دربارة وضعيت جهان پس از حضرت مهدی عجل الله فرجه و جانشين آن حضرت، ديدگاههای متفاوتی ارائه شده است که برخی نيز مخالف يک ديگر است. از آن جايي که جهتگيری ديدگاهها بين شيعه و اهل سنّت به طور کلّی مخالف يک ديگر است، به هر دو ديدگاه اشاره میگردد: الف). ديدگاه اهل سنّت ديدگاه اهل سنّت اين است که پس از وفات مهدی علیه السلام هيچ خير و برکتی در زندگی نخواهد بود[1]، و دنيا به صورت هرج و مرج تا قيامت ادامه خواهد داشت.[2] علیبن حسام در کتاب البرهان فی علامات مهدی آخرالزمان بابی را با عنوان «فی موت المهدی علیه السلام و ذکر احوال تقع بعده» فراهم آورده و در آن به چگونگی وفات آن حضرت و رخدادهايي که پس از ايشان به وقوع خواهد پيوست، اشاره کرده است و به طور عمده رواياتی را نقل کرده که سخن از فتنهها و شرها پس از وفات آن حضرت به ميان آورده است.[3] مقدسی شافعی در عقد الدرر روايتی را از پيامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به نقل از ابوسعيد خدری آورده که در پايان آن چنين میخوانيم: ]حکومت مهدی[ هم چنان تا هفت يا هشت يا نه سال ادامه خواهد يافت، سپس هيچ خيری در زندگیِ پس از او نيست.[4] ب) ديدگاه پيروان اهل بيت علیهم السلام اگر چه سمت و سوی نگرگاهها در بين ايشان، جهان پس از حضرت مهدی علیه السلام را به طور عمده بر خير و صلاح معرفی نموده، به بيانهای متفاوتی ذکر شده و البته غير از اين نيز از حکمت و لطف الهي انتظار نيست، چرا که چگونه میتوان تصوّر کرد پس از انتظاری چندين صد ساله، يا چند هزار ساله، پس از حکومتی کوتاه مدت، فرجام زندگی بر زمين، به هرج و مرج پايان پذيرد. برخی از مهمترين آنها بدين قرار است:1. وضعيت جهان پس از مهدی علیه السلام بر خير بوده, و جانشينان آن حضرت از بين رجعتکنندگان خواهند بود.همانگونه که پيش از اين اشاره شد، يکی از اعتقادات راسخ در ميان شيعيان باورداشت رجعت و بازگشت دو گروه از مؤمنان خالص و کافران خالص است و يکی از مسائلی که در آن جا مطرح شده، حکومت برخی از رجعتکنندگان مؤمن خالص است. البته چگونگی اين حکومت به روشنی بيان نشده است. کسانی که بر اين ديدگاه پافشاری میکنند، افزون بر ادلة فراوانی که از آيات و روايات ارائه مینمايند،[5] میگويند رواياتی که میگويد هرگز زمين از حجت خالی نخواهد ماند، جهان پس از حضرت مهدی علیه السلام را ناگزير به دو گونه تصوير خواهد کرد:الف) بي درنگ قيامت بر پا شود.ب ـ حجتهايي از طرف پروردگار، واسطة فيض باشند. از آن جايي که ائمه به تصريح پيامبر بيش از 12 نفر نخواهند بود، پس کسانی که بر مردم حکومت خواهند کرد، همانا ائمه علیهم السلام هستند.2. جهان پس از حضرت مهدی علیه السلام ، همواره با حکومت 12 مهدی، اداره خواهد شد. شيخ طوسي با ذکر سند از علی علیه السلام نقل کرده که در شبی که پيامبر اکرمصلی الله علیه و آله و سلم رحلت فرمود، مطالبی را به ايشان املا نموده که در آن پس از اشاره به ائمه دوازدهگانه، آن گاه که به واپسين پيشوا رسيده چنين فرموده است: «پس آنگاه که حضرتش (امام حسن عسکری علیه السلام ) را هنگام وفات فرا رسيد، پس آن (امر امامت) را به فرزندش محمّد تسليم مینمايد. پس ايشان دوازده امام هستند. سپس بعد از او دوازده مهدی خواهد بود...».[6] شيخ صدوق نيز از ابوبصير آورده است که به امام صادق علیه السلام عرض کردم از پدر شما شنيدم که فرمود: پس از قائم دوازده مهدی خواهد بود. امام صادق علیه السلام فرمود: «همانا ايشان فرمود دوازده مهدی و نفرمود دوازده امام؛ ايشان گروهی از شيعيان ما هستند که مردم را به دوستی ما و شناخت حق ما دعوت می کنند».