مهدويت و اهداف نظام تربيتي اسلام

قسمت اول

چكيده

از جمله عوامل مهم در شناخت كامل نظام تربيتي حضرت مهدي عجل الله تعالي فرجه الشريف و تبیین تمايز و افتراق این مكتب بزرگ تربيتي از دیگر مكاتب جهان، بيان اهداف تربيتي آن است که با اهداف تربیتی اسلام ناب و آموزه‌های قرآنی مطابقت کامل دارد. کارکرد بيان اهداف تربيتي، اهداف تربيتي در رابطه انسان با خداوند متعال، اهداف تربيتي در رابطه انسان با خودش، اهداف تربيتي در ارتباطات فرهنگي، اقتصادي، اجتماعي و سياسي انسان، اهداف تربيتي در رابطه انسان با طبيعت، از محورهاي اساسي اين مقاله است که به تبيين آنها پرداخته‌ايم.

مقدمه

هر نظام تربيتي، ديني يا غيرديني، محدود يا وسيع، درست يا نادرست، اهداف خاصي براي مكتب تربيتي خود در نظر می‌گیرد و طبق آن اهداف مشخص، سازوکار‌هاي تربيتي‌اش را برنامه‌ريزي مي‌کند. در نظر گرفتن هدف و غايت، جهت و مسیر نظام تربيتي را مشخص می‌کند و آن نظام تربيتي را از سردرگمي نجات مي‌بخشد. اگر اهداف تربيت با توجه به واقعيات و نياز‌هاي حقيقي آدمي و ابعاد وجودي انسان تعیین شود و مبتني بر آموزه‌هاي الهي و وحياني باشد، مي‌توان شاهد رشد و تكامل و سعادت واقعي انسان بود. اين ويژگي را در مكتب تربيتي اسلام و مهدويت می‌توان جست. از طرف ديگر، اگر اهداف تربيتي مكتبي بر اساس قضاوت‌هاي يك طرفه و برداشت‌هاي شخصي و بي‌اساس بنا نهاده شود و تنها به يك جنبه وجودی انسان توجه کند و با انديشه‌هاي ناب الهي و آموزه‌هاي وحياني مخالف باشد، پی‌آمدی جز اسارت انسان در محيط نفساني و حيواني نخواهد داشت و فرآیند تكامل و سعادت آدمي نیز با مشکل روبه‌رو خواهد شد. در اكثر مكاتب تربيتي غربي شاهد چنین وضعیتی هستيم. برای نمونه، در مكتب تفريطي روان تحليلي زيگموند فرويد (1856میلادی)، انسان، موجودي معرفي مي‌شود كه غرایز نفسانی گوناگونی دارد و هدف اصلي فعاليت‌هاي آدمي، فقط جواب‌گويي به آنهاست. در ميان اين غرایز، غريزه جنسي از اهميت فوق‌العاده‌اي برخوردار است و در فرآیند قوام‌یابی شخصيت او نقش اساسی دارد. بر اساس مكتب تربيتي فرويد، اهداف متافيزيكي و آن‌جهاني براي آدمي متصور نیست و اگر شخصي به چنين مفاهيم ارزش‌مندي تكيه کند، از ديدگاه فرويد، خاصيتي بیش از رفع اضطراب از شخص ندارد. اين محقق غربي، همه وجود انسان را در غريزه جنسي خلاصه مي‌كند و در مورد اهمیت اين غریزه چنين مي‌گويد:
در بدن انسان نقاط مجزا و متعددي وجود دارد كه تمايلات جنسي را بر مي‌انگيزاند. هريك از اين تمايلات، در نواحي مختلف بدن داراي منبعي هستند كه به‌طور كلي به مناطق شهوت‌زا شهرت دارند... در دوران كودكي، غرایز جنسي به یک‌دیگر وابسته نيستند، ولي در دوران بلوغ اين مناطق باهم در ايجاد لذت شركت مي‌كنند.
در مكتب افراطي انسان‌گرايي نیز هدف اصلي از تربيت آدمي، چيزي جز آزادي بي‌حد وحصر او نیست. این مکتب، انسان را موجودی اكبر و مافوق تمامي حقايق هستي، هر‌چند مجبور و مقهور طبيعت مي‌‌پندارد و مفاهيمي چون خدا، مابعدالطبيعه و مانند آن را پوچ مي‌داند و هدف اصلي خلقت و زندگي انسان را جدايي از همه قيدوبندها و فرو رفتن در اميال انساني مي‌‌شمارد. ژان پل سارتر (1905میلادی)، از بنيان‌گذاران مكتب اومانيسم، در اين‌باره چنين مي‌گويد:
