مفهوم‏شناسى توسعه علمى

چکیده: آقاى رشاد تعبیر «توسعه علمى» را تعبیرى مبهم مى‏داند و معتقد است که باید به جاى آن از تعبیر «تکامل علمى» استفاده کرد. در نظر ایشان علمى که در اسلام توصیه شده است، علم مفید است که مشتمل بر علم الابدان و علم الادیان است. در دینى شدن علم نیز پنج وجه محتمل است.
دیدگاه شما درباره توسعه علمى چیست؟ چه معنایى براى این اصطلاح قائل هستید؟

توسعه علمى از چند جهت، تعبیر مبهمى است. زیرا اولاً این ترکیب، یک اصطلاح ترکیب شده و شناخته‏اى که معناى واحد و واضحى داشته باشد، نیست؛ ثانیاً اینکه دو واژه توسعه و علم نیز که این تعبیر از آنها ترکیب یافته در معانى مختلف به کار مى‏رود. ثالثاً اینکه آیا از این ترکیب معناى وصفى اراده شده یا اضافى نیز ابهام را مضاعف کرده است.
منظور توسعه علم است نه توسعه‏اى که مبناى علمى دارد.
این توضیح شما اشکال و ابهام سوم را مرتفع مى‏کند، اما تا روشن نشود علم به چه مفهومى به کار رفته و توسعه به چه مفهومى، همچنان ابهام‏هایى باقى مى‏ماند.در فرهنگ دینى ما، نه علم را به معناى دانش تجربى محض به کار مى‏بریم و نه از توسعه علمى، معنایى هم‏جنس ترکیب‏هاى توسعه سیاسى و توسعه اقتصادى اراده مى‏کنیم.در فرهنگ دینى، آیا روش تجربى و خصلت کارکردى علم که در معناى امروزین آن یعنى science مورد توجه است، مطرح نیست؟
نه، چنین نیست، بلکه در ادبیات دینى ما قیدى به علم خورده که نشان دهنده هویت علم مطلوب و مقبول دین است. در متون دینى ما، ترکیب علم نافع به کار رفته و خصلت و صفت سودمند بودن علم، محل توجه و ترغیب است. بنابراین، نمى‏خواهیم بگوییم در روایات ما هرگز علم به معناى science به کار نرفته؛ اما مى‏توانیم بگوییم، علم مطمئناً به این معنا نیست؛ ما مى‏بینیم از جمله تقسیماتى که براى علم در روایات مذکور است، تقسیم کلان علم به علم‏الادیان و علم‏الابدان است. این نشان مى‏دهد کلمه علم در لسان متون مقدس ما، ناظر به علوم تجربى هم هست. در حوزه طب و طبیعیات، ناچار باید روش تجربى را به استخدام درآوریم. حتى در همین طبیعیات فلسفى که تصور مى‏شود، طبیعیات صرفاً عقلى است و متکى به شیوه‏هاى استدلالى و برهانى است، پیوسته به مشاهدات و تجربیات استشهاد مى‏شود و پاره‏اى از مدعیات، متکى به تجربه است یا پاره‏اى از مقدمات استدلال‏ها، برگرفته از مشاهدات است.
نگاه فلسفى به دین (فلسفه دین) هم علم ادیان است؛ همچنین نگاه علمى به دین و مبانى دینى و آموزه‏هاى آن هم جزو علم ادیان قلمداد مى‏شود؛ کما اینکه گزاره‏ها و آموزه‏هاى معطوف به حوزه بینش و عقاید، حوزه منش و اخلاق، حوزه کنش و احکام که از دین اخذ مى‏شود، بخش دیگرى از علم ادیان است. بنابراین، در نگاه دینى ما، بخش وسیعى از علم به حوزه‏اى مربوط مى‏شود که متعلق و محور آن نفس انسانى است و در آن شئون فطرت ملکوتى بشر، موضوع مطالعه است؛ موضوع علم ابدان نیز، همه شئون جسم است و مشخص است وقتى علم ابدان مى‏گوییم، فقط طب منظور نیست، بعضى تصور مى‏کنند علم‏الابدان؛ یعنى فقط علم طب! درحالى‏که، همه آنچه که به کار بدن مى‏آید، علم‏الابدان است؛ اگر دانش‏هایى به استخدام راحت و رفاه بدن درآمد، بى‏واسطه و باواسطه، علم‏الابدان به شمار مى‏رود و چنین دانش‏هایى در غیاب تجربه ظهور نمى‏کنند و توسعه نمى‏یابند، پس علم‏الابدان شامل عمده علوم تجربى خواهد بود.
نافع بودن به چه معنى است؟ آیا در انواع رشته‏ها و شاخه‏هاى علمى نفع به یک مفهوم است؟
قطعاً نفع در هر یک از دو حوزه، باید به حسب خود معنى شود؛ یعنى نفع در آنچه در خدمت روح است، معناى خاصى دارد و در علومى که در خدمت بدن است نیز، معناى مناسب این حوزه را دارد؛ طبعاً علوم ناظر به نفس و روح، آن گاه نافع‏اند که به کمال نفس منتهى شوند؛ اما نفع در علم‏الابدان، همیشه یا لزوماً به این معنا نیست که موجب کمال بدن بشود، در غیر اینصورت فقط تربیت بدنى و علوم ورزشى، مصداق علم‏الابدان نافع مى‏بود. علمى را که صرفاً براى راحتى و رفاه جسمانى آدمى، نافع باشد، علم نافع قلمداد مى‏کنیم. بنابراین، نافع بودن معناى عامى دارد.
توسعه علمى یا تکامل علمى؟
یا باید توسعه علمى را به معناى تکامل علمى به کار ببریم یا باید به جاى این ترکیب، از تعبیر«تکامل علمى» استفاده کنیم، در ترکیب تکامل علمى، خودبه‏خود رو به رشد بودن و روى خط طولى قرار داشتن علم، مطرح است و آن گاه ابطال‏پذیرى، شاخص و مختصه علم قلمداد نخواهد شد و در آن صورت، معنى توسعه علمى یا تکامل علمى عبارت خواهد بود: بسط طولى آگاهى‏ها و گواهى‏هاى نافع.
بحث شما به رابطه علم و دین مربوط مى‏شود. در اینجا چند نگاه مطرح است، یک بحث اینکه ما گزاره‏هاى علمى را از متن دین استخراج مى‏کنیم؛ مثلاً بگوییم که فیزیک را مى‏شود از دین درآورد، شیمى را مى‏شود از دین استنباط کرد. یک بحث هم این است که اگر پیش فرض‏ها اسلامى باشند با اثرگذارى بر علم، دینى مى‏شود. آیا به نظر شما علم دینى، ممکن است و در صورت ممکن بودن به چه معنا و معیارى علم، دینى است؟
در زمینه هویت دینى علم و ملاک دینى شدن علم، نظریات گوناگونى وجود دارد یا فرض‏هاى مختلفى قابل طرح است:
یک فرض همین است که ما ابتدا، گزاره‏هاى علمى را از منابع و مدارک دینى استنباط کنیم. به صورت وسیع و جامع ممکن است، مقدور بشر عادى و غیر معصوم یا بشر کنونى نباشد، از کجا که نسل‏هاى آتى بشر، نتواند از همین متون مقدس، علوم را استفاده و اصطیاد کند، کما اینکه بسیارى از معارف را، حتى مسلمین صدر اسلام نیز نتوانستند از متون استفاده کنند ولى امروز اهل نظر نسل ما مى‏توانند.
فرض دیگر، این است که مبانى متافیزیکى علم از دین اخذ شود. در این صورت حاصل تلاش علمى که برآیند آن مبانى خواهد بود، علم دینى قلمداد مى‏شود؛ اگر ما با نگرش دینى به طبیعت نگریستیم، هر چند کار علمى ما مبتنى بر تجربه باشد، علم دینى آن نتیجه خواهد شد.
فرض سوم، این است که روش‏شناسى را از دین اخذ کرده باشیم و با کاربست آن، روش گزاره‏هاى علمى را کشف کنیم.
فرض چهارم، این است که کار علمى، بر اساس دواعى و انگیزه‏هاى دینى صورت بندد، در مقام کارکرد یا غایت علم، ملتزم به کارکرد یا غایتى باشیم، که مرضى و مناسب دین است.
وجه پنجم، آن است که غیر از مبانى متافیزیکى، عوامل دیگرى که مى‏توانند در تکوّن باورهاى علمى دخیل باشند، دینى باشند و علم تحت تأثیر آنها پدید آید؛ مثلاً تأثیرات اجتماع، سیاست و قوانین و امثال اینها بر تکوّن و تحول علم، امروز در فلسفه علم مطرح است.
احیاناً و بسا که جز این موارد، فرض‏هاى دیگرى هم متصور باشد.
اشاره‏
1. ورود به مباحث مفهوم‏شناسى، پیش شرط ورود به هر بحثى است. پرداخت آقاى رشاد به این موضوع، از این جهت مبارک و میمون است. در عین حال، باید به نواقص این بحث توجه شود. از جمله اینکه نه مفهوم توسعه به خوبى مورد کاوش قرار گرفته است و نه مفهوم علم. از یک منظر، دو معناى علم در فرهنگ غرب مورد توجه قرار گرفته است و از منظرى دیگر دو معنا، یا مصداق علم در فرهنگ اسلامى، درحالى‏که، در هر دو فرهنگ، علم، معانى بسیار زیادى پیدا مى‏کند و اختلافات بر سر تعیین مصداق علم، فراوان است. همین‏طور در باب مفهوم توسعه.
2. همچنین باید به مفهوم تکامل نیز همین اشکال را وارد دانست. جناب آقاى رشاد بدون ذکر دقیق معناى تکامل، یا دست کم مراد خودشان از این مفهوم، آن را به جاى مفهوم توسعه مورد استفاده قرار دادند. درحالى‏که در خود مفهوم تکامل نیز، اختلاف نظر زیادى وجود دارد. این بحث بیشتر، محل اختلاف و مناقشه واقع مى‏شود که مفهوم تکامل را به علم اضافه کنیم. مراد از «تکامل علمى» چیست؟ آیا افزایش گزاره‏هاى یک علم مورد نظر است، یا عمق یافتن دانش؟ آن‏گاه عمق یافتن دانش چه معنایى دارد؟ آیا به معناى افزایش دانش به ابعاد دیگر یک موضوع نیست؟ در این صورت چه تفاوتى با حالت گسترش کمى گزاره‏ها دارد؟ چه حالت مفروض دیگرى، براى گسترش کیفى علم مى‏توان در نظر گرفت؟ آیا «تکامل علمى» به معناى ابطال گزاره‏هاى ناصواب و جایگزینى آنها با گزاره‏هاى درست است؟ در این صورت آیا به گسترش دامنه کمّى علم، باز مى‏گردیم یا به جاى دیگرى مى‏رسیم؟ آیا مى‏توان گفت که تکامل علمى، هیچ یک از اینها نیست، بلکه تغییر چارچوب‏هاى ذهنى (پارادایم) دانشمندان است؟ چه نوع تغییرى؟ آیا هر گونه تغییرى را مى‏توان تکامل دانست؟ اگر این تغییر به سمت نظریه‏ها و چارچوب‏هاى قدیمى که مهجور مانده‏اند باشد، باز هم مى‏توان از تکامل سخن گفت؟ اگر بلى، چگونه؟ و اگر نه، چرا؟
اینها، تنها بخشى از پرسش‏هایى است که در باب مفهوم تکامل علمى مطرح مى‏شوند. بنابراین، اگر به یک مفهوم اشکال وارد مى‏کنیم و آن را مبهم مى‏دانیم، نباید مفهوم مبهم دیگرى به میان بحث بکشانیم و آن‏را ناگشوده باقى بگذاریم.
3. آقاى رشاد، در بخشى از صحبت خود، میان خصلت کارکردى علم تجربى و نافع بودن علم در فرهنگ اسلامى، نوعى تعارض افکنده‏اند، که دلیلى بر آن مشاهده نمى‏شود. به لحاظ مفهومى هنگامى که از کارکردهاى علم تجربى سخن گفته مى‏شود، از منافع آن گفت‏وگو شده است. منافع یا کارکردها، در نسبت با اهداف معنا پیدا مى‏کنند. هر علمى که ما را به هدفى برساند، کارکرد دارد و نسبت به آن هدف خاص، نافع است، در عین حال مى‏تواند نسبت به اهداف دیگرى مضر باشد و کارکرد مثبت نداشته باشد. بنابراین، چنین تعارضى، بدون توجه به اهداف، بى‏معنى است. بله، مى‏توان گفت که علوم تجربى جدید، معمولاً در خدمت اهداف غیر مفید و غیرالاهى و مادى صرف قرار دارد، درحالى‏که علم مفید باید در خدمت اهداف الاهى یا اهداف مادى‏اى که با اهداف الاهى سازگارند و در یک راستا هستند، قرار گیرد.
4. نویسنده میان تکامل علم و ملاک ابطال‏پذیرى براى علم، تعارض دیده پوپر ملاک ابطال‏پذیرى را براى تفکیک میان علم تجربى از غیر آن مطرح کرد. به نظر مى‏رسد، برداشت درستى از این ملاک وجود نداشته است که چنین تعارضى تصور شد حال آنکه هیچ تعارضى در اینجا وجود ندارد. آن ملاک، معنایى منفى ندارد و موجب آن نمى‏شود که علم به عقب رانده شود یا آنچه بالفعل ابطال شود، به عنوان علم معرفى گردد. درست برعکس، آنچه بالفعل ابطال مى‏شود، از حوزه علم خارج مى‏گردد. ملاک ابطال‏پذیرى، تنها به این معناست که گزاره علمى باید در یک شرایط فرضى معین قابلیت داشته باشد. اما ممکن است هیچ‏گاه ابطال نشود و در واقع نیز گزاره‏اى درست باشد. ابطال‏پذیرى، بالفعل نیست، بلکه بالقوه است. با آمدن ابطال‏گر، بیگانه از دایره علم خارج مى‏شود و پیرایش علمى به ارمغان مى‏آید که خود، نوعى از کمال یا دست کم مقدمه آن است.
5. آقاى رشاد در دینى شدن علم، پنج فرض را مطرح کردند. فرض سوم، اخذ روش از دین است که بسیار مناسب بود نمونه‏هایى از آن ذکر شود؛ مانند جمع اخلاق و کار علمى و چگونگى اثرگذارى صدق و تواضع بر پیشرفت علمى و مانند آن. در فرض چهارم انگیزه بحث شده است که به نظر نمى‏رسد صرف انگیزه دینى، بتواند علم را دینى کند.

على اکبر رشاد

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار