و اخلاقى، بيكارى است».
تقويت اداره‏
توجه به عبادت و پرستش‏
حفظ شرافت و كرامت (23)
سخن پايانى اين كه: بى‏شك خوشبختى انسان، در گرو استفاده از فعاليت‏هاى عقل سليم است كه با وجدان پاك و دريافت‏هاى فطرى آدمى هماهنگ است و شركت در آهنگ كلى هستى كه (و ما خلقت الجن و الانس الا ليعبدون) (24) و من، جن و انس را، جز براى عبادت و پرستشم، خلق نكردم و مقصود از عبادت، همان آگاهى به شركت در آهنگ كلى هستى و برقرارساختن ارتباط اختيارى با خداوند كمال برين است. يعنى قرارگرفتن در جاذبه ربوبى و تصفيه روح از آلودگى‏هاى حيوانى، و رذايل اخلاقى و تغييردادن «من مجازى» به «من حقيقى» (25) و اين، است كه امام صادق(ع) فرمودند: «العقل ما عبد به الرحمن و ما اكتسب به الجنان) (26) شخصى از امام ششم پرسيد، عقل چيست؟ فرمود چيزى است كه به وسيله آن، خدا را بپرستند و بهشت به دست آرند.
از جمله سفارش‏هاى لقمان به فرزندش، اين بود كه ما هم سخن خود را به همين سفارش خاتمه مى‏دهيم (يا بنى ان الدنيا بحر عميق، قد غرق فيها عالم كثير فلتكن سفينتك فيها تقوى‏ا... و حشوها الايمان و شراعها التوكل و قيمها العقل و دليلها العلم و سكانها الصبر.) (27) پسرجانم دنيا، دريايى است ژرف، بسيار جهانى در آن غرقه شده، بايد در آن به كشتى تقواى خدا نشينى و آن كشتى را، از ايمان پر كنى و بادبانش از توكل برافرازى، ناخداى آن خرد، و رهنماى آن، دانش باشد و لنگرى از شكيبايى برايش بسازى.

پى‏نوشت‏ها:

1-قسمتى از پيام امام‏خمينى(ره) به مناسبت شهادت مرحوم مطهرى، مورخه 30/1/1359.
2-مكارم شيرازى، ناصر و ديگران، تفسير نمونه، ج‏17 ص‏36، دارالكتب الاسلامية.
3-قرشى على‏اكبر، قاموس قرآن ج‏1- ذيل كلمه حكمت، دارالكتب الاسلامية، چاپ سوم 1361.
4-الحكمة اصابه الحق بالعلم و العقل. (طريحى، مجمع البحرين، جزء اول، ص 439).
5-طبرسى، ابوعلى، مجمع‏البيان، ج‏1 ص‏112، دارالكتب العلميه، بيروت 1418.ه.
6-سوره بقره آيه 269.
7-طريحى، مجمع‏البحرين، جزء اول، ص 439 (يعطى الحكمة اى‏العلم و يوفق للعمل).
8- همان، الحكمة، فهم المعانى و سميت الحكمة لانها مانعة من الجهل.
9-تفسير الجلالين، ص 45، ذيل آيه 269بقره، دارالجيل، بيروت، چاپ سوم 1415ه.
10-طباطبايى، محمدحسين، الميزان ج‏16، ص 236.
11-رجوع كن تهذيب الاخلاق ابن‏مسكويه و اخلاق ناصرى.
12-تفسير نمونه ج‏17، ص 37.
13-كلينى، محمدبن يعقوب، اصول كافى، ج اول، كتاب العقل و الجهل.
14-مطهرى، مرتضى، تعليم و تربيت اسلامى، ص‏7، انتشارات صدرا.
15-جعفرى، محمدتقى، «ذكر» دفتر دوم ص 77.
16-سوره انفال آيه 22.
17-كلينى، محمدبن يعقوب، اصول كافى ج اول، كتاب عقل و جهل، حديث‏4.
18-فيض‏الاسلام، نهج‏البلاغه، خطبه 218.
19-مطهرى، مرتضى، تعليم و تربيت در اسلام، ص‏7.
20-«ذكر» دفتر دوم، ص 102.
21-به تعبير قرآن (اولئك كالانعام بل هم اضل) (آنان چون چارپايانند، بلكه گمراه‏تر).
22-همان، ص 104، ذكر دفتر دوم.
23-نگاه كنيد به كتاب تعليم و تربيت در اسلام، مرحوم مطهرى.
24-سوره ذاريات، آيه 56.
25-«ذكر» دفتر دوم، ص 54.
26-كلينى، يعقوب، اصول كافى ج اول، كتاب عقل و جهل، حديث سوم، كتابفروشى اسلاميه،
27- همان، حديث 12.

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار