اوصاف امام دو دسته است: بعضي از اوصاف بين فريقين اتفاقي است؛ نظير اينكه، امام بايد مسلمان، عادل (اجمالاً) حرّ و آزاد باشد (نه بنده)، و...دسته ديگر از اوصاف اخلاقي است، مثل عصمت. شيعه معتقد است: امام بايد معصوم باشد و حال آنكه اهل سنّت معتقد به عصمت امام و يا خليفه نيستند.دلايل عصمت يا عدم آن، در امامت عامه بحث ميشود؛ ولي در اينجا به طور اختصار و فشرده به آن اشاره ميگردد:
به چه دليل امام بايد معصوم باشد؟
قبل از بيان ادله، بايسته است چند نكته روشن شود:
يكم «عصمت» در معناي لغوي به معناي امساك، حفظ و منع آمده است؛ همانطور كه اهل لغت (نظير ابن فارس1 و ابن منظور2) گفتهاند. حتي راغب اصفهاني «عصم» را به معناي امساك نگه داري گرفته است.
«عصمت» در اصطلاح متكلمان و حكماي اسلامي معناي لغوي منع و حفظ را در بردارد. آنان معمولاً عصمت را نسبت به گناه ميسنجند؛ يعني، معصوم كسي است كه از ارتكاب گناه مصون و محفوظ باشد. سيد مرتضي علم الهدي در اين زمينه ميگويد:
«اعلم ان العمصة هي اللطف الّذي يفعله الله تعالي، فيختار العبد عنده الامتناع من فعل القبيح»؛3يعني، بدان كه عصمت عبارت است از لطفي كه خداوند (در مورد بنده) انجام ميدهد و به واسطة آن انسان از فعل قبيح امتناع ميكند.
دوم معمولاً متكلمان اسلامي، عصمت را به عصمت عملي و ترك گناه معنا ميكنند؛ در حالي كه دايره عصمت وسيعتر است و عصمت علمي را هم شامل ميشود. عصمت علمي؛ يعني، معصوم در حوزه علم و معرفت دچار خطا نميشود. عصمت علمي داراي مراتب و ابعادي است، از جمله:
1. عصمت در شناخت احكام الهي 2. عصمت در شناخت موضوعات احكام شرعي 3. عصمت در تشخيص مصالح و مفاسد امور، مربوط به رهبري جامعه اسلامي 4. عصمت در امور مربوط به زندگي عادي، اعم از مسائل فردي و اجتماعي در اعتقاد شيعه، عصمت به هر دو قسمش ـ چه عصمت عملي و چه عصمت علمي ـ براي امام لازم است و اين از كلمات علماي بزرگ شيعه اماميه فهميده ميشود. شيخ مفيد (ره) در اين باره ميگويد:
«اماماني كه در اجراي احكام و اقامة حدود الهي وحفظ شرايع و تربيت بشر جانشينان پيامبرانند، همچون پيامبران معصوماند و صدور گناه صغيره (نيز از آنان) روا نيست. آنان در مسائل مربوط به دين و احكام الهي دچار نسيان نخواهند شد. اين مطلب مورد قبول همة اماميه است؛ مگر افراد شاذي كه با استناد به ظواهر پارهاي از روايات.كه تأويلات درستي دارد ـ به اعتقادي نادرست گراييدهاند».4البته اعتقاد به عصمت مختص شيعه اماميه اثني عشري نيست و اسماعيليه نيز قائل به عصمت امام ميباشند.5 شيعه زيديه عصمت را از شرايط امام نميدانند؛ ولي به عصمت سه امام نخست ـ امام علي عليه السلام، امام حسن عليه السلام، و امام حسين عليه السلام ـ اعتقاد دارند. ساير فرقههاي اسلامي ـ مثل معتزله، اشاعره و ما تريديه... ـ عصمت را براي امام شرط نميدانند.
با توجه به اين دو نكته، وارد بحث ادله ميشويم:
ادلّه عصمت امام: 1. برهان امتناع تسلسل: يكي از مهمترين دلايل عصمت امام، «برهان عقلي امتناع تسلسل» است. شكل منطقي اين برهان در قالب قياس استثنايي بدين صورت است:
اگر امام معصوم نباشد، وجود امامان غير متناهي (تسلسل ) لازم خواهد آمد. لازم، به حكم عقل، محال و باطل است؛ پس ملزوم نيز محال و باطل خواهد بود.امت از آن جهت كه معصوم نيستند، احتياج به امام دارند؛ يعني، چون معصوم نيستند و كاستي در علم و عمل دارند، شخصي را ميخواهند كه اين كاستي آن را جبران كند؛ مثلاً حدود را اجرا كند و قطعاً حدود بايد در حق غير معصوم اجرا شود. حال اين امامي كه اجراي حدود ميكند، خودش معصوم است يا نه؟ اگر معصوم است، مطلوب ما ثابت ميشود. اگر معصوم نباشد، خود احتياج به امام بعدي دارد و او هم نياز به امام ديگر و... لذا تسلسل پيش ميآيد و تسلسل محال و باطل است. پس امام بايد معصوم باشد تا گرفتار تسلسل نشويم.2. آيات: ادله ديگري هم وجود دارد كه بعضي از آنها نقلي است؛ مانند: الف. آية ابتلاي ابراهيم (و اذ ابتلي ابراهيم ربّه بكلماتٍ فاتمّهُنّ قال اني جاعلك للناس اماماً قال و من ذريّتي قل لاينال عهدي الظّالمين).6خداوند در اين آيه كسب مقام امامت را از ظالم نفي كرده و فقط غير او را شايسته مقام امامت ميداند. «ظلم» نيز به صورت مطلق آمده و شامل همة ظلمها و تجاوزها مي شود.
ب. آيه اولي الامر (يا ايّها الذين آمنوا اطيعوا الله و اطيعوا الرّسول و اولي الامر منكم)7.اطاعت از رسول و اولي الامر به صورت مطلق و دركنار اطاعت از خدا آمده است. بنابراين رسول و امام بايد معصوم باشند و مرتكب هيچ نوع خطايي نشوند تا از اطاعت مطلق از آنان امكان پذير باشد.نتيجه مقدمه دوم اين است: حال كه امام ضرورت دارد، بايد معصوم هم باشد.8
پی نوشت: 1. احمد بن فارس، معجم مقاييس اللغة، ص 779.
2. ابن منظور، لسان العرب، ج 10، ص175.
3. الشريف المرتضي، رسائل، ج 3، ص326.
4. اوائل المقالات، ص 115؛ مصنفات شيخ مفيد، ج 4.
5. شرح المواقف، ج 8، ص151، و كشف المراد، ص492.
6. بقره(2)، آية 124.
7. نساء(24)، آيه59.
8 براي مطالعه بيشتر ر. ك: فصلنامه انتظار، ش 11 ـ 12 مقاله: عصمت امام از ديدگاه خِرد
انتظار 2- پژوهشي عقلي دربارة حضرت مهدي عليه السلام - روح الله شاكري زواردهي- www.isfahan.mahdi313.org |