هيچ علتي براي این‌که چرا انسان و جهان در آن بايد وجود داشته باشند، يافت نمي‌شود. اگر خدا وجود داشت، داراي توجيه معقول بود. حتي امكان وجود خدا هم نيست. مفهوم خدا يك تناقض مي‌باشد. بنابراين، جهان و تمام وجود هيچ توجيه و دليلي ندارد و سراسر بي‌معني، پوچ و ياوه است... انسان حقيقتي است غيرقابل‌انكار و نيز از نظر ريشه، غيرقابل درك و فهم كامل. آن‌چه انسان را بيشتر شاخص مي‌كند، توانايي او در به‌كارگيري آزادي و اختيار است... انسان محكوم به آن است كه آزاد باشد. ماهيت انسان به گونه‌ای است كه اگر سعي كند از آزادي خود فرار كند، به‌شدت دست‌خوش انزجار و درماندگي و يأس مي‌شود... .
این مكاتب تربيتي هدفي جز دور ساختن نسل بشري از كمال نهايي و قرب الهي ندارند و انسان را به پايين‌ترين مرحله حيواني و حتي پست‌تر از آن تنزل مي‌دهند. نظام تربيتي اسلام و مهدويت در نقطه مقابل این مکاتب قرار دارد كه علاوه بر اهداف دنيوي و مادي هم‌چون تربيت جسماني و تربيت اجتماعي، اهداف متعالي‌تري نيز براي تربيت انسان در نظر گرفته است. از ديدگاه مكتب تربيتي اسلام و مهدويت، انسان ‌بايد به‌گونه‌اي تربيت شود كه تمامي كارها و فعاليت‌هايش، رنگ و بوي معنوي و الهي داشته و هدف اصلي او كسب رضاي الهي باشد و از تكامل روحي و عرفاني غفلت نکند. توسعه چنين هدف مقدسي، در ميان بشريت، سعادت و حيات طيب را براي آنان به ارمغان خواهد آورد. خداوند در قرآن كريم با اشاره به چنين حقيقتي مي‌فرمايد:
«مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِّن ذَكَرٍ أَوْ أُنثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيينَّهُ حَياةً طَيبَةً وَلَنَجْزِينَّهُمْ أَجْرَهُم بِأَحْسَنِ مَا كَانُواْ يعْمَلُونَ»؛
هركس ـ از مرد يا زن ـ كار شايسته كند و مؤمن باشد، قطعاً او را با زندگى پاكيزه‏اى، حياتِ [حقيقى] بخشيم، و مسلماً به آنان بهتر از آن‌چه انجام مى‏دادند پاداش خواهيم داد.

كاركرد و ضرورت بيان اهداف تربيتي

يكي از اركان مهم و كليدي هر نظام و مكتب تربيتي، اهداف آن مكتب است كه نقش بي‌بديلي را در مكتب‌هاي تربيتي بر‌عهده دارد. براي تكميل يك مكتب تربيتي و تعيين خط‌مشي‌هاي اساسي آن، ضروری است در گام نخست، اهداف تربيتي آن مكتب را مشخص کنيم. به‌طور كلي، كاركردها و فواید بيان اهداف تربيتي را مي‌توان در اين موارد خلاصه کرد:
1. با مشخص شدن اهداف، تمامي فعاليت‌ها و عمل‌كردهاي تربيتي، جهت‌دهي و سازمان‌يابي مي‌شوند و فرآیند تربيت در جهت مشخص و دقيقي حركت خواهد كرد.
2. با مشخص شدن اهداف تربيت، انگیزه و میل درونی براي تربيت ايجاد مي‌شود و فرآیند تربيت بر اساس انگيزه و اشتياق لازم، شكل مي‌گيرد.
3. با مشخص شدن اهداف تربيت می‌توان فرآیند تربيت را ارزش‌يابي و نقد و بررسي کرد و با پی بردن به نقاط ضعف و قوت آن، در اصلاح امر تربيت و تكامل آن، کوشید.

مفهوم‌شناسی
تربيت

در زبان فارسي، تربيت در لغت به‌معاني «پروردن، پروراندن، آموختن و پروردن كودك تا هنگام بالغ شدن، آداب و اخلاق را به كسي آموختن» به‌كار رفته است. از نظر اصطلاحي، تربيت را مي‌توان اين‌گونه تعريف کرد:
تربيت عبارت است از فعاليتي منظم و مستمر در جهت كمك به رشد جسماني، شناختي، اخلاقي، اجتماعي، عاطفي و به‌طور كلي، پرورش و شكوفايي استعدادهاي متربي كه نتيجه آن در شخصيت متربي به‌ويژه در رفتارهاي او ظاهر شود.

نظام تربيتي

اگر نظام را «مجموعه اجزا و عناصري بدانيم كه روابط معين و مشخصي ميان آنها برقرار است و با تغيير هر‌يك از اين عناصر يا نوع روابط مقرر، بازده و محصول نظام نيز تغيير خواهد كرد»، بنابراين، در تعريف نظام تربيتي چنين بايد گفت:
نظام تربيتي، مجموعه‌اي از مفاهيم و انديشه‌هاي منظم و سازمان يافته درباره تربيت مي‌باشد كه بين آنها روابط متقابل جريان داشته و به‌اصطلاح، از نوعي هم‌بستگي دروني برخوردارند و بيان‌گر كيفيت و چگونگي تربيت، به‌طور اساسي و پايه‌اي مي‌باشند.

هدف

از تأمل در معناي لغوي هدف و واژه‌هاي مترادف آن مانند «قصد، غايت و غرض» برمي‌آيد كه همگي دربردارنده مفهوم «نهايت و سرانجام كار» هستند. هدف در لغت به‌معناي«نشانه تير، هر شيء بلند و برافراشته» به‌کار رفته است. از منظر اصطلاحي، هدف را مي‌توان اين‌گونه تعريف كرد:
هدف، نقطه‌اي است كه انسان به طرف آن حركت مي‌كند و جهت زندگي و كوشش‌هاي انسان را روشن مي‌سازد.

مفهوم هدف در تربيت

هدف، در تعليم و تربيت به‌معناي: «وضع نهايي و مطلوبي است كه به‌طور آگاهانه، سودمند تشخيص داده شده است و براي تحقق آن، فعاليت‌هاي مناسب تربيتي انجام مي‌گيرد». ويژگي مشترك تمام اهداف تربيتي (اهداف غايي، كلي، جزئي، رفتاري) آن است كه اين اهداف، نتيجه يك يا چند فعاليت تربيتي‌اند.

ويژگي‌هاي هدف

با توجه به مفهوم ارائه شده از هدف، مهم‌ترين ويژگي‌هایی كه براي هدف می‌توان در نظر گرفت، عبارتند از:

1. داشتن اختيار:

از آن‌جا كه افعال اختياري، با آگاهي و اراده انجام مي‌گيرد، نوعي پيش‌بيني و انتخاب در تمامي آنها وجود دارد؛ يعني ماهيت هدف، مستلزم دو بخش آگاهي و اراده است. پس هدف تنها در حوزه افعال اختياري كه با علم و اراده صورت مي‌پذيرد، معنا دارد و بيرون از اين قلمرو، چون افعال آگاهانه وجود ندارد، بي‌هدفند.

2. انگيزش:

چون دست‌یابی به اهداف، تأمين‌كننده نياز رواني و ديگر نيازهاي فرد است، وي با ميل و رغبت به‌سوي هدف حركت مي‌كند. پس يكي از ويژگي‌هاي مهم هدف، ايجاد انگيزه در فرد است.

3. انتخاب مسير:

بي‌ترديد، از هر مسير و با هر برنامه‌اي نمي‌توان به هدف رسيد و براي رسيدن به هدف، برنامه‌ريزي و ترسيم هدف ضرورت دارد. بنابراين، يكي از خصوصيات هدف، داشتن مديريت و برنامه‌ريزي و تعيين مسير است.

منابع تعيين اهداف تربيتي

يكي از مسائل مهم در برنامه‌هاي تربيتي، تعيين اهداف تربيتي است. توجه به نيازهاي انسان كه موضوع تربيت است، منبعی مهم و بلكه تنها منبع براي انتخاب و گزينش اهداف تربيتي به‌شمار می‌رود. منابعي را كه در شناخت اين نيازها مؤثرند، به سه دسته می‌توان تقسيم كرد كه عبارتند از:

1. منابع علمي

منظور از اين منابع، تجربيات و نتايج آزمايش‌های دانش‌مندان در مورد نيازهاي جسمي و رواني انسان‌هاست. علوم تجربي با توجه به نوع بينش و نگرش خاص خود در كشف روابط بين امور جزئي، صرفاً مي‌تواند به مرتبه‌اي از نيازهاي انسان بپردازد كه در سطح جزئي و پايين‌تر از نيازهاي اساسي او قرار دارد؛ زيرا علم با مرزهاي تجربه مادي محصور شده و براي تعيين اهداف غايي تربيتي باید از دين و فلسفه بهره برد. تأمين نيازهاي اوليه به‌وسيله يافته‌هاي علمي، شرط ارتقا به مراتب بالاتر و رفع نيازهاي مهم‌تر به كمك فلسفه و دين است و بدون استفاده از دست‌آوردهاي علمي، زمينه‌هاي لازم براي دست‌يابي به اهداف ناظر بر نيازهاي فلسفي و ديني فراهم نمي‌شود.

2. منابع فلسفي

در چنين منبعي كه شيوه‌اي تعقلي دارد، فيلسوفان با مطالعه دقيق و انتقادي مي‌كوشند عقاید آدميان را درباره جهان و انسان ارزش‌يابي كنند و با ترسیم چارچوب مشخص اين امور، افراد را در درك صحيح جهان و انسان و تنظيم رفتارشان ياري دهند. درواقع، بايد گفت فلاسفه، در تدوين مكاتب تربيتي و ترسيم اهداف آن اساسی‌ترین نقش را بر عهده دارند و با ارائه نظام مشخصي از حقايق جهان، درصدد تبيين آراي تربيتي برآمده‌اند. انسان‌شناسي، معرفت‌شناسي و هستي‌شناسي، از قالب‌هاي اساسي اندیشه‌ها و دست‌آوردهاي فلسفي است.

3. منابع ديني

آموزه‌هاي وحياني و الهي كه انبيا براي مردم بيان ‌کرده‌اند، يكي از مهم‌ترين و اصلي‌ترين منابع تعيين اهداف تربيت هستند. دين، به نگرش فلسفي فرد به تعليم و تربيت و به‌دنبال آن، اهداف تربيتي جهت مي‌دهد. كسي‌كه با ديدي الهي به جهان هستي مي‌نگرد، نمي‌تواند در زندگي خود، اهدافي مانند يك انسان ملحد داشته باشد و هدفي مافوق هدف‌هاي مادي و اين‌جهاني خواهد داشت.

دسته‌بندی اهداف تربيتي در نظام تربیتی مهدویت

با توجه به این‌که انسان همیشه با خود و محيط پيرامونش در ارتباط و تعامل است، اهداف تربيتي نظام تعليم و تربيت اسلام و مهدويت را با توجه به روایات متعددی که در این زمینه وجود دارد، به چهار نوع اساسي می‌توان تقسيم کرد كه تمامي ابعاد وجودي متربي (بعد معنوي، بعد جسماني، بعد عقلاني، بعد اخلاقي، بعد عاطفي، بعد اجتماعي) را زیر پوشش خود قرار مي‌دهد. اکنون این اهداف را برمی‌شماریم:

الف) اهداف تربيتی مهدویت در وظايف انسان نسبت به خداوند

یکی از مهم‌ترین و اصلی‌ترین اهداف تربیتی نظام تربیتی اسلام و مهدویت، درباره مسؤليت‌هاي انسان در مقابل خالق هستی است. تمامي هستي و وجود آدمی از خداوند متعال است و باید با انجام وظايف و مسؤليت‌هايي كه خالق هستي‌بخش برايش ترسيم كرده است، حق بندگی خود را به شايستگي به‌جا آورد. در نظام تربيتي اسلام و مهدويت، اهدافي كه انسان در ارتباط با خداي متعال دنبال مي‌كند، عبارتند از:

1. خداشناسی

مهم‌‌ترين وظيفه انسان در برابر خداوند، شناخت صفات و ويژگي‌هاي او از طريق معرفت‌هاي حصولي (عقلي و تجربي) و هم‌چنین شناخت حضوري و فطري خداوند متعال است. رسيدن به تكامل نهايي و تقرب به ذات اقدس الهي و هم‌چنین تخلق به اخلاق الهي همگي در گرو شناخت و معرفت اوست. در قرآن كريم، هدف اصلي از خلقت آسمان‌ها و زمين، معرفت انسان به صفات و ويژگي‌هاي خداوند متعال بیان شده است:
«اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَمِنَ الأرْضِ مِثْلَهُنَّ يتَنَزَّلُ الأمْرُ بَينَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيءٍ قَدِيرٌ وَأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحَاطَ بِكُلِّ شَيءٍ عِلْمًا»؛
خدا همان كسى است كه هفت آسمان و همانند آنها هفت زمين آفريد. فرمان [خدا] در ميان آنها فرود مى‏آيد، تا بدانيد كه خدا بر هرچيزى تواناست، و به‌راستى دانش وى هرچيزى را در بر گرفته است.
گسترش شناخت و معرفت الهي به‌طور همگاني در ميان مردم از اصلي‌ترين اهداف مكتب تربيتي حضرت مهدي عجل الله تعالي فرجه الشريف است که به‌واسطه آموزه‌هاي ناب مهدوي می‌توانند بالاترين معرفت را به خداوند متعال پيدا ‌كنند. امام صادق عليه السلام درباره معرفت عميق و صحيح و خالي از ابهام و انحراف مردم نسبت به خداوند متعال، در دوران ظهور چنين مي‌فرمايد:
إذا قام القائم لا يبقي أرض إلاّ نودي فيها شهادة لا إله إلا الله و أنّ محمّداً رسول‌الله؛
وقتي كه قائم عجل الله تعالي فرجه الشريف قيام كند، هيچ جايي از زمين باقي نمي‌ماند مگر این‌که آواي توحيد و خداشناسي و پذيرش رسالت پيامبر در آن بلند است.
امام باقر عليه السلام، مبارزه با انحرافات و شبهات عقيدتي و فكري درباره معارف اسلامي و الهي و هم‌چنین مستأصل شدن عناصر شبهه‌افكن و منحرف را از اهداف تربيتي نظام مهدوي مي‌داند:
... لايترك بدعة إلاّ أزالها و لا سنّة إلاّ أقامها؛
هيچ بدعتي را باقي نمي‌گذارد مگر این‌که آن را نابود كند و از هيچ سنتي نمي‌گذرد مگر این‌که آن را برپا سازد.

2. پرهيزكاري

از ديگر اهداف تربيتي مكتب تربيتي اسلام و مهدويت در رابطه انسان با خداوند، داشتن ايمان قوي و رعايت اخلاق و تقواست. در حقيقت، برنامه اصلي همگي انبيا و اوصيا اين بوده است كه مردم را به‌سوي ايمان و تقوا جذب کنند و آنان را از كارهاي زشت و ناپسند باز دارند و بدين وسيله آنان را مشمول رحمت الهي سازند، چنان‌که خداوند در اين‌باره چنين مي‌فرمايد:
«وَلَقَدْ وَصَّينَا الَّذِينَ أُوتُواْ الْكِتَابَ مِن قَبْلِكُمْ وَإِياكُمْ أَنِ اتَّقُواْ اللّهَ»؛
و ما به كسانى‌كه پيش از شما به آنان كتاب داده شده، و [نيز] به شما سفارش كرديم.
از اهداف تربيتي مكتب تربيتي مهدوي اين است كه بندگان را از منجلاب‌هاي فساد و تباهي نجات دهد و آنان را در چشمه زلال ايمان و تقوا شستشو دهد و بذر تقرب و نور الهي را در دل آنان استوار گرداند. حضرت اميرالمؤمنين علي عليه السلام در‌باره تجلي ايمان و تقوا در عصر ظهور حضرت مهدي عجل الله تعالي فرجه الشريف مي‌فرمايد:
خداوند، او (حضرت مهدي) را به‌وسيله فرشتگان خود تأييد مي‌كند و ياران او را حفظ مي‌كند و به‌وسيله نشانه‌هاي خود، او را ياري مي‌‌رساند و او را بر اهل زمين پيروز مي‌كند تا همه با ميل و رغبت يا اكراه به او مي‌گروند و زمين را از عدل و نور پر مي‌كند، شهر‌ها به او ايمان آورند تا هركافري مسلمان گردد و زشت‌كاري باقي نمي‌ماند تا این‌که پرهيزكار و درست‌كار گردد...‌.

3. عبادت و بندگي

بعد از شناخت خداوند و پرهیزکاری، بندگي و عبادت او به‌واسطه رفتار عبادي از ديگر اهداف تربيتي اسلام و مهدويت در ارتباط انسان با خداوند است. عبادت و پرستش خداوند، «نوعي رابطه خاضعانه و ستايش‌گرانه و سپاس‌گزارانه است كه انسان با خدا برقرار مي‌سازد و به دو صورت لفظي و عملي مي‌باشد». اگر از عبادت به‌معناي هدف تربيتي ياد مي‌شود، به‌خاطر كسب و پرورش روحيه عبوديت و بندگي است و این‌که انسان همواره نسبت به خدا، حالتي خاضعانه و خاشعانه داشته باشد و از نظر قلبی احاطه او را بر رفتار و نيات خود بپذيرد. قرآن كريم، هدف اصلي خلقت انسان را عبادت و پرستش معرفي مي‌كند:
«وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالإنسَ إِلاَّ لِيعْبُدُونِ»؛
و جنّ و انس را نيافريدم جز براى آن‌كه مرا بپرستند.
در نظام تربيتي حضرت مهدي عجل الله تعالي فرجه الشريف، شرك و فساد و عبادت شياطين انسي و جني، جاي خود را به پرستش و عبادت خداوند متعال خواهد داد و مردم به‌گونه‌اي تكامل معنوي مي‌يابند كه آموزه‌هايي عبادي و سنت‌هاي نبوي، با كيفيت و كميت فوق‌العاده‌اي، در ميان آنها به‌صورت امر عادي و ملكه درمي‌آيد و زمين و زمان از ياد و پرستش خالق هستي سرشار مي‌شود. در آیه 55 سوره نور، خداوند متعال به اهل ایمان وعده داده است آنان را در روی زمین حکومت مي‌بخشد تا بندگی و عبادت او را انجام دهند و خطاب به آنان چنین فرموده است:
«يَعْبُدُونَنِي لا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئًا»؛
[تا] مرا عبادت كنند و چيزى را با من شريك نگردانند.
امام سجاد عليه السلام در تفسیر و تأویل این آیه آن را درباره دوران حکومت حضرت مهدی عجل الله تعالي فرجه الشريف مي‌داند که بندگی و عبادت خداوند به‌صورت همگانی و فراگیر در جهان ظاهر مي‌شود و بساط شرک و کفر و نفاق برچیده خواهد شد. آن حضرت در این مورد مي‌فرماید:
به خدا سوگند، اینان شیعیان ما هستند که خداوند این کار را به‌دست مردی از ما اهل‌بیت انجام مي‌دهد و این مرد، مهدی این امت است... .

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار