اهمیت و راهبردهای مشاركت زنان در حفظ منابع طبیعی و دستیابی به توسعه پایدار

مقدمه

منابع طبیعی تجدیدشونده، امروزه در ابعاد مختلف زندگی بشر نقش بسزایی را ایفا می‏كند. در اغلب كشورهای در حال توسعه در اثر رشد فزاینده جمعیت، گسترش بی‏رویه شهرها و عدم آگاهی مردم به اهمیت منابع طبیعی و فقدان برنامه‏ریزی اصولی، سطح منابع طبیعی شدیدا كاهش یافته و به واسطه تخریب كمی و كیفی، منابع طبیعی در خطر نابودی قرار گرفته است. از طرفی به منظور دستیابی به توسعه پایدار و حفظ منابع طبیعی، جلب مشاركت آحاد مردم و مخصوصا زنان به عنوان نیمی از جمعیت بهره‏بردار منابع طبیعی امری ضروری می‏نماید. در مقاله حاضر، ضمن اشاره به مفهوم مشاركت و اهمیت آن، به بررسی اهمیت و نیز راهبردهای جلب مشاركت زنان در حفظ منابع طبیعی اشاره می‏شود.

مفهوم مشاركت

مشاركت را از دو نگاه می‏توان ملاحظه كرد:
1) مشاركت به عنوان وسیله‏ای برای دستیابی به توسعه و نیز به عنوان هدف طرح‏های توسعه‏ای. در این نگاه بحث توسعه پایدار و توسعه درون‏زا، رابطه بین انسان و محیط و نیز میراث نسل‏های آتی از منابع طبیعی بسیار مورد تأكید قرار می‏گیرد.
2) مشاركت به گونه رفتار اجتماعی: به نظر بسیاری از جامعه‏شناسان رفتار تحت تأثیر زنجیره عواملی ایجاد می‏شود كه قصد و نیت از عناصر مهم آن است. قصد و نیت تأثیرپذیر از گرایش‏ها و هنجارهای مرتبط با رفتار است. در این رویكرد نهایتا عناصر فرهنگی جوامعی كه می‏تواند بر مشاركت مؤثر واقع شود، مورد توافق قرار می‏گیرد. مشاركت نزد جامعه‏شناسان به عنوان یك رفتار اجتماعی ملاحظه و بررسی می‏شود چرا كه افراد مشاركت‏كننده برای رفتار خود معنای ذهنی مشخصی قایلند. جامعه بشری از دیرباز نظام رفتاری مناسب را به اعضای خود آموزش می‏دهد. برخی بر این باورند كه نظام‏های دانش انسان از نیاز بی‏همتا و فطری وی به سامان بخشیدن تجاربش سرچشمه می‏گیرد. پس به رغم اهمیت مبنای زیست‏شناختی رفتار انسانی، اینكه چگونه در صدد برآوردن نیازهای فطری‏مان برآییم و راههای موفقیت‏آمیزی را در پیش گیریم، قضیه‏ای عمدتا اكتسابی است. می‏توان گفت كه جامعه رفتار مشاركتی را به نوعی به زنان و مردان آموزش می‏دهد.
«هانیتلتون» و «نلسون» معتقدند كه در كشورهای در حال توسعه مشاركت اجتماعی به طور فراگیر، به خودی خود به عنوان یك هدف مطرح نیست و معمولاً تابعی از تصمیمات نخبگان حاكم و سیاست‏های آنها و یا محصول جانبی توسعه محسوب می‏شود. آنان معتقدند كه فرآیند توسعه اقتصادی و اجتماعی از طریق دو مجرا می‏تواند سرانجام به گسترش مشاركت سیاسی و اجتماعی بینجامد.(1)

اهمیت مشارکت

نتایج مطالعات مقایسه‏ای در زمینه پروژه‏های توسعه غیر مشاركتی در گوشه و كنار جهان مدارك مستندی، بیانگر اهمیت ساختار مشاركت محلی و توجه به فرهنگ اجتماعی فراهم آورده است. مطالعه‏ای كه توسط kottakدر سال 1991 (1370ش) انجام گرفت، نشان داد كه عدم توجه به ملاحظات اجتماعی هزینه‏های بالایی در بر دارد. نتایج این مطالعه بیانگر این است پروژه‏هایی كه با موقعیت اجتماعی ـ اقتصادی سازگار بوده‏اند، نرخ بازده بالاتری (3/18) درصد در مقایسه با آنهایی كه دارای این سازگاری نبوده‏اند (8 درصد) داشته‏اند. همچنین نشان می‏دهد پروژه‏هایی كه گروههای منفعت تنها در مرحله اجرا مشاركت داشته‏اند و توجهی به آورده‏ها و حضور آنان در مراحل آغازین پروژه نشده است موفقیتی نداشته‏اند.
مطالعه دیگری نشان می‏دهد، نقطه مشترك پروژه‏هایی كه مردم را مورد مشاوره قرار نداده‏اند، اطلاعات نادرست آنها در باره نهادهای محلی است. شروع اشتباه غالبا منجر به ایجاد نهادهای نامناسب و پیشنهادهای غیر كارا در عمل می‏شود. برعكس پروژه‏هایی كه دیدگاههای مردم را در مراحل طراحی و برنامه‏ریزی در نظر گرفته بودند، در پیوند دیدگاههای محلی و ایجاد ساخت‏ها بر روی نهادهای موجود انعطاف‏پذیر بودند و در عمل اجرای موفقیت‏آمیزتری را نشان دادند.(2)

جنبش‏های تشكل‏یافته زنان در حفاظت از منابع طبیعی

پیوستگی عمیق بین زنان و محیط زیست و همچنین نقش اساسی آنان در بهره‏برداری از جنگل بر كسی پوشیده نیست. پذیرفتنی است بگوییم تشكل‏هایی كه پیرامون محوریت زنان و با تكیه اولیه بر دانش‏ها و آگاهی‏های آنان شكل می‏گیرد، می‏تواند در حفاظت و احیای جنگل‏ها مؤثر باشد. طی چند دهه اخیر گرایش به استفاده از نیروهای تشكل‏یافته زنان برای حفاظت از محیط زیست رو به فزونی است. كشورهایی مانند هند و كنیا از جمله ممالكی هستند كه به بهره‏گیری از مدیریت و توانمندی‏های بانوان دست یازیده‏اند. جنبش «چیپكو» در هند و همچنین جنبش «كمربند سبز» در كنیا بر نیرو و دانش زنان عادی به ویژه در روستاها تأكید كرده و پایه كار خود را بر بهره‏برداری از این نیروها گذارده‏اند. این جنبش‏ها به رغم بهره‏مندی از برخی حمایت‏های دولتی به طور خودجوش به وجود آمده اما هیچ گاه به شكل یك سازمان دولتی در نیامده است. این جنبش‏ها بر عوامل فرهنگی و دانش بومی زنان هر منطقه تأكید كرده و بر مبنای نیازها، مسائل و مشكلات ملی ـ منطقه‏ای خود شكل گرفته است. آنها همت خود را مصروف تولید كار و رفع نیازهای آتی توده مردم نموده و تلاش كردند به رسمیت شناختن این نیازها، در جستجوی راهكارهایی باشند كه ضمن همسو قرار دادن نیازهای مردم و سرنوشت طبیعت، برای هر دوی آنها چاره‏جویی نمایند.(3)
در ایالت آندراپرادش هند، از بین رفتن حاصلخیز به فرسایش خاك و از كار افتادن سیستم فاضلاب منجر گشته و باعث شوری آب و از بین رفتن غلات و افزایش بیكاری در روستاها شده بود. عده‏ای از زنان محلی به رهبری زنی به نام «واسانت كانیبرا» تصمیم گیرفتند كه با روی هم گذاشتن مبالغی، زمین‏های بی‏حاصل را اجاره كنند. هیچ بانكی حاضر به دادن وام نبود. آنها توانستند از انجمن توسعه، وام دریافت كنند و پس از آن با استفاده از شیوه‏های سنتی زراعی به جای كشاورزی تك‏محصولی و پرخرج برای بازار، به احیای زمین پرداختند. روش‏های آنان به معنی توقف نابودی خاك، تنوع محصول و جلوگیری از ضایع شدن آب باران بود. این برنامه 400 زن را در 20 روستا مشغول به كار كرد. طی سه سال 700 هكتار زمین احیا شد و زیر كشت رفت. این طرح چنان مقرون به صرفه و موافق با محیط زیست بود كه دولت هند اجرای آن را برای سراسر ایالت آندراپرادش تصویب كرد.
در اجرای یك پروژه در خصوص جنگل در سنگال، در برخی روستاها زنان و مردان مورد مشورت قرار گرفتند، زنان به تركیبی از تغییرات تدریجی و علوفه‏رسانی علاقه‏مند بودند و كارهایی كه فقط تولید درآمد می‏كرد، بیشتر مورد توجه مردان بود. بقای درختان در این روستاها بسیار طولانی‏تر از روستاهای همجوار بود، زیرا بر اساس یك تقسیم كار سنتی، زنان مسئول آب‏رسانی بودند و در این امر فعال‏تر از مردان می‏نمودند.(4)

راهبردهای جلب مشاركت زنان در منابع طبیعی

1. نظام مشاركت دولتی: در این شیوه تمامی مراحل مدیریت بر منابع طبیعی در بخش‏های مختلف جنگل، مرتع و بیابان توسط دولت اداره می‏شود. سرمایه‏گذاری دولت در بخش‏های مختلف منابع طبیعی موجب شده است بخش عمده‏ای از زنان ساكن این عرصه‏ها در قالب نیروهای تولیدكننده صنایع دستی با استفاده از مواد طبیعی قابل دسترس و نیز پرورش‏دهنده گیاهان دارویی محلی مشغول به فعالیت شوند.
2. نظام مشاركت خصوصی: بخش خصوصی با استفاده از سرمایه‏های شخصی و بهره‏مندی از تسهیلات وام بانكی، برابر دستور عمل‏های كتابچه طرح به انجام تعهدات در زمینه‏های حفاظت، احیا، اصلاح، بهره‏برداری بهینه و توسعه منابع طبیعی اقدام می‏كند، مثل مجریان طرح‏های خصوصی جنگلداری و مجریان بهره‏برداری از گیاهان مرتعی و بومی كه در این الگوها، فعالیت‏هایی مانند تهیه طرح، تدوین دستور عمل‏های فنی و اجرایی، نظارت و پشتیبانی توسط دولت انجام می‏شود و اجرای پروژه‏ها با مدیریت بخش خصوصی انجام می‏گیرد.
3. نظام مشاركت زنان به شیوه تعاونی: تعاونی به عنوان یك نظام مشاركتی در مناطقی تشكیل می‏گردد كه به علت مسائل و مشكلات اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی امكان اجرای سایر نظام‏های بهره‏برداری به شیوه‏های دولتی و خصوصی میسر نمی‏باشد. در این نظام حق بهره‏برداری از عرصه‏ها برای مدتی معین بر اساس كتابچه طرح به بومیان و ساكنان منطقه مورد نظر بر اساس فروش سهام واگذار می‏گردد. مردم موظفند ضمن بهره‏برداری اصولی اقدام به حفظ، احیا، اصلاح و توسعه عرصه‏های منابع طبیعی كنند؛ همچنین وظیفه دارند تمامی عوامل تخریب را به كنترل در آورند مانند تعاونی زنان در تولید محصولات فرعی مرتعی و جنگلی.
4. نظام مشاركت عمومی: با توجه به گستردگی عرصه‏های منابع طبیعی و تنوع مسائل و مشكلات موجود، امكان حفاظت، احیا و توسعه منابع طبیعی در گرو عزم ملی و مشاركت و بسیج آحاد مردم می‏باشد. این مشاركت می‏تواند از سنین خردسالی شروع شود و تا سنین كهولت تداوم داشته باشد. در نظام مشاركت عمومی از طریق آموزش‏های همگانی، در بین اقشار مختلف مردم ایجاد حساسیت می‏شود، اعم از دانش‏آموزان، دانشجویان و معلمان. نهضت سوادآموزی، سازمان‏های غیر دولتی زنان (NGO)،
سازمان حفاظت محیط زیست و تمامی ارگان‏هایی كه به گونه‏ای با زنان و عرصه‏های منابع طبیعی مرتبط هستند، عهده‏دار آموزش‏اند.(5)

نقش دولت در فرآیند مشاركت زنان در حفاظت از منابع طبیعی

1) آگاهی: پیش‏نیاز مشاركت زنان، آگاهی دادن به آنهاست. در این مرحله باید علت و ضرورت همكاری و نقش زنان به آنها آموزش داده شود. تجربه نشان داده است زنان زمانی آماده صرف هزینه برای حل یك مسئله هستند كه ابتدا مسئله را بشناسند تا انگیزه لازم را پیدا كنند. بنابراین، مقدمه مشاركت، آگاهی از طریق ترویج و گسترش فرهنگ منابع طبیعی به آنان از طریق آموزش است.
2. سازماندهی: دومین مرحله مشاركت، سازماندهی زنان در قالب تشكل‏های رسمی و محلی می‏باشد. در این مرحله زنان در گروهها، انجمن‏ها و تشكل‏های مختلف گرد می‏آیند. این تشكل‏ها باعث می‏گردند بهره‏برداران نظم یابند تا امكان ارائه خدمات به آنان فراهم گردد؛ همچنین قادر شوند مسائل و مشكلات موجود را به آسانی به مقامات ارائه نمایند، ضمنا حمایت‏های لازم را با سرعت و دقت بیشتر دریافت كنند.
3. پشتیبانی و حمایت: سومین اقدام برای مشاركت دادن زنان در منابع طبیعی، پشتیبانی و حمایت‏های حقوقی، اداری، اعتباری و برنامه‏ای می‏باشد. در این مرحله است كه تشكل‏ها از قدرت كافی برای حضور همه‏جانبه برخوردار می‏گردند و به خوبی می‏توانند ایفاگر نقش واگذار شده باشند.

نتیجه‏گیری

كارآمدی حاكمیت ساختار فرهنگی مادی غرب در جامعه تاكنون، زن را در حد یك كالا و شی‏ء مادی در بهره‏وری مادی و سود سرمایه معرفی كرده است و این از دروغ‏های عجیبی است كه آنان در دفاع از حقوق زن در جهان اعلام می‏نمایند. آنان پس از انقلاب صنعتی در اروپا و حاكمیت تفكر منحط سكولار توانستند بهترین ارزش‏ها و اخلاقیات و رفتارهای سنتی و دینی را از درون خانواده بیرون برده و به سرعتِ تمام، ارزش‏ها و ملاك‏ها و ارزیابی‏ها به سوی ملاك‏های مادی چرخش پیدا نمود و زن را كه تجلی ارزش‏های مقدس انسانی در طول تاریخ و جوامع بود تا حد بازندگی سوق دادند و نقش زن به واسطه زیبایی‏های او به عنوان ابزارهایی در خدمت تحكیم نظام سرمایه‏داری در آمد.

پی‏نوشتها:
1 ـ ر.ك. به بیتس (دانیل ـ پلاك افرد)، انسان‏شناسی فرهنگی، ثلاثی (محسن)، ص47 ـ 44.
2_ World Resource Institue(wri), 1994 _ 1995. "world Resource Report: A Guide to the Global Enviromental" New York: Oxford university.
3_ Gender and Gulture - unesco - P: 134 (1995).
4_ Modnar (A gusta) 8 schreiber (Gatz) - women and forestry p7.
5 ـ اوكلی، پیتر و دیوید مارسدن (1370)، رهیافت‏های مشاركت در توسعه روستایی، انتشارات مركز مطالعات روستایی وزارت جهاد.

فرحناز رستمی ـ حسین شعبانعلی فمی (پیام زن شماره 164)

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار