2مهدویت و اصول نظام تربیتی اسلام

مهدویت و اصول نظام تربیتی اسلام

قسمت دوم

چکیده
و) اصل عقل‌گرایی

از دیگر اصول تربیت در نظام تربیتی حضرت مهدی (عجل الله تعالي فرجه الشريف)، مسئله پیوند ناگسستنی تربیت با دستورهای عقلی و منطقی و کنار زدن مسائل تربیتی متضاد با تدبیر بشری، است. وجود عقل یکی از نعمت های بزرگ پروردگار به انسان است. انسان شایسته می‌ کوشد از این نعمت الهی به خوبی استفاده کند تا این گونه خود را به سعادت برساند. انسان ها گاهی راه شقاوت و گمراهی را می‌ پیمایند؛ زیرا از نیروی عقل خود استفاده نمی‌ کنند و هوا و هوس را مقدم بر آن می‌ دارند. در نتیجه قدردان این نعمت الهی نیستند و خود را به نازلترین درجه حیوانیت می‌ رسانند. چنان که قرآن کریم این افراد را بدترین موجودات معرفی می‌ کند و می‌ فرماید:
«إِنَّ شَرَّ الدَّوَابَّ عِندَ اللّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لاَ يَعْقِلُونَ»؛
قطعاً بدترين جنبندگان نزد خدا كران و لالانى اند كه نمى انديشند.
بدون تردید، توجه به عقل و منطق، یکی از ویژگی های اساسی دین مقدس اسلام به شمار می‌ رود. احکام اسلامی نیز با عقل سلیم کاملاً هم‌خوانی دارد. در تربیت انسان نیز یکی از اصول تربیتی اسلام، همین است که همه فرآیند تربیت باید با عقل مطابق باشد. انطباق کامل فرآیند تربیت انسان با عقل و توجه کامل به این گوهر ناب موجود در انسان در آموزش و پرورش بشریت، یکی از دست‌آوردهای بزرگ نظام تربیتی مهدوی (عجل الله تعالي فرجه الشريف) است. به گونه ای که در دوران ظهور، عقل محوری در تربیت انسان (با پشتوانه دین و شریعت) به اوج خود می‌ رسد و در چنین شرایطی است که بهترین و کاربردی ترین شیوه ها و راه‌کارهای تربیتی به روی بشر باز خواهد شد. به این ترتیب، دست‌آوردهای عقلی بشری، با تمام ظرفیت های موجود به جای اتلاف در راه های غیر ضروری و مضر، در راه سعادت، تکامل و تربیت صحیح انسان ها هزینه می‌ شود. چنان که امام باقر (عليه السلام) درباره گرایش به عقل و منطق و شکوفایی عقلی بشری در مکتب تربیتی مهدوی چنین می‌ فرماید:
إذا قام قائمنا وضع یده علی رئوس العباد فجمع به عقولهم وأکمل به أخلاقهم؛
زمانی که قائم ما قیام کند، دست خود را بر سر مردم می‌ گذارد و بدان وسیله عقل آنان را شکوفا ساخته و اخلاقشان را الهی می‌ سازد.
البته نباید فراموش کرد که اگر در تربیت اسلامی و مهدوی، از عقل گرایی و گرایش به آن در همه جنبه های تربیت، سخن به میان می‌ آید، منظور همان عقل و منطق و تدبیری است که انسان ها به واسطه آن. به عبادت و بندگی خدا می‌ پردازند. امام صادق (عليه السلام) درباره معنای واقعی عقل محوری اسلامی چنین می‌ فرماید:
العقل ما عبد به الرحمن و اکتسب به الجنان؛
عقل چیزی است که خداوند رحمان با آن عبادت می‌ شود و بهشت های ( اخروی) با آن به دست می‌ آید.

ز) اصل مسامحت در تربیت

سهل‌گیری در تربیت که از مهم ترین اصول تربیت مهدوی به شمار می‌ رود یکی از لوازمی است که باید در تربیت انسان مورد توجه قرار گیرد. این موضوع سبب می‌ شود تا انسان ها تربیت را به راحتی بپذیرند. موضوع تربیت انسان را می‌ توان یک فرآیند تدریجی دانست که از امور آسان آغاز می‌ شود و با شکل‌گیری مراحل اولیه و ساده تربیت، می‌ توان به مراحل بالاتر و دشوارتر دست یافت. اگر تربیت، با سخت‌گیری آغاز شود، نتیجه نامطلوبی در پی خواهد داشت که در بیشتر موارد، با انزجار و ناخرسندی متربی روبه‌رو خواهیم شد و چه بسا تضعیف نفس، نفاق و دورویی در تربیت‌شونده پدید خواهد آمد. ولی اگر متصدیان تربیتی، ظرفیت محدود تربیت‌شونده را در نظر داشته باشند و با به کارگیری دستورهای تربیتی ساده و بدور از تکلف با او تعامل کنند، تربیت ایده‌آل و تأثیرگذار در قلب و روح تربیت‌شونده را شاهد خواهیم بود. رمز این مطلب این است که اصل مسامحه و سهل‌گیری، با روح لطیف و رحمانی انسان سنخیت عمیقی دارد و انسان خود به خود و به طور ذاتی از رفتار و نصایح ساده و بدور از تکلف لذت می‌ برد. چنان که روان شناسان تربیتی در این باره چنین می‌ گویند:
تربیت بایست با طبیعت آدمی جوش بخورد، با فطرت او یکی شود، هرگونه تربیتی از بیرون و هر قانون تربیتی که مطابق با طبیعت و خود انگیختگی فطرت متربی نباشد، منجر به شکست است.
در اسلام ناب، همه فرمان ها و احکام الهی برپایه ساده‌گیری به وجود آمده است. همه پیامبران الهی وظیفه داشتند که در نهایت مسامحه انسان ها را هدایت کنند. این حالت سبب می‌ شد که بهترین انسان های با ایمان و توحیدی، به دست معصومین (عليهم السلام) تربیت شوند. چنان که قرآن کریم، همه دستورهای الهی را ساده و روان و هم‌چنین برای راحتی بندگان خداوند معرفی کرده است تا آنان بتوانند با نهایت سادگی به عبادت و انجام وظایف الهی بپردازند:
«يُرِيدُ اللّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلاَ يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُواْ الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُواْ اللّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ»؛
خدا براى شما آسانى مى‏خواهد و براى شما دشوارى نمى‏خواهد؛ تا شمارة [مقرر] را تكميل كنيد و خدا را به پاس آن‌كه رهنموني‌تان كرده است به بزرگى بستاييد، و باشد كه شكرگزارى كنيد.
حضرت مهدی (عجل الله تعالي فرجه الشريف) در برخورد و تربیت انسان های مستعد، مانند طبیبی مهربان و خیرخواه خواهد بود. بدیهی است که در چنین مکتبی، بشریت شیفته منش و رفتار سهل و روان آن حضرت می‌ شود و با شوق فراوان، به جرگه مسلمانان خواهد پیوست. در سایه چنین ملاطفتی، بالاترین و کاربردی ترین تربیت بشری شکل خواهد گرفت. چنان که در روایت های معصومین (عليهم السلام)، درباره برخورد مسامحه آمیز و کریمانه حضرت مهدی (عجل الله تعالي فرجه الشريف) با مردم به ویژه محرومان، چنین آمده است:
المهدی سمح بالمال... رحیم بالمساکین؛
همانا مهدی خیلی مال می‌ بخشد و با مردم مسکین بسیار مهربان است.
در دعا برای امام عصر (عجل الله تعالي فرجه الشريف)، می‌ خوانیم که ایشان با لطف و مهربانی خود، گرفتاری های زندگی را برطرف می‌ ‌سازند:
اللّهم المم به شعثنا و اشعب به صدعنا... یسّر به عسرنا...؛
خدایا! به واسطه آن حضرت، ما را از پراکندگی و آشفتگی و گسیختگی نجات بده و کارها و امور سخت را بر ما سهل و آسان گردان...
بدیهی است که حضرت مهدی (عجل الله تعالي فرجه الشريف)، در تربیت و پرورش بندگان مستعد با مهربانی و گذشت برخورد می‌ کند، ولی در برابر دشمنان خدا، کفار و منافقان، مسامحه ای نخواهند داشت و میان آنان و حضرت، چیزی جز خشم نخواهد بود. امام باقر (عليه السلام) در این باره چنین می‌ فرماید:
فخروجه بالسیف و قتله أعداء الله و أعداء رسوله و الجبّارین و الطواغیت و أنّه ینصر بالسیف و الرعب؛
پس، خروج آن حضرت با شمشیر است و تمام دشمنان خدا و رسولش و هم‌چنین تمامی گردن‌کشان و طاغوت ها را به هلاکت می‌ رسانند و اوست که به وسیله شمشیر و وحشت (از طرف خداوند) نصرت و یاری می‌ شود.

ح) اصل حرمت‌مداری

در مکتب تربیتی امام عصر (عجل الله تعالي فرجه الشريف) حفظ حرمت و عزت تربیت‌شونده بسیار مهم است. مربی همواره باید جایگاه و آبروی تربیت‌شونده را حفظ کند. انسان دوست دارد عزیز باشد و احترام او در میان مردم و اجتماع نگاه داشته شود. قرآن کریم، یکی از نیازهای انسان را عزت‌طلبی می‌ داند و سرچشمه عزت و شخصیت دنیایی و اخروی را در نزد خداوند معرفی می‌ کند و می‌ فرماید:
«أَيَبْتَغُونَ عِندَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ العِزَّةَ لِلّهِ جَمِيعًاً»؛
آيا سربلندى را نزد آنان مى‏جويند؟ [اين خيالى خام است،] چرا كه عزّت، همه از آنِ خداست.
چنین عزت‌طلبی و شخصیت‌خواهی است که انسان را به کارهای شایسته در جامعه انسانی وامی‌دارد. انسانی که جامعه برای او ارزش و حرمتی قائل نیست، بی تردید روحیه و انگیزه زندگی را از دست می‌ دهد. او نه تنها فعالیت مثبتی در جامعه نخواهد داشت، بلکه به هر لغزشی تن خواهد داد. این‌جاست که ارزش و ضرورت حرمت‌مداری در تربیت انسان آشکار می‌ شود.
از نگاه اسلام، شخصیت انسان مؤمن، با ارزش و احترام است. هیچ کس حق ندارد به عزت و هویت انسان دیگری جسارت کند. در آموزه های قرآنی چنین می‌ خوانیم که در تربیت و پرورش انسان ها ‌بایست عزت و حرمت آنان حفظ شود؛ زیرا بی‌حرمتی نه تنها سودی ندارد، بلکه موجب بی رغبت شدن تربیت‌شونده خواهد شد. قرآن کریم، انسان های مؤمن را از بی‌احترامی و شکستن حرمت و شخصیت افراد به واسطه مسخره کردن، نسبت های ناروا، طعنه زدن و مانند آن نهی می‌ کند و این رفتارها را از مصداق های ظلم به دیگر افراد بر می‌ شمارد:
«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ يَسْخَرْ قَومٌ مِّن قَوْمٍ عَسَى أَن يَكُونُوا خَيرًا مِّنْهُمْ وَلاَ نِسَاء مِّن نِّسَاء عَسَى أَن يكُنَّ خَيرًا مِّنْهُنَّ وَلاَ تَلْمِزُوا أَنفُسَكُمْ وَلاَ تَنَابَزُوا بِالألْقَابِ بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الإيمَانِ وَمَن لَّمْ يَتُبْ فَأُوْلَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ»؛
اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد! نبايد قومى قوم ديگر را ريشخند كند، شايد آنها از اينها بهتر باشند، و نبايد زنانى زنانِ ديگر [را] ريشخند كنند [شايد آنها از اينها بهتر باشند، و از يكديگر عيب مگيريد، و به همديگر لقب هاى زشت مدهيد؛ چه ناپسنديده است نام زشت پس از ايمان. و هر كه توبه نكرد آنان خود ستم‌كارند.
از برنامه های تربیتی حضرت مهدی (عجل الله تعالي فرجه الشريف) این است که در فرآیند تربیتی بشریت، حرمت و عزت آنان کاملاً محفوظ بماند. در چنین مکتب تربیتی و اخلاقی است که کسی اجازه نمی‌ یابد حرمت و شخصیت دیگری را زیر سؤال ببرد و با ظلم، تهمت، تمسخر، بیگاری و مانند آن، عزت و هویت مؤمنان را خدشه‌دار سازد. بی‌شک عزت اسلامی و قرآنی مسلمانان جهان در چنین مکتبی آشکار خواهد شد. چنان که در دعا برای امام عصر (عجل الله تعالي فرجه الشريف)، یکی از اقدامات اساسی حکومت آن حضرت، حرمت و عزت‌بخشی به مسلمانان معرفی می‌ شود:
اللّهمّ إنّا نرغب إلیک فی دولة کریمة تعزّ بها الإسلام و أهله و تذلّ بها النفاق و أهله...؛
خدایا! ما اشتیاق به تو در دولت کریمه ای داریم که در آن اسلام و اهل آن عزت پیدا کنند و نفاق و اهلش خوار و ذلیل گردند
و یا در دعای دیگری خطاب به آن حضرت چنین می‌ گوییم:
أین معزّ الأولیاء و مذلّ الأعداء...؛
آن کسی که دوستان (خدا) را عزت می‌ بخشد و دشمنان را خوار می‌ سازد، کجاست؟

ط) اصل پاسخ‌گویی به فطریات

یکی دیگر از اصول تربیتی که در مکتب تربیتی امام زمان (عجل الله تعالي فرجه الشريف) به آن توجه می‌ شود، عینیت بخشیدن به فطرت بشری و جلوه‌گر کردن آنها در زندگی است. انسان به سبب داشتن فطرت به طور ذاتی به خداوند متعال و عبادت او و هم‌چنین به ارزش های بالایی مانند حقیقت جویی و فضیلت جویی تمایل دارند. از نظر دین، ساختار وجودی انسان به گونه ای است که به سوی خدا گرایش نشان می‌ دهد، ولی این گونه نیست که این ساختار در هر شرایطی کارکرد یکسانی داشته باشد؛ یعنی ممکن است عواملی از بروز نقش آن جلوگیری کند. خداوند به بندگان سفارش می‌ کند تا این جنبه خلقت را تقویت و هدایت کنیم تا از مسیر اصلی خود خارج نشود. قرآن کریم درباره توجه و پاسخ‌گویی به فطرت چنین می‌ فرماید:
«فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لاَ تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَعْلَمُونَ»؛
پس روى خود را با گرايش تمام به حقّ، به سوى اين دين كن، با همان سرشتى كه خدا مردم را بر آن سرشته است. آفرينش خداى تغييرپذير نيست. اين است همان دين پايدار، ولى بيشتر مردم نمى‏دانند.
دنیای مدرنیته و صنعتی غرب که به مکتب های الحادی و لیبرالیستی وابسته است، با انحراف بشریت از فطرت انسانی توانست آنها را در غرایز شهوانی و حیوانی غرق کند و حس کمال جویی و فضیلت جویی را به حاشیه زندگی براند. به این ترتیب بزرگ ترین ضربه را به بشریت وارد ساخت و آنان را تا کنون از سعادت و کمال مطلوب انسانی محروم ساخت. بدون تردید در دوران حکومت تربیتی مهدوی که پایان بخش چنین مکتب های جدای از فطرت انسانی خواهد بود. به فطرت انسان توجه ویژه خواهد شد و کمالات اخلاقی و انسانی هم چون حس خداجویی، حقیقت‌طلبی، آخرت‌گرایی و... در میان جوامع انسانی به طور کامل نهادینه می‌ شود. انسان ها در کنار زندگی مادی و طبیعی خود، به امور معنوی و الهی و سعادت‌زا، روی می‌ آورند و در نتیجه بهترین زندگی الهی و انسانی در میان آنان شکل می‌ گیرد. امام صادق (عليه السلام) درباره زنده شدن مردم به واسطه توجه به فضایل و فطرت در چنین مکتبی می‌ فرماید:
واعمر اللّهمّ به بلادک و أحی به عبادک؛
خدایا شهرها و بلاد را به واسطه آن حضرت آباد کن و بندگانت را به واسطه وی زنده ساز.
امام باقر (عليه السلام) نیز در تفسیر آیه شریفه: «اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يُحْيِي الأرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا...» این زنده شدن زمین را، حیات معنوی و فطری و اخلاقی بشریت می‌ داند و در این باره می‌ فرماید:
مهدی ما قیام می‌ کند و به واسطه گسترش عدالت و برابری در سراسر گیتی، جهان را زنده می‌ کند. پس از آن که در زیر کابوس ظلم و ستم (و دوری از فطرت انسانی) مرده باشند.

ی) اصل زمینه‌سازی تربیتی

در اصول تربیتی مهدوی، لوازم تربیت برای هدایت واقعی انسان ها، به شکل کامل محقق خواهد شد. بی‌شک بدون فراهم آوردن شرایط و مقدمات، تربیت صحیح شکل نخواهد گرفت. تربیت، فرآیند پیچیده و گسترده ای است که پيش از ورود به مراحل اصلی آن، باید زمینه های لازم را برای شکل‌گیری آن فراهم شود. در تربیت انسان، مواردی هم چون محیط مناسب، زمان مناسب، امکانات مناسب، ارتباط مناسب، تلقینات و گفتار مناسب و مانند آن، بسیار اهمیت دارد؛ باید گفت که فرآیند تربیت، تنها ارائه راه و روش و تبیین واقعیت های تربیتی برای تربیت‌شونده نیست. در کنار این گونه مسائل، باید شرایط و زمینه های تربیتی را مانند محیط، زمان، روابط، پیام‌رسانی و... ، برای تربیت‌شونده به وجود آورد. برای نمونه، وقتی خداوند به حضرت موسی (عليه السلام) مأموریت می‌ دهد که برای هدایت و اتمام حجت فرعون، به دربار او برود، از آن پیامبر می‌ خواهد که ابتدا با فرعون با مهربانی برخورد کند تا شاید چنین برخوردی در وی و اطرافیان او کارگر افتد. زیبا سخن گفتن هم‌راه با ملایمت، زمینه‌سازی مطلوب برای تربیت به شمار می‌ رود. چنان که قرآن کریم در این باره چنین می‌ فرماید:
«اذْهَبَا إِلَى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى* فَقُولاَ لَهُ قَوْلاً لَّينًا لَّعَلَّهُ يتَذَكَّرُ أَوْ يخْشَى»؛
به سوى فرعون برويد كه او به سركشى برخاسته* و با او سخنى نرم گوييد، شايد كه پند پذيرد يا بترسد.
امام باقر (عليه السلام) نیز درباره زمینه‌سازی و ایجاد شرایط مناسب برای تربیت دینی فرزندان و کودکان، خانواده ها را به آموزش های مقدماتی و ابتدایی کودکان فرا می‌ خواند و چنین می‌ فرماید:
وقتی کودک سه ساله شد، هفت بار به او یاد دهید تا لا اله الا الله بگوید. سپس او را رها کنید تا سن سه سال و هفت ماه و بیست روز، آن‌گاه او را بیاموزید تا هفت بار محمد رسول الله بگوید و وقتی به سن چهار سالگی رسید، هفت بار بگوید صلی‌الله علی محمد و آل محمّد. در سن پنج سالگی وقتی که دست راست و چپش را یاد گرفت به او یاد دهید تا رو به قبله بایستد و سجده کند. در سن شش سالگی رکوع و سجود را به او بیاموزید. در سن هفت سالگی به او دستور دهید که دست و صورت را شسته و او را به نماز دعوت کنید، وقتی کودک نه ساله شد، وضو را به او نشان دهید و اگر آن را ترک کرد، او را بازخواست کنید و به نماز وادار سازید و در صورت ترک آن، از او بازخواست کنید. هرگاه که کودک وضو و نماز را یاد بگیرد، خداوند انشاء الله پدر و مادر او را می‌ آمرزد.
بی تردید، همه این سفارش های امام (عليه السلام) به خاطر زمینه سازی مطلوب و مؤثر برای تربیت صحیح کودکان و فرزندان و آماده سازی آنها برای مراحل اساسی تربیت است. در مکتب تربیتی حضرت ولی عصر (عجل الله تعالي فرجه الشريف)؛ تمامی زمینه ها و شرایط نامناسب تربیتی، اعم از عوامل محیطی و انسانی، که دست‌آوردهای مکاتب انحرافی غربی و شیطانی به شمار می‌ رود، از صحنه حیات بشری محو خواهد شد و به جای آن، شرایط مطلوبی برای تربیت دینی و الهی انسان ها به وجود خواهد آمد. در چنین نظام تربیتی ایده‌آل، در مرحله نخست با عوامل مخرب تربیتی و دشمنان هدایت بشری، با نهایت جدیت و اقتدار برخورد می‌ شود و دیگر مجالی برای سردمداران مکتب های غیراخلاقی و ضداسلامی هم چون مکتب لیبرالیستی و اومانیستی که زمینه‌ساز تربیت غیردینی و شیطانی بشریت بوده، نخواهد ماند. امام کاظم (عليه السلام) درباره مستأصل شدن زمینه‌سازان تاریکی انسان ها چنین می‌ فرماید:
الثانی عشر منّا یسهّل الله له کلّ عسیر... و یبیر به کلّ جبّار عنید و یهلک علی یده کلّ شیطان مرید؛
خداوند متعال برای دوازدهمین ما (خاندان امامت) هر دشواری را رفع می‌ کند و هر جبار و ستمگر سرسختی را نابود می‌ کند و هر شیطان سرکشی را هلاک می‌ گرداند.
با از میان رفتن دشمنان هدایت بشریت، تمامی محیط های زندگی بشری، به شکل شایسته ای برای رساندن انسان ها به کمال و سعادت، اصلاح می‌ شود و شرایط و زمینه های لازم در جهت شکل‌گیری زندگی گوارای دنیوی و اخروی بندگان خدا، به وجود خواهد آمد. این همان زمینه‌سازی برای تربیت بشریت در دوران نورانی مهدوی است، حضرت امیرالمؤمنین علی (عليه السلام) درباره ایجاد محیط های مناسب و شرایط مطلوب برای تربیت اسلامی و قرآنی مردم در دوران ظهور چنین می‌ فرماید:
کأنّی أنظر إلی شیعتنا بمسجد الکوفة قد ضربوا الفساطیط یعلَّمون الناس القرآن؛
گویا به شیعیانم می‌ نگرم که در مسجد کوفه، کانون ها و خیمه هایی بنا نموده‌اند و به مردم قرآن را می‌ آموزند.
امام باقر (عليه السلام)، از میان بردن محیط های بدعت‌آمیز و ناصحیح را از اقدامات حضرت مهدی (عجل الله تعالي فرجه الشريف) برای زمینه‌سازی تربیت دینی مردم می‌ دانند و چنین می‌ فرمایند:
إذا قام القائم سار إلی الکوفة فهدم بها أربعة مساجد و لم یبق مسجد علی الأرض له شرف إلاّ هدمها و جعلها جمّاء؛
آنگاه که قائم قیام کند، وارد کوفه می‌ شود و دستور می‌ دهد تا مساجد چهارگانه (بدعت‌آمیز) را خراب کنند و هر مسجدی که در روی زمین دارای کنگره (و عناصر بدعت‌آمیز و مشرکانه) باشد نابود می‌ گردد و به صورت هموار (عاری از بدعت) ایجاد می‌ گردد.

ک) اصل رعایت تفاوت های فردی

توجه به میزان ظرفیت و استعداد و توانایی افراد، از دیگر اصول تربیت مهدوی است. به گونه ای که تربیت انسان ها، با توجه به میزان قابلیت های آنها صورت می‌ پذیرد. بی‌شک انسان ها از نظر توانایی های جسمی و روحی در یک سطح قرار ندارند که این مسئله در تربیت آنان، بسیار اهمیت دارد. این تفاوت ها نشان‌گر تدبیر حکیمانه الهی است؛ زیرا از دیدگاه اسلام، هر کس در حد توان و استعداد خویش در میدان گزینش و انتخاب، مسئول است. در تعلیم و تربیت باید به این تفاوت های فردی به ویژه اختلاف های ناشی از طبیعت ذاتی افراد توجه شود. قرآن کریم، تفاوت های فردی میان انسان ها را حکمت و مصلحت الهی می‌ داند و در این باره می‌ فرماید:
«وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلاَئِفَ الأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِّيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقَابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَّحِيمٌ»؛
و اوست كسى كه شما را در زمين جانشين [يك‌ديگر] قرار داده، و بعضى از شما را بر برخى ديگر به درجاتى برترى داد تا شما را در آن‌چه به شما داده است بيازمايد. آرى، پروردگار تو زود كيفر است، و [هم] او بس آمرزنده مهربان است.
در دوران ظهور، انسان ها با توجه به نوع توان‌مندی های آنان در جنبه های گوناگون تربیت می‌ شوند. در چنین مکتب انسان‌سازی، انتظارها و مسئولیت ها با در نظر گرفتن ویژگی های فردی تعیین می‌ شود. هر چند در مکتب تربیتی مهدوی، بشریت با لطف امام معصوم (عليه السلام) به کمالات روحی و عقلانی دست می‌ یابد، ولی به هر حال، نمی‌ توان همه انسان ها را در یک سطح قرار داد. از سویی امام عصر (عجل الله تعالي فرجه الشريف)، با توجه به توانایی و شناخت بالای یاران اصلی خویش، یعنی مدیران ارشد، حاکمان و قاضیان، از این گروه انتظار ویژه ای خواهد داشت. به گونه ای که انجام کارهایی را که برای انسان های معمولی امکان‌پذیر نیست، برای آنان لازم می‌ داند. حضرت امیرالمؤمنین علی (عليه السلام) در این باره می‌ فرماید:
امام قائم با یارانش پیمان می‌ بندد که مسلمانی را دشنام ندهند و حریمی را هتک نکنند و به خانه ای هجوم نبرند، کسی را به ناحق نکشند، طلا و نقره گنج نکنند، گندم و جو اندوخته نسازند، مال یتیمان را نخورند، لباس خز و حریر نپوشند، کمربند زرین نبندند، گندم و جو را احتکار نکنند، در امر معاش به اندک بسنده کنند، لباس درشت (گران قیمت) به تن نکنند، صورت بر خاک گذارند (در حال نماز)، در راه خدا جهاد شایسته نمایند... .
از سوی دیگر، حضرت مهدی (عجل الله تعالي فرجه الشريف) نسبت به قشر متوسط و ضعیف جامعه انسانی، به ویژه محرومان و مستمندان بسیار مهربان است و ظرفیت و توانایی آنان را در برخورد با ایشان، لحاظ می‌ کند. امیرالمؤمنین علی (عليه السلام) درباره تعامل حضرت مهدی (عجل الله تعالي فرجه الشريف) با قشر آسیب‌پذیر جامعه می‌ فرماید:
فلا یترک عبداً مسلماً إلاّ اشتراه و أعتقه و لا غارماً إلاّ قضی دینه و لامظلمة لأحد من الناس إلاّ ردّها و لایقتل منهم عبداً إلاّ أدّی ثمنه... و لایقتل قتیل إلاّ قضی عنه دینه و ألحق عیاله فی العطاء...؛
مسلمانی نمی‌ ماند مگر این که آن حضرت او را خریده و آزاد می‌ کند و بدهی و قرض افراد (آسیب‌پذیر) را ادا می‌ نماید و حق هر کسی را به او باز می‌ گرداند، دیه کشته ها را می‌ پردازد و بدهی های انسان های مقتول را می‌ پردازد و خانواده آنها را اداره و حمایت می‌ کند...
البته در دوران ظهور، همه انسان های مؤمن و خیرخواه از توجه و حکومت عدالت‌گستر مهدوی برخوردار می‌ شوند، ولی با این حال نمی‌ توان انتظار داشت که نحوه مسئولیت و تربیت همه افراد یکسان باشد و می‌ بایست در تعامل با افراد جامعه مهدوی، تفاوت های فردی و ویژگی های اختصاصی آنان با توجه به علم، معنویت، تخصص و... لحاظ شود.

نتیجه

1. در هر مکتب تربیتی باید اصول و مقرراتی را رعایت کنیم تا آن نظام را از آشفتگی و بی‌نظمی نجات دهیم و فرآیند تربیت را قانون‌مند سازیم.
2. با وضع اصول تربیت مباحث تربیتی را رنگ و بوی عملی و میدانی می‌ توان بخشید و وظایف مربی و تربیت‌شونده را تعیین می‌ توان کرد و مکتب های تربیتی را از یک‌دیگر تشخیص می‌ توان داد.
3. اصول تربیتی در هر مکتبی، جایگاه بالایی دارند و از مبانی و اهداف تربیتی سرچشمه می‌ گیرند و زیر مجموعه این دو به شمار می‌ روند.
4. به طور کلی می‌ توان اصول تربیتی مهدوی را که از اصول تربیتی اسلام ناب سرچشمه می‌ گیرند، یازده اصل بیان کرد که اصلی ترین این اصول، توجه به توحید و معادگرایی است. این دو زیر بنای تمامی مباحث تربیتی مهدوی به شمار می‌ روند و همه فعالیت های تربیتی باید با قوانین الهی و نظام پاداش و جزا هم‌خوانی کامل داشته باشد.
5. در دوران مهدوی، در میان گرایش های بشریت، تعدیل و میانه‌روی حاصل می‌ شود و به خواسته های انسان به طور مساوی و به دور از افراط و تفریط رسیدگی می‌ شود.
6. با توجه به نیاز انسان به آزادی مشروع و معقول، در زمان امام مهدی (عجل الله تعالي فرجه الشريف) انسان ها می‌ توانند از چنین نعمت الهی بهره ببرند و کسی نمی‌ تواند آنان را از رسیدن به چنین حقی باز دارد.
7. انسان از جنبه های گوناگون وجودی تشکیل یافته است. در دوران ظهور به همه این جنبه ها به شکل مساوی اهمیت داده می‌ شود تا انسان ها بتوانند به کمال مطلوب دست یابند.
8. در مکتب تربیتی مهدوی، توجه به اصول عقلانی و منطقی جایگاه ویژه ای دارد. به گونه ای که همه قوانین تربیتی، با منطق و تدبیر کاملاً سازگار است.
9. ساده‌گیری و رعایت مسامحت معقولانه در تربیت، از جمله اصول تربیتی مهدوی است که در سایه این اصل می‌ توان امر تربیت را برای تربیت‌شونده گوارا ساخت.
10. در تربیت مهدوی، حرمت و عزت بشریت و انسان های مؤمن به شکل چشم‌گیری حفظ می‌ شود و انسان ها در سایه تربیت اسلامی و قرآنی به عزت و شخصیت بالایی می‌ رسند.
11. توجه کامل به فطرت انسان هم چون خداپرستی، حقیقت جویی و مانند آن، از دیگر اصول تربیتی مهدوی به شمار می‌ رود که به واسطه این اصل، انسان ها به کمالات روحی و معنوی والایی دست خواهند یافت.
12. در مکتب تربیتی حضرت مهدی (عجل الله تعالي فرجه الشريف) همه زمینه های تربیتی انسان ها مانند محیط مناسب، زمان مناسب، همنشین مناسب و غیره، به شکل گسترده ای فراهم می‌ شود و با موانع رشد و تکامل انسان ها برخوردی جدی خواهد شد.
13. رعایت تفاوت های فردی در تربیت انسان ها و هم‌چنین توجه به توانایی ها و استعدادهای افراد در مسئولیت بخشی، از دیگر اصول تربیتی مهدوی به شمار می‌ رود. در این مکتب، انسان ها بر اساس نوع استعداد و ظرفیت خود مورد تکلیف قرار می‌ گیرند و با هر فردی با توجه به میزان مهارت های جسمی و روحی وی، رفتار می‌ شود.

غلامرضا صالحی

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار