امان از چشم و همچشمي

«سارا را ديدي چه لباسي تنش كرده بود؟ من هم بايد در عروسي برادرم همان را بپوشم. همان كه نه... بهتر. يك عمري آنها به دست ما نگاه مي‌كردند... آخر هفته هم بايد يك مهماني بدهيم تا از خجالت مرجان و شوهرش دربياييم. بايد تلويريون ال سي دي جديدمان را ببينند.
من كه ديگر سوار اين پرايد قراضه نمي‌شوم! تو هم بايد گوشي‌ات را عوض كني... يعني تا سال ديگر مي‌تواني پول جوركني خانه‌مان را ببريم بالاتر؟»
چشم و همچشمي‌ زندگي‌هاي فراواني را ويران كرده است. به جاي اين‌كه باعث پيشرفت و تغيير بشود، اختلاف‌ها را بيشتر مي‌كند. زندگي با چشم و همچشمي ‌زندگي روي خط‌هاي لرزان و شكننده‌اي است كه هر لحظه فرو مي‌ريزند؛ البته نگاه كردن به زندگي ديگران گاهي مي‌تواند انگيزه‌بخش باشد و حركت ايجاد كند. خيلي از آدم‌ها حركت‌هاي مهم زندگي‌شان را با احساس غبطه به مسير رو به جلوي ديگران، آغاز كرده‌اند. اما كمتر كسي پيدا مي‌شود كه فرق بين چشم و همچشمي‌ و انگيزه گرفتن را نداند.
چشم و همچشمي‌ در واقع زماني اتفاق مي‌افتد كه يك نفر نتواند بين تلاش براي پيشرفت زندگي‌اش و تقليد از ديگران فرق بگذارد و اين اتفاق زن و مرد هم ندارد. هر چند بعضي نشانه‌ها بر اين دلالت مي‌كنند كه زن‌ها بيشتر اهل چشم و همچشمي‌ مي‌باشند و حتي آماري وجود دارد كه مي‌گويد براساس تحقيقات انجام شده، 15 درصد از زن‌ها دچار چشم و همچشمي هستند كه 5 درصد اين افراد به دليل مشكلات رواني و كمبودهاي دوران كودكي و‌10 درصد نيز به دليل حسادت و رقابت منفي چشم و همچشمي مي‌كنند، اما ما در ادامه اين مطلب به شما نشان مي‌دهيم كه چشم و همچشمي ‌چطور بين همه افراد رواج دارد و چرا زن‌ها در اين زمينه مشهورتر شده‌اند.
خيلي از كارشناسان چشم و همچشمي‌ را يك بيماري رواني مي‌دانند. اين بيماري خيلي آرام و خزنده بروز مي‌كند، يعني هر چه از رقابت مثبت و دوستانه به سمت حسادت و رقابت منفي برويم، چشم و همچشمي به عنوان يك پديده رفتاري و ناهنجاري اخلاقي در رفتارمان آشكار مي‌شود و در نتيجه مشكلات و رنج‌هاي بي‌شماري ايجاد مي‌شود كه بسياري از آنان قابل درمان نيست؛ به عبارت ديگر اين بيماري نشان‌دهنده نداشتن رشد عاطفي و فكري است. آدمي‌كه چشم و همچشمي‌ مي‌كند، به معيارهاي مادي در ذهن خودش اولويت مي‌دهد. پس چشم و همچشمي نوعي نقص و نارسايي است كه مي‌تواند منجر به بيماري شود.
اما در زندگي‌هاي ما چشم و همچشمي‌از كجا شروع مي‌شود؟

مرغ همسايه غاز است!