[7] امام صادق علیه السلام به ابوحمزه فرمود: «ای ابوحمزه! همانا پس از قائم، يازده مهدی از ما، از فرزندان حسين خواهد بود».[8] 3. جهان پس از آن حضرت بر نيکويي است و تا برپايي قيامت، حکومت تنها در دست اوليای الهي خواهد بود.دليل اين ديدگاه روايتی است که در آن آمده خداوند در شب معراج به رسول گرامی اسلامصلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «پس هر آينه او را به سپاهيان خويش ياری خواهم کرد و او را به فرشتگان خويش مدد خواهم نمود تا آن که دعوتم برتری يابد و آفريدگان بر يکتاپرستیام گرد آيند، آن گاه پادشاهی او را ادامه خواهم داد و تا قيامت، اوليايم چنين خواهند کرد».[9] 4. جهان پس از حضرت مهدی عجل الله فرجه به دست يکی از اهلبيت پيامبرصلی الله علیه و آله و سلم ادراه خواهد شد. جابربن يزيد جعفی میگويد از امام باقر علیه السلام شنيدم که میفرمود: «و به خدا سوگند، هر آينه مردی از ما اهل بيت به مدت سيصد و نه سال حکومت خواهد کرد.» جابر میگويد عرض کردم: اين چه زمانی خواهد بود؟ آن حضرت فرمود: «پس از رحلت قائم...».[10] 5. رواياتی است که بدون اشاره به وضعيت جهان و جانشين حضرت مهدی علیه السلام ، آن را فقط در آگاهی خداوند دانسته است.[11] همانطور که مشاهده میشود، چهار ديدگاه اخير نه فقط مخالفتی با ديدگاه نخست ندارد بلکه میتواند به نوعی مؤيد ديدگاه نخست باشد. البته در ميان روايات به سخنانی برمیخوريم که مخالف ديدگاه بالا است، و جهان پس از حضرت مهدی علیه السلام را جهانی بدون خير و صلاح معرفی کرده است. که به طور عمده از منابع اهل سنّت نقل شده است.[12]
پی نوشتها : [1] . ر. ک: ابن منادی, الملاحم, ص184.
[2] . ر.ک: نعيم بن حماد, الفتن, ص207, 1071؛ ابن داود سنن, ج4, کتاب المهدی, ح4281.
[3] . علی بن حسام, البرهان فی علامات مهدی آخرالزمان, ص95.
[4] . مقدسی شافعی, عقد الدرر فی اخبار المنتظر, ص220.
[5] . ر.ک: نگارنده, بازگشت به دنيا در پايان تاريخ.
[6] . «فَإِذَا حَضَرَتْهُ (الحسن) الْوَفَاةُ فَلْيُسَلِّمْهَا إِلَى ابْنِهِ محمّد الْمُسْتَحْفِظِ مِنْ آلِ محمّد فَذَلِكَ اثْنَا عَشَرَ إِمَاماً ثُمَّ يَكُونُ مِنْ بَعْدِهِ اثْنَا عَشَرَ مَهْدِيّا...»؛ شيخ طوسی, کتاب الغيبة, ص150.
[7]. «إِنَّمَا قَالَ اثْنَا عَشَرَ مَهْدِيّاً وَ لَمْ يَقُلْ اثْنَا عَشَرَ إِمَاماً وَ لَكِنَّهُمْ قَوْمٌ مِنْ شِيعَتِنَا يَدْعُونَ النَّاسَ إِلَی مُوَالَاتِنَا وَ مَعْرِفَةِ حَقِّنَا»؛ شيخ صدوق, کمال الدين و تمام النعمة, ج2, ص358, ح56.
[8]. «يَا أَبَا حَمْزَةَ إِنَّ مِنَّا بَعْدَ الْقَائِمِ أَحَدَ عَشَرَ مَهْدِيّاً مِنْ وُلْدِ الْحُسَيْنِ علیه السلام »؛ شيخ طوسی, کتاب الغيبة, ص478.
[9]. «فَلَأَنْصُرَنَّهُ بِجُنْدِي وَ لَأَمُدَّنَّهُ بِمَلَائِكَتِي حَتَّی تَعْلُوَ دَعْوَتِي وَ تَجْمَعَ الْخَلْقُ عَلَی تَوْحِيدِي ثُمَّ لَأُدِيمَنَّ مُلْكَهُ وَ لَأُدَاوِلَنَّ الْأَيَّامَ بَيْنَ أَوْلِيَائِي إِلَی يَوْمِ الْقِيَامَةِ»؛ شيخ صدوق, علل الشرايع, ج1, ص7؛ کمال الدين و تمام النعمة, ج1, ص255, ح4.
[10]. «وَ اللَّهِ لَيَمْلِكَنَّ رَجُلٌ مِنَّا أَهْلَ الْبَيْتِ ثَلَاثَمِائَةِ سَنَةٍ وَ يَزْدَادُ تِسْعاً قَالَ فَقُلْتُ لَهُ مَتَی يَكُونُ ذَلِكَ قَالَ بَعْدَ مَوْتِ الْقَائِمِ علیه السلام»؛ نعمانی, الغيبة, ص331؛ تفسير عياشی, ج2, ص326.
[11]. شيخ کلينی, كافي, ج1, ص 338 .
[12] . ر. ک: كشفالغمة, ج 2, ص 484؛ خصال, ج2, ص 473, عيونأخبارالرضا علیه السلام , ج1, ص51. salimian.com |