اگر نقطه شروع يك زندگي را مراسم عقد و عروسي بدانيم، بيشتر چشم و همچشمي‌ها از همين جا شروع مي‌شود. اگر واقع بين باشيم، بايد بگوييم كه چشم و همچشمي‌ اين روزها دامن بيشتر آدم‌ها را گرفته و خيلي‌ها بدون اين‌كه خودشان باور كنند و قبول داشته باشند، چشمي ‌به زندگي ديگران دارند. وقتي قرار مي‌شود براي ازدواج تصميم ‌بگيرند، به اين فكر مي‌كنند كه ازدواج آنها چقدر به ازدواج بقيه شباهت دارد. از لحظه خواستگاري، خيلي‌ها همسر احتمالي آينده‌شان را از چشم بقيه نگاه مي‌كنند. براي آنها خيلي مهم است كه اين همسر آينده با همسر آدم‌هاي اطراف‌شان رقابت كند و بتوانند جمله‌هايي نظير اين بگويند:«از فلاني سرتر است؛ از نامزد دختر عمه و پسر عمه، از همسر دخترخاله و همسايه و از همسر همكار اداره.» بنابراين آنها در انتخاب‌شان بيشتر از اين‌كه به خواسته‌هاي خود توجه كنند، به فكر و نظر احتمالي ديگران فكر مي‌كنند.
شادي، وقتي در ‌20 سالگي براي ازدواجش تصميم مي‌گرفت، شايد خودش هم نمي‌دانست كه تصميمش را بر اساس چشم و همچشمي‌ با دخترعمويش مي‌گيرد: «خواستگار من با معرفي همسايه‌مان آمد و من با ديدن موقعيت شغلي‌اش خيلي چيزها را از ياد بردم. آن موقع فقط به اين فكر مي‌كردم كه شوهرم دكتر است و مي‌توانم با دخترعمويم كه با يك پزشك ازدواج كرده رقابت كنم. من و شوهرم تفاوت‌هاي زيادي داشتيم، اما من اصلا به آنها توجه نكردم. اين حالت در تمام مراحل بعدي هم ادامه پيدا كرد. تمام فكر و ذكر من و خانواده‌ام اين بود كه مراسم خواستگاري باشكوه برگزار شود، وقتي مي‌خواستيم مهريه را تعيين كنيم، چيزي را تعيين كرديم كه از مهريه دخترعمويم بيشتر بود. به جاي اين‌كه با شوهرم درباره زندگي آينده‌ام حرف بزنم، درگير مدل چيدن ميز و رنگ كفش و موهايم بودم.»
به اين ترتيب، چشم و همچشمي به عنوان يكي از ويژگي‌هاي ثابت رفتار برخي افراد درمي‌آيد. اين كار نوعي تلاش براي پيش بودن و عقب نماندن است كه البته وجه منفي‌اش پررنگ‌تر است. از نظر روان‌شناختي، وقتي كه ارزش‌هاي واقعي در وجود كسي تعريف نشده باشد، براي او فقط ديدگاه ديگران مهم مي‌شود. در حالي كه اگر معيارهاي ارزشي در ذهن فرد جا بگيرند، از وابستگي به نظر ديگران رها مي‌شود و مي‌تواند معيارهاي اخلاقي و رفتاري خودش را كه از تكامل عاطفه و انديشه او به وجود آمده است به كار ببرد؛ يعني در حالت اول شخص مرتب خودش را از چشم ديگران ارزيابي مي‌كند و به همين علت ظاهر قضيه براي او مهم است. افرادي كه دچار چشم و همچشمي‌اند، از نظر ذهني به پختگي نرسيده‌اند و مي‌خواهند با تملك وسايل و اشياي تجملي و خاص، نظر ديگران را به خود جلب كنند و اين طوري احساس قدرت پيدا كنند. كارشناسان معتقدند چشم و همچشمي به اين معناست كه فرد به بلوغ فكري كامل نرسيده و ضعف دروني‌اش را با ظواهر بيروني جبران مي‌كند و در نهايت هيچ وقت هم راضي نمي‌شود.

نيازهاي تمام نشدني

مراسم عروسي آدم‌هاي دور و بر ما، يكي از بهترين جاهايي است كه مي‌شود مصداق‌هاي مختلفي از چشم و همچشمي‌ را آنجا ديد. نسلي از خانواده كه مي‌خواهند بچه‌هايشان را به خانه بخت بفرستند، در رقابت با هم، دوست دارند نتيجه تمام چشم و همچشمي‌هايشان در مراسم عروسي نمود پيدا كند. اين‌كه لباس عروس را از كجا گرفته باشند، مراسم كجا برگزار شود و شام و بقيه ملزومات چطور باشند و از همه مهم‌تر داماد يا عروس چه شكلي باشند و چه شكلي در مراسم شركت كنند.
عروسي ريحانه 24 ساله كه در يكي از باشگاه‌هاي معروف تهران برگزار شد، بيشتر از هرچيز به خاطر رقابت خانواده عروس با خانواده مادري خودش ترتيب داده شده بود. ريحانه با اين‌كه مي‌دانست شوهرش از نظر اقتصادي در حد شوهران دخترهاي فاميل نيست، اما او را زير فشار گذاشت تا مراسمي‌ مشابه آنها بگيرد: «من نمي‌خواستم شوهرم جلوي فاميل بي‌آبرو شود و آنقدر صبر كردم تا پول همه چيز جور شود. بالاخره مراسم ما هم از نظر شام و لباس و آرايشگاه از بقيه كمتر كه نبود هيچ، بهتر هم برگزار شد.» گويا در خانواده ريحانه برگزاري عروسي‌هاي40 30 ميليوني خيلي طبيعي است و از آن طرف، خيلي هم مهم است كه عروس خانم جهيزيه آنچناني داشته باشد. به همين خاطر ريحانه مجبور بود در ادامه رقابتش با خانواده و به جبران خرجي كه براي عروسي تراشيده بود، يك خانه بزرگ 140 متري را با اسباب و اثاثيه پر كند. در حالي كه چند ماه خودش و مادر و پدرش تلاش كردند تا روتختي كارشده ساتنش رودست نداشته باشد، از هر چيزي كه بقيه خريده بودند، چند تا خريد؛ چيزهايي كه تا الان كه‌ 3 سال از ازدواجش گذشته به كارش نيامده و البته زندگي‌اش را با شوهرش دچار مشكلاتي كرده: «شوهرم كه در زمان ازدواج تازه كارش را شروع كرده بود و به سرمايه زيادي نياز داشت، حالا فكر مي‌كند مشكلات كاري‌اش به خاطر عروسي ما بيشتر شده. مي‌گويد كه اگر اين پول‌ها را در كارش سرمايه‌گذاري مي‌كرد حالا اين همه گرفتاري نداشت.» شوهر ريحانه كمي ‌هم به همسرش بي‌اعتماد است و به تصميم‌هاي او با ترديد نگاه مي‌كند. چون به گفته ريحانه او معتقد است نگاه ريحانه به زندگي منطقي نيست، همه چيز را مادي مي‌بيند و فداكاري لازم را براي زندگي مشترك ندارد.
چشم و همچشمي‌ پولدار و فقير ندارد. حتي آدم‌هايي با درآمد متوسط هم گاهي زندگي‌شان را براساس مقايسه با ديگران مي‌چينند و اتفاقا چون امكانات ماديشان كمتر است، براي اين چشم و همچشمي‌ها بيشتر به زحمت مي‌افتند. مردان اين خانواده‌ها بايد ساعت‌هاي طولاني كار كنند و حتي به كار دوم و سوم رو بياورند تا بتوانند هزينه اين رقابت‌ها را تامين كنند.
چشم و همچشمي بيشترين اسراف را در خانواده‌ها در پي دارد. يك آسيب‌شناس اجتماعي درباره نقش زنان در مصرف خانواده مي‌گويد: «زنان چون بيشترين هزينه‌ها را در خانواده مديريت مي‌كنند، نقش موثري در خريد لوازم خانه و اسراف در اين زمينه دارند. بسياري از زن‌ها فقط به خاطر اين كه از اطرافيان خود كم نياورند، از هيچ تلاشي در نو كردن وسايل زندگي دريغ نمي‌كنند و گاهي زندگي را هم براي خود و فرزندانشان تلخ مي‌كنند. در بسياري از خانواده‌ها خيلي از وسايل فقط به خاطر اين كه از مد افتاده با وسايل جديد تعويض مي‌شود در حالي كه اين وسايل هنوز كارايي سابق را دارند. اسراف در برخي از خانواده‌ها بخصوص در مصرف مواد غذايي در مهماني‌ها بسيار به چشم مي‌خورد به صورتي كه اين اسراف‌ها به امري عادي براي بسياري از خانواده‌ها در آمده است. زنان ما به عنوان مهم‌ترين عناصر در خرج و مخارج و هزينه‌هاي زندگي در خانه بايد با الگوسازي براي خود و فرزندانشان از ترويج اسراف جلوگيري كنند. اگر اسراف به صورت يك امر عادي تلقي شود خسارات زيادي به سرمايه‌هاي ملي ما در آيند‌هاي نزديك خواهد زد.»

مردهاي عشق ماشين

وقتي يك زندگي بر اساس شيوه زندگي ديگران، مد و جريان‌هاي گذراي اجتماعي بنا شود، معلوم است كه نيازهاي اين زندگي هيچ وقت به طور كامل تامين نمي‌شود. هميشه وسايل جديدتري هست كه در مغازه‌ها عرضه مي‌شود و هميشه كساني هستند كه اين وسايل را در خانه‌هايشان به نمايش مي‌گذارند. اين كه فلاني ماشين جديدي خريده، براي خيلي‌ها بهانه خوبي است تا خودشان را به آب و آتش بزنند و هرطور شده ماشين‌شان را عوض كنند. اين بار نمونه‌اي از ميان مردها مي‌آوريم كه ببينيد چشم و همچشمي ‌بين مردها هم نمود دارد.
رامين 32 ساله است و عشق ماشين و موبايل. كسي تا حالا يك گوشي موبايل را بيشتر از ‌2 ماه در دست او نديده. هميشه در سايت‌هاي اينترنتي مشغول تحقيق درباره گوشي‌هاي جديد است و اگر گوشي جديد در دست كسي ببيند، تحمل نمي‌كند و حتما همان گوشي يا بهترش را مي‌خرد. درمورد ماشين هم وسواس ويژه‌اي دارد و در رقابت با رفقايش، مدل ماشين را عوض مي‌كند و به امكانات ماشينش اضافه مي‌كند. در خانه هم مدام در حال ارتقاي سيستم صوتي و تصويري است و كاري كرده كه به قول خودش در تمام خانواده و دوستان، روي دست او كسي نيست. همسر و فرزند 3 ساله رامين البته از اين همه توجه او به اين چيزها راضي نيستند و احساس مي‌كنند او به نيازهاي واقعي خانواده توجه نمي‌كند. خلاف رامين، همسرش معتققد است به جاي اين همه هزينه كردن براي موبايل و ماشين، آنها بهتر است به فكر خريد خانه باشند.
رقابت مردها براي داشتن چيزهاي بيشتر و بهتر، باعث پديده «زيرآب زني» مي‌شود و وضعيت كاري و شغلي آنها را با اخلال مواجه مي‌كند. مردها تلاش مي‌كنند تا در محيط كار موقعيت‌هايي مشابه همكاران‌شان به دست بياورند و گاهي اين موقعيت‌ها را به قيمت دروغ و ايجاد مشكل براي ديگران كسب مي‌كنند. آنها ممكن است براي كسب جايگاه مورد نظرشان خود را گرفتار ساعت كار طولاني، ‌اضطراب و خستگي مفرط كنند و به اين ترتيب از ايفاي نقش‌هاي واقعي شان باز بمانند.

بچه‌هاي پرتوقع

اگر چشم و همچشمي در خانواده‌اي وجود داشته باشد، بچه‌ها هم دچار مشكلات ويژه‌اي مي‌شوند. بچه‌ها رفتار پدر و مادر را ملاك خود قرار مي‌دهند و پدر و مادري كه دچار چشم و همچشمي و حسادت باشند، اين رفتار را در كودكان خود تقويت مي‌كنند. اين جور بچه‌ها همان بچه‌هايي هستند كه هرچيزي دست ديگران ببينند، مي‌خواهند و اتاقشان پر از اسباب بازي‌هاي بي‌مصرف و وسايل غيرضروري است. آنها بعد از مدتي پي مي‌برند كه بايد علاوه بر عروسك و اسباب‌بازي سر چيزهاي بزرگ‌تر هم با بچه‌هاي ديگر چشم و همچشمي‌كنند و به اين ترتيب درباره اين كه خانه‌شان كجاست و ماشين‌شان چيست و... داد سخن مي‌دهند. دوست داشتن ديگران و از خود گذشتگي را بلد نيستند و از روي رفتار پدر و مادر به اين نتيجه مي‌رسند كه ظاهر و ثروت ملاك برتري افراد است. درباره تاثير چشم و همچشمي ‌در خانواده، نظر آرام مادر ‌30 ساله‌اي را بخوانيد كه خودش از اين رفتار بيزار است: «گاهي دنياي بعضي‌ها و مدل زندگي كردنشان برايم جالب مي‌شود. دغدغه سرويس طلا و دغدغه اين كه تازگي چه رنگ مويي مد شده... . دغدغه اين‌كه مبادا امكانات زندگي‌ات از زندگي اقدس خانم كمتر باشد. اين روزها هرچه دور و برم را نگاه مي‌كنم مي‌بينم همه در همه چيز با هم ‌چشم و همچشمي ‌مي‌كنند، خاص خانم‌ها هم نيست ظاهرا و در آقايان هم ديده مي‌شود. مي‌بينم طرف تا كمي‌ پيشرفت ديگري را مي‌بيند، سريع رنگ عوض مي‌كند. واقعا چيزي مهم‌تر از اضافه كردن 4تا تكه طلا يا بالا بردن مدل ماشين، آن هم چون فلاني هم اين كار را كرده، در زندگي اين جور آدم‌ها نيست؟» او درباره نمود اين رفتار در بچه‌ها معتقد است: «متاسفانه چشم و همچشمي‌ همه جا هم ديده مي‌شود و در هر قشري هم هست. در جلسه مدرسه دخترم مي‌بينم مادرها سر اندازه ديكته نوشتن بچه‌شان هم به هم فخر مي‌فروشند. در خانه دوستم، مي‌بينم كه هر تكه لوازم برقي‌اش را رديف چيده روي اپن، مي‌نشيند و برايم از انواع و اقسام مدل طلاهايي كه دارد داد سخن مي‌دهد. تمام مدتي كه او تعريف امكانات و مال و اموالش را مي‌كند، من حواسم جاي ديگري است. مي‌بينم دوستم بچه‌5 ساله‌اش را 4تا كلاس مختلف گذاشته و مدام هم داد سخن مي‌دهد كه بچه من اين جور توانايي‌ها را دارد و الان مي‌تواند ‌2تا ساز بزند و... . بچه‌شان را مي‌بينم به جاي اين‌كه مثل بچه‌هاي ديگر دنبال شادي و بازي باشد، يك گوشه ساكت و صامت نشسته. پدر و مادر با افتخار مي‌گويند بچه‌شان از همه بچه‌هاي همسن و سالش سرتر است. حتي يك بار هم به اين فكر نمي‌كنند كه اين همه فشار روي يك بچه ‌5 ساله، نتيجه خوبي ندارد. سرتر بودن يعني اين‌كه از حالا به بچه‌ات ياد بدهي خودش را متفاوت ببيند. همكلاسي‌6 ساله بچه‌ام را مي‌بينم كه از پولدار بودن پدرش حرف مي‌زند و از مدل ماشين‌شان و خانه فلان خيابان‌شان، تعجب مي‌كنم. با افتخار مي‌گويد براي پسر 8 ساله‌ام موبايل خريدم. شوهرم گفته پسرخاله‌اش داشته باشد، او نداشته باشد؟ بهانه‌شان هم اين است كه نمي‌خواهند بچه‌شان احساس كمبود كند. اين جور بچه‌ها با اين همه خودخواهي و احساس متفاوت بودن اگر به جايي برسند، همه را زير پايشان له مي‌كنند.»
طبيعي است كه اين ديدگاه باعث تنش، بي‌قراري، نارضايتي، اضطراب، افسردگي و فساد اخلاقي در بچه‌ها مي‌شود. در اين خانواده‌ها بچه،‌ هدف اصلي زندگي را امكانات مادي مي‌داند و ممكن است براي كسب امكانات مادي متوسل به روش‌هاي غيراخلاقي و بزهكاري هم بشود.
وقتي در جامعه ارزش‌هاي دوگانه تبليغ مي‌شوند، بچه‌ها سردرگم مي‌شوند. خانواده هم در ظاهر چيز ديگري مي‌گويد اما در عمل عكس آن را رفتار مي‌كند. بعضي رسانه‌ها هم مدام كساني را به عنوان نمونه و الگو مطرح مي‌كنند كه تنها امكانات مادي دارند و افراد برجسته از نظر علمي، از آن موقعيت‌ها بي‌بهره‌اند. خانواده درحالي كه بايد الگوهايي از بين دانشمندان و چهره‌هاي معنوي به بچه‌ها ارائه كند و در خيلي موارد هم اين كار را مي‌كند، اما رفتارش با گفتارش تضاد دارد و بچه در اين دوگانگي دچار اختلال مي‌شود.

در چيزهاي خوب رقابت كنيم

رقابت، اگر در ابعاد مثبت و با تكيه بر اصول اخلاقي اتفاق بيفتد، مي‌تواند اصلاحگر و بهبودبخش زندگي خانوادگي باشد. خيلي از خانواده‌ها هم هستند كه به خاطر كمرنگ بودن اين حس دچار مشكل مي‌شوند و به جاي اين‌كه در زندگي موتور محركي داشته باشند كه آنها را به تلاش بيشتر سوق دهد،‌ در حالت سكون مي‌مانند. فرزانه 47 ساله است، مهم‌ترين مشكلش را قناعت بيشتر آنها در زندگي و ياد نگرفتن از تلاش ديگران مي‌داند: «ما از اول با اين شعار كه با همين كه داريم مي‌سازيم شروع كرديم، اما اين شعار بعد از مدتي افراطي شد. همه زوج‌هاي اطراف ما بعد از يك مدت خانه خريدند، صاحب ماشين شدند و خلاصه زندگي‌شان پيشرفت كرد، اما ما هنوز هم مستاجريم و وسايل زندگي‌مان مستعمل و كهنه شده. الان بچه‌ها مدام به ما ايراد مي‌گيرند و سركوفت مي‌زنند. خودم هم گاهي فكر مي‌كنم كاش آن موقع كه جوان‌تر بوديم، از روش‌هاي ديگران استفاده مي‌كرديم و زندگي‌مان را تكان مي‌داديم.»
خيلي از كارشناس‌ها هم توصيه مي‌كنند در موارد مثبت و سازنده كمي ‌چشم و همچشمي ‌چيز بدي نيست. اگر به جاي رقابت بر سر ظواهر زندگي و مهماني‌ها و مراسم خانواده‌ها بر سر امور معنوي و اخلاقي و حتي شيوه‌هاي برخورد و رفتار با هم رقابت كنند، ممكن است بسياري از خطاهاي رفتار اجتماعي به مرور برطرف شود. رقابت بر سر امور تحصيلي و كسب مهارت‌هاي زندگي، مي‌تواند زندگي خانوادگي را رشد دهد و مشكلات معمول را حل كند.

نعيمه دوستدار
www.jamejamonline.ir

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار