تحلیلی ارتباطی از جایگاه کعبه ی معظمه2

تحلیلی ارتباطی از جایگاه کعبه ی معظمه

قسمت دوم

كاركردهاي كعبه

كعبه و حرم آثار و كاركردهاي آشكار و پنهان فراواني براي جامعه انساني و امت اسلام دربر دارد كه بخشي از آن در آيات و روايات ذكر شده و برخي نيز در فرايند تجربه تاريخي به اثبات رسيده است. در ذيل به مواردي از اين كاركردها اشاره مي‏شود:
1. عامل هدايت عالميان: «وَهُدي لِلْعَالَمِينَ» (آل‏عمران: 96) «كعبه به تمامي مراتب هدايت از خطور ذهني گرفته تا انقطاع تام از دنيا و اتصال كامل به عالم معنا هدايت است31... خانه كعبه اولين خانه‏اي است كه به نام خدا و خانه بركت و هدايت ساخته شده و از چهارهزار سال قبل تاكنون بر پايه‏هاي خود استوار مانده، از بزرگ‏ترين آيات الهي است كه پيوسته مردم دنيا را به ياد خدا انداخته و آيات خداوندي را در خاطره‏ها زنده نگه داشته و در روزگاري دراز كلمه حق را در دنيا حفظ كرده است.32 به بيان ديگر، قبله اگرچه يك جهت جغرافيايي است، اما ابعاد فرهنگي بسيار زيادي دارد. اين كانون فرهنگي، زمينه شكل‏گيري يك نظام هنجاري گسترده را فراهم ساخته كه به رفتارهاي مسلمانان در ساحت‏هاي گوناگون نظم و انسجام بخشيده است و همان‏گونه كه انسان‏ها به صورت فردي نيازمند الگو، مقتدا و مرجع هستند، امت نيز براي هدايت خويش علاوه بر شخصيت‏هاي الگويي همچون پيامبر، امام، رهبر و هادي به قطب‏نمايي كه همواره جهت حركت او را در مسير نيل به غايات مقصود تعيين و تنظيم كند، نيازمند خواهد بود.
2. عامل تقويت دين: كعبه و اعمال اختصاصي آن، به ويژه مراسم جهاني حج، ضامن تقويت و پايداري دين معرفي شده است: «الحج تقوية للدين»؛33 «لايزال الدين قائما ما قامت الكعبه»؛34 «هذا البيت دعامه الاسلام»؛35 تضمين‏كننده بقاي مسلمانان علاوه بر بقاي دين: «لاتتركوا حج ربكم فتهلكوا»؛36 «لايزال الناس علي دين ما حجوا البيت و استقبلوا القبله»؛37 و ترك حج موجب نابودي و هلاكت مسلمانان توسط دشمنان خواهد شد. «اللّه اللّه في بيت ربكم، لاتخلوه مابقيتم، فانه ان ترك لم تناظروا.»38
3. مايه خير و بركت: «إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكا.»(آل‏عمران: 96) كه به دليل اطلاق، بركات مادي و معنوي هر دو را شامل مي‏شود.
4. مايه نزول بركات:«أَوَلَمْ نُمَكِّن لَّهُمْ حَرَما آمِنا يُجْبَي إِلَيْهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ رِزْقا مِن لَّدُنَّا وَ لَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ.»(قصص: 57)
5. موجب مثابت و امنيت:«وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَ أَمْنا.»(بقره: 125) كعبه بر طبق اين آيه، محل تجمع، ملجأ، مأمن و پناهگاه عالميان است. يكي از آثار حقوقي اين مكان و اماكن مقدّس اطراف آن به دليل اين ويژگي آن است. هيچ پناهنده‏اي را نمي‏توان در آن دستگير يا مورد اذيت و آزار قرار داد. از اين‏رو، هر مخالف و منتقدي مي‏تواند با آرامش خاطر، فرياد اعتراض خود را بدون هيچ‏گونه ترس و واهمه‏اي به گوش جهانيان برساند. كعبه از اين جهت مي‏تواند نقش تريبون آزادي براي حق‏جويي، عدالت‏خواهي، ظلم‏ستيزي و اعتراض به نامردمي‏ها ايفا كند.
6. مايه قوام و استواري مردم: «جَعَلَ اللّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ.»(مائده: 97) بر طبق اين آيه، كعبه قيام يعني قائمه و ستون مردم معرفي شده است. اين مكان مهم مي‏تواند جايگاه طرح و حل مشكلات مردم به ويژه مسلمانان باشد. «قوام و قيام آن‏گاه خواهد بود كه مردم به وسيله آن و به ياري بركات طبيعي و وضعي الهي ـ كه خداوند در آن مكان نهاده است ـ بتوانند يك مركزيت بين‏المللي در حول آن به وجود بياورند و به وسيله آن مركز و اداره صحيح آن به حل مشكلات كمرشكن اجتماعي و بين‏المللي بپردازند.»39
7. جاذبه مغناطيس‏وار براي كشش همگان به سمت خود: خداوند در قرآن، حضرت ابراهيم عليه‏السلام را مأمور به اعلان عمومي حج مي‏كند و به وي نويد مي‏دهد كه اين ندا در گسترده‏ترين و عميق‏ترين شكل ممكن اجابت خواهد شد و مؤمنان از اطراف و اكناف عالم، اين دعوت را پاسخ خواهند گفت.
8. قبله بودن: «... فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا...) (بقره: 144) مهم‏ترين و مشهودترين نقش كعبه ايفاي موقعيت قبله بودن است و معمولاً به هنگام شنيدن نام كعبه، اين كاركرد سريع‏تر از بقيه به ذهن متبادر مي‏شود. «قبله در حقيقت اسم عمل ماست نه اسم خانه، ولي چون اين عمل روبه‏روي آن خانه انجام مي‏شود، كم‏كم اسم خانه شده. قبله بر وزن جلسه، وضع و طرز نشستن، ايستادن، روبه‏رو شدن و اقبال كردن با چيزي است. اين اقبال بايد با گسستن از غير همراه باشد و اين جلوس مخصوص بايد با حضور قلب و هوشياري همراه باشد.40 قبله و جهت در نماز، دفن مردگان، ذبح حيوانات، جهت مورد توصيه و مستحب در نشستن، خوابيدن، وضو ساختن؛ ممنوعيت استقبال و استدبار آن به هنگام قضاي حاجت و... تعليق اين سنخ اعمال به لزوم همسويي و موازات با كعبه، موجب شده تا مسلمانان در هر نقطه از زمين در جست‏وجوي يافتن جهت آن برآيند و جايگاه آن را در افق خويش معين كنند.
9. وحدت‏آفريني و تمركز: تعيين قبله مستقل علاوه بر آنكه نماد استقلال ديني مسلمانان و عزتمندي آنها در مقابل خرده‏گيري‏هاي يهود است، به دليل مركزيت و حذف عوامل تفرقه، به اعمال عبادي نيز غناي خاص بخشيده است. «تحويل قبله باعث تقدم مسلمانان و دين اسلام مي‏شود؛ چون توجه تمامي امت را يكجا جمع مي‏كند، و همه در مراسم ديني به يك نقطه رو مي‏كنند، و اين تمركز همه توجهات به يك‏سو، ايشان را از تفرق نجات مي‏دهد؛ هم تفرق وجوهشان در ظاهر، و هم تفرق كلمه‏شان در باطن، و مسلما قبله‏شان كعبه تأثيري بيشتر و قوي‏تر دارد تا ساير احكام اسلام، از قبيل طهارت و دعا و امثال آن و يهود و مشركان عرب را سخت نگران مي‏سازد... .»41
10. وسيله آزمايش انسان‏ها: حضرت علي عليه‏السلام درباره موقعيت جغرافيايي كعبه و نقش آن در آزمون مؤمنان مي‏فرمايد: «آيا مشاهده نمي‏كنيد كه همانا خداوند سبحان، انسان‏هاي پيشين از آدم عليه‏السلام تا آيندگان اين جهان را با سنگ‏هايي در مكّه آزمايش كرد كه نه زيان مي‏رسانند و نه نفعي دارند، نه مي‏بينند، و نه مي‏شنوند؟ اين سنگ‏ها را خانه محترم خود قرار داده و آن را عامل پايداري مردم گردانيد. سپس كعبه را در سنگلاخ‏ترين مكان‏ها، بي‏گياه‏ترين زمين‏ها، و كم‏فاصله‏ترين دره‏ها، در ميان كوه‏هاي خشن، سنگريزه‏هاي فراوان، و چشمه‏هاي كم‏آب، و آبادي‏هاي دور از هم قرار داد، كه نه شتر، نه اسب و گاو و گوسفند، هيچ‏كدام در آن سرزمين آسايش ندارند. سپس آدم عليه‏السلام و فرزندانش را فرمان داد كه به سوي كعبه برگردند، و آن را مركز اجتماع و سرمنزل مقصود و باراندازشان گردانند، تا مردم با عشق قلب‏ها، به سرعت از ميان فلات و دشت‏هاي دور و از درون شهرها، روستاها، دره‏هاي عميق و جزاير از هم پراكنده درياها به مكّه روي آورند... كه آزموني بزرگ و امتحاني سخت، و آزمايشي آشكار است براي پاكسازي و خالص شدن كه خداوند آن را سبب رحمت و رسيدن به بهشت قرار داد.»42
11. عامل پيوستگي تاريخي: كعبه به عنوان برجسته‏ترين نماد توحيد، ماندگارترين بناي قدسي و يادگار مجسّم خط سبز رسالت، در طول تاريخ همواره نقطه اتصال پيروان اديان توحيدي و منسوبان به حضرت ابراهيم عليه‏السلامدر ارتباط طولي و تاريخي و در ارتباط عرضي و معاصر بوده است. ميزان دوري و نزديكي به كعبه همواره شاخص تعيين نصاب ايمان و كفر افراد و گروه‏ها بوده است. به بيان دوركيم:
آدمي هنگامي كه مي‏بيند ايماني كه در وجود او هست به چه گذشته دوردستي برمي‏گردد و يادآور چه چيزهاي گران‏قدري است، اطمينان بيشتري در خود احساس مي‏كند. آموزندگي مراسم از همين خصلت آن سرچشمه مي‏گيرد. تمامي مراسم براي آن است كه بر وجدان‏ها، و فقط بر وجدان‏ها، تأثير بگذارد.43
خداوند با بيان‏هاي گوناگون به همگان و به ويژه اهل كتاب تفهيم مي‏كند كه ابراهيم نه يهودي و نه نصراني، بلكه تابع دين و آيين حنيف بود. نام ابراهيم با كعبه به عنوان مقدّس‏ترين معبد الهي و پيراسته از هر نوع شرك و انحراف پيوند خورده است و اگر شما واقعا مدعي پيروي از ابراهيم عليه‏السلام و آيين حق‏گراي اوييد بايد خانه كعبه را كه مهم‏ترين يادگار آن پيامبر بزرگ و نماد توحيد و يكتاپرستي است، محترم شمريد. و پيامبر اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله را كه هم ذريّه او، هم مروّج آيين او و هم احياگر كعبه اوست، پيروي كنيد. پيامبر اكرم و امت او به واقع ثمره اجابت دعاي ابراهيم و اسماعيل پس از فراغت از بازسازي كعبه‏اند: «رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِن ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَّكَ.... رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَ... .»(بقره: 128ـ129)
12. كانون عرضه فرهنگ: «بايد دانست كه شعر ديوان عرب بوده كه همه علوم و تواريخ و حكمت‏هاي آنان در آن منعكس مي‏شده است و بزرگان و رؤساي قبايل عرب بدان شيفتگي نشان مي‏داده‏اند، چنان‏كه در بازار عكاظ براي سرودن شعر حاضر مي‏شده و هر يك از آنان شعر خود را بر بزرگان بيان و صاحبان بصيرت عرضه مي‏كرده‏اند تا بافت يا سبك شعر آنان باز شناخته شود و سرانجام كار آنان به هم‏چشمي و مفاخره مي‏كشيد و بهترين اشعارشان را از اركان بيت‏الحرام (كعبه) كه جايگاه حج‏گزاري و خانه [پدرشان] ابراهيم عليه‏السلام بود فرو مي‏آويختند.»44
13. خاستگاه هنر قدسي: بوركهارت در اين‏باره مي‏نويسد: اگرچه كعبه را به معناي دقيق كلمه يك اثر هنري نمي‏توان خواند؛ زيرا بنايي بيش از يك مكعب ساده نيست، ولي به آن چيزي تعلّق دارد كه شايد بتوان آن را هنر ازلي ناميد؛ هنري كه ساحت معنوي آن، بسته به ديدگاه ما، به رمز و تمثيل و يا وحي مطابقت مي‏كند. اين امر بدين معناست كه رمز و تمثيل دروني كعبه، هم در شكل آن و هم در آداب و شعائري كه با آن ارتباط دارد، هر چيزي را كه در هنر مقدّس اسلام بيان شده است، چون نطفه دربر مي‏گيرد.45
14. كانون برگزاري مراسم حج: قرآن كريم در آيه 27 سوره «حج» خطاب به حضرت ابراهيم عليه‏السلام وي را مأمور به اعلان جهاني حج مي‏كند. پيامبر اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله نيز در راستاي اجابت اين دعوت، وجوب فريضه حج را به عنوان يكي از اركان اسلام در سال هشتم يا دهم هجري به عموم مسلمانان گوشزد فرموده‏اند و خود به اتفاق اصحاب در سال دهم هجري به برگزاري اين كنگره عظيم و شكوهمند توفيق يافتند؛ حجي كه طبق آيات و روايات، جلوه‏گاه آيات الهي، پرچم برافراشته اسلام،46 سبب تقويت دين،47 قوام‏بخش جامعه انساني،48 نمايشگر عرصه قيامت و مصداق بارز «فَفِرُّوا إِلَي اللَّهِ» (ذاريات: 50)، اردوگاه خودسازي، كانون دعا و نيايش، احياگر سنّت ابراهيم خليل، آيين ديرين همه انبياي الهي، از اركان مهم دين،49 تركش موجب بروز فتنه، هلاكت و سبب خروج از ملت اسلام مي‏گردد.50 حجي كه متضمن منافع سياسي، اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي امت اسلام است و در عظمت آن هر چه گفته شود، كم است.
حج توحيد ممثل است و توحيد همان فطرتي است كه خداوند انسان‏ها را بر پايه آن سرشته است و دگرگوني براي آن نيست. بنابراين، حج يكي از مهم‏ترين نمودهاي اسلام و تجلّي‏گاه دو اصل متقدم يعني كليت و دوام است و از همين‏روست كه در ميان امم و اقوام گذشته و در طول قرون از تطاول سال‏ها و روزها در امان مانده است. از جمله اموري كه تو را به اين نكته راهنمايي مي‏كند كه حج توحيد ممثل است اين است كه يكي از اركان مهم حج، طواف است؛ يعني عبادت ويژه‏اي كه اين فرموده خداي تعالي در آن متجلّي مي‏شود:«أَيْنَمَا تُوَلُّواْ فَثَمَّ وَجْهُ اللّهِ.» (بقره: 115)51
يكي از انديشمندان معاصر در بياني جامع در خصوص كاركردهاي گوناگون حج ابراهيمي مي‏نويسد:
از همه مهم‏تر، نتيجه عمومي اين موضوع مي‏باشد چه همه ساله در مركز وحي و اشراق، مهد الهام و ارشاد، گروهي از شرق و غرب جهان از شمال و جنوب زمين و در يك مجتمع كه بناي آن بر پايه وارستگي و از خودگذشتگي و توجه به عوالم صفا و وفا و خدمت‏گزاري و اشتغال به انوار ملكوتي و روحانيت و خداپرستي و نوع‏خواهي، برادري و برابري، بلكه مواسات نهاده شده است به دور هم جمع مي‏گردند. در چنان زميني مقدّس با چنان حالي پاك و مهذّب، در چنان وضعي سوخته جان و افروخته دل، با هم آشنا و مرتبط، بلكه يكتا و متحد مي‏شوند، از اوضاع و احوال بلدان و ممالك هم مطلّع و بر ضعف و قدرت خود واقف مي‏گردند، راجع به ترقّي و پيشرفت اجتماعي خود بحث مي‏كنند. در طرز دعوت و تبليغ اسلام و بسط و نشر عقايد حقه سخن مي‏رانند و... به اين وسيله زمام سيادت مطلقه جهان را به دست مي‏گيرند و حقيقت «ليظهره علي الدين كله» را اظهار و آشكار مي‏دارند، و با شرافت حقيقي و سعادت واقعي هم‏آغوش مي‏گردند.52
از اين سطح كلي كه بگذريم، حج آثار متنوعي دارد كه تحليل هر يك نيازمند بحث و بررسي گسترده است؛ از جمله:
15. تقويت بعد معنوي و عبادي و ارتباط با خداوند: حج به لحاظ عبادي از سنخ كنش‏هاي عقلاني معطوف به ارزش شمرده مي‏شود و آثار و كاركردهاي ويژه‏اي به دنبال دارد. به بيان برخي جامعه‏شناسان، «رفتار عقلاني معطوف به ارزش، رفتاري است كه بدون اعتنا به پيامدهاي قابل پيش‏بيني عمل، تنها از اعتقاد كارگزار الهام مي‏گيرد. در اين حالت، فرد با اخلاص كامل خود را در خدمت يك ارزش يا يك آرمان از سنخ ديني، سياسي و... قرار مي‏دهد، با احساس اينكه خود را براي انجام فلان عمل بي‏چون و چرا مكلّف مي‏بيند. باري، يك چنين رفتاري عقلاني است، از آن‏رو كه نه منحصرا به موفقيت اعتبار مي‏دهد، و نه به سازگاري با هنجارهاي رايج، بلكه سعي مي‏كند به وسيله اعمالي كه با اعتقادش همسازي داشته باشند، به خود يك انسجام دروني بدهد.»53
زائر بيت‏اللّه بر طبق روايات ميهمان خداست.54 و براي درك اين ضيافت عظيم بايد زمينه‏هاي لازم را در تمام طول عمر و پيش از ورود به حج تحصيل كند. تقويت ايمان، پيرايش روح، بخشش گناهان، آزاد كردن دل از تعلّقات بازدارنده، شكوفايي جوانه‏هاي تقوا در ساحت نفس، تذكار معنويت، تقويت بينش‏ها و عقايد مذهبي، رهايي از اشتغالات معمول زندگي، دور ريختن تفاخرات، سوق‏يابي مشتاقانه به عبادت و بندگي، ذكر و مناجات، دعا و تضرّع، نماز و طواف، رمي شيطان و به طور كلي اعطاي فرصت براي كسب ويژگي‏هاي فرشته خويي از جمله آثار و نتايج معنوي حج و ارتباط با خداوند است.
16. تقويت فرهنگ برابري و مساوات: منشور حج، منشور وحدت و مساوات انسان‏هاست. همساني ميان سياه و سفيد، عرب و عجم، شرقي و غربي، شريف و وضيع، فقير و غني، عالم و عامي مقيم و مهاجر و... بازرترين فراز تربيتي و تذكار انسان‏شناختي حج است. حج، صادقانه‏ترين، بي‏رياترين، بي‏شائبه‏ترين و واقعي‏ترين قطع‏نامه‏هاي رفع تبعيض و كنار نهادن فاصله‏هاي طبقاتي، اجتماعي و فرهنگي و در يك كلام اعلان مساوات بشري است. دور ريختن هرچند موقت اين تفاخرات و تشخّصات كه بر عارضي و سطحي بودن آنها در جنب ويژگي‏هاي اصيل انساني دلالت دارد، روابط ميان انسان‏ها را تسهيل و تعميق مي‏سازد.
17. تقويت و تحكيم برادري ديني: كنگره عظيم حج زمينه شكوفايي اخوّت ايماني مؤمنان را فراهم ساخته و شعار «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ»(حجرات: 10) را عينيت مي‏بخشد. فاصله و موانع ارتباطي را كنار زده و مؤمنان را با ارجاع به زيرساخت‏هاي ايماني و تعلقات اعتقادي در صفي واحد به هم پيوند مي‏دهد.
حج بهترين ميعادگاه معارفه ملت‏هاي مسلمان با برادران و خواهران ديني و اسلامي خود از سراسر جهان آشنا مي‏شوند و در آن خانه‏اي كه متعلّق به تمام جوامع اسلامي و پيروان ابراهيم حنيف است، گردهم مي‏آيند و با كنار گذاردن تشخّص‏ها و رنگ‏ها و مليت‏ها و نژادها به سرزمين و خانه اولين خود رجعت مي‏كنند و با مراعات اخلاق كريمه اسلامي و اجتناب از مجادلات و تجمّلات، صفاي اخوّت اسلامي و دورنماي تشكيل امّت محمّدي صلي‏الله‏عليه‏و‏آله را در سراسر جهان به نمايش مي‏گذارند.55
آيين‏هاي ديني، به ويژه آيين‏هاي جمعي، در تأمين اين سنخ كاركردهاي اجتماعي نقش منحصر به فرد و جايگزين‏ناپذيري دارند.
آيين‏هاي ديني نيز يك ابزار ارتباطي هستند. ايمان في‏نفسه به آيين جمعي وابسته نيست؛ چون در رابطه فرد با امر مقدّس و منبع قدسي معني پيدا مي‏كند. آيين‏ها محملي براي تماس و نزديكي افراد مؤمن با يكديگر هستند تا از اين طريق نهادهاي جمعي به وجود آيند، گردهمايي‏ها و اجتماعات توده‏وار امكان القا و ايجاد شرايط قرنطينه را فراهم آورند، و آموزش مذهبي صورت گيرد. ابزار عمده گرد هم آوردن و ايجاد فضاي ديني، وعظ و خطابه و عبادات جمعي هستند.56
از اين‏رو، حج علاوه بر نقش ارتباطي گذرا به تقويت و تحكيم اخوت ديني كه معمولاً تحت تأثير موانع فرهنگي، زباني، جغرافيايي و نژادي همواره زير خرواري از تعيّنات مدفون است، شكوفا و فعال مي‏سازد.
دستور حج براي تشييد مباني همين برادري اسلامي فرض شده ... در چنين اجتماعي احتياجات يكديگر را بيان مي‏دارند و در شئون اسلامي با هم تفاهم مي‏كنند، آن‏گاه نتيجه اين تفاهم در كشورهاي اسلامي منتشر مي‏گردد.57
به بيان برخي جامعه‏شناسان، وجود تشكيلاتي كه به تأمين انرژي عاطفي و گره زدن انسان‏ها به يكديگر كمك مي‏كنند، براي جامعه لازم و ضروري است.
به منظور كسب انرژي عاطفي و حفظ طراوت فرهنگي لازم است كه تشكل ملّي، مذهبي و انساني در وراي گروه‏هاي اوليه و اجتماعات طبيعي و در سطح جامعه هر از گاهي به طور متناوب برگزار گردند.58
18. ايجاد زمينه براي تقويت روح جمعي: عبادات جمعي در اديان، نوعي نمايش قدرت است و فرد به واسطه حضور در جمع، احساس قدرت آرامش مي‏كند. توصيه و تشويق مؤمنان به گردهمايي‏هاي عبادي همچون حج، نماز عيد فطر و قربان، نمازهاي جمعه و جماعات و تأكيد بسيار زياد بر شركت حداكثري مؤمنان در اين مجامع و وعده ثواب بي‏حد و حصر به ايشان، احتمالاً بيش از تأمين جنبه‏هاي روحاني، معنوي و عبادي آن با هدف تقويت روح جمعي مؤمنان صورت پذيرفته است يا دست‏كم اين كاركرد آن در كنار كاركرد عبادي از برجستگي‏هاي ويژه‏اي برخوردار است. شهيد مطهّري در اين‏باره مي‏نويسد:
يكي از آثار حج جنبه اجتماعي و هماهنگي آن است. فرق است كه كسي به تنهايي برود ـ مثلاً ـ به عرفات براي دعا و يا با يك ميليون جمعيت باشد. در روح بشر خاصيت هماهنگي با جمع است كه از آن به «محاكات» تعبير مي‏كنند. اسلام از جنبه رواني به محيط‏هاي مذهبي و معنوي كه موجب برانگيخته شدن احساسات مكتوم است، اهميت مي‏دهد.59
دوركيم در تأثير مناسك ديني در احياي روح جمعي مي‏نويسد:
در واقع، تشريفات ديني، هر قدر هم كه كم‏اهميت باشند، اجتماع را به حركت درمي‏آورند، گروه‏هايي از مردم براي برگزاري اين جشن‏ها گرد هم مي‏آيند. پس، نخستين اثر آنها اين است كه افراد را به هم نزديك مي‏كنند، بر تماس‏هايشان با يكديگر مي‏افزايند و صميميت بيشتري بينشان ايجاد مي‏كنند. محتواي آگاهي‏هاي افراد از همين رهگذر تغيير مي‏كند. و... [اما به هنگام اجراي تشريفات ديني] جامعه در چنين حالتي زنده‏تر و مؤثرتر است، و در نتيجه، واقعيت وجودي‏اش پيش از حالتي كه زندگي در مسير ناسوتي خود جريان دارد، احساس مي‏شود.60
و در موضعي ديگر مي‏افزايد:
در واقع، وجدان‏هاي فردي، در خودي خويش، نسبت به يكديگر بسته‏اند؛ ارتباط آنها ميسّر نيست، مگر به كمك علايمي كه ترجمان همه حالت‏هاي دروني آنها باشد. براي آنكه ارتباط موجود مابين وجدان‏هاي فردي بتواند به اشتراكي بينجامد؛ يعني به نوعي آميختگي همه احساسات فردي در يك حس مشترك ختم شود، لازم است كه علايم بيان‏كننده آن نيز همه در يك برآمد واحد به هم بياميزند. با ظهور همين برآمد است كه افراد درمي‏يابند كه وجودي يگانه‏اند و به وحدت اخلاقي خويش پي مي‏برند. با كشيدن فريادي واحد، با تلفظ سخني واحد، با انجام دادن حركتي واحد در باب موضوعي واحد است كه افراد با يكديگر به توافق مي‏رسند و اين توافق را حس مي‏كنند.61
19. تأمين‏كننده منافع جمعي: همان‏گونه كه پيش‏تر بيان شد، يكي از از آثار كعبه، تأمين منافع انسان‏هاست كه در آيه 28 سوره «حج» بدان اشاره شده است. اين منافع به دليل اطلاق، هم شامل منافع معنوي و عبادي مي‏شود و هم شامل منافع مادي. به بيان برخي مفسّران، هم منافع دنيوي را تأمين مي‏كند و هم منافع اخروي را. گرد آمدن اقوام و گروه‏هاي گوناگون از بلاد مختلف اسلامي در يك مكان خاص، در يك زمان مشخص و با هدف مشترك، زمينه آشنايي، همدلي، هم‏فكري، تبادل نظر و بهره‏گيري متقابل از ظرفيت‏ها و امكانات را فراهم مي‏سازد و با به هم پيوستن اجتماعات كوچك مسلمانان، جامعه‏اي بزرگ با تكيه بر عميق‏ترين مشتركات اعلان موجوديت خواهد كرد و اين خود زمينه مناسبي براي بهره‏گيري متقابل در عرصه‏هاي گوناگون سياسي، اجتماعي، اقتصادي، فرهنگي، حقوقي، نظامي و... فراهم خواهد ساخت.
كعبه عالم اسلام را به سعادت دنيايي‏شان نيز هدايت مي‏كند و اين سعادت عبارت است از وحدت كلمه، و ائتلاف امت و شهادت منافع خود و عالم غير اسلام را هدايت مي‏كند كه از خواب غفلت بيدار شوند و به ثمرات اين وحدت توجه كنند و ببينند كه چگونه اسلام قواي مختلفه و سليقه‏هاي متشتت و نژادهاي گوناگون را با هم متفق و برادر كرده است.62
20. تقويت موقعيت سياسي امّت: از جمله آثار برجسته و مشهود و از ظرفيت‏هاي نسبتا فراموش شده اين كنگره عظيم، بعد سياسي آن است. امام امّت، احياگر حج ابراهيمي، در پيام‏هاي حج خود به اين ويژگي توجه جدّي داده است.
اين بيت معظّم براي ناس بنا شده و براي قيام ناس و نهضت همگاني و براي منافع مردمي و چه نفعي بالاتر و والاتر از آنكه دست جبّاران جهان و ستمگران عالم از سلطه بر كشورهاي مظلوم كوتاه شود. مخازن عظيم كشورها براي مردم خود آن كشورها باشد. بيتي كه براي قيام تأسيس شده است، آن هم قيام ناس و للناس. پس بايد براي همين مقصد بزرگ در آن اجتماع نمود و منافع ناس را در همين مواقف شريف تأمين نمود و رمي شياطين بزرگ و كوچك را در همين مواقف انجام داد.63
برائت از مشركان، آگاهي يافتن از توطئه‏ها و برنامه‏هاي دشمنان، اعتراض به سياست‏ها و اقدامات ظالمانه، تحكيم وحدت در مقابله با ظلم‏ها و بي‏عدالتي‏ها، افشاگري عليه خائنان و ستم‏پيشگان و... بخشي از اقداماتي است كه حج ابراهيمي بستر تحقق آن را فراهم ساخته است.
صاحبان مقام و بزرگان و رهبران ملت‏هاي مسلمان مي‏توانند از حج، به عنوان بهترين وسيله و ابزار در جهت ايجاد وحدت اسلامي و بهترين ميدان براي عرضه مشكلات مسلمانان در عرصه بين‏المللي استفاده كنند؛ چراكه اجتماع ده‏ها هزار ميهمان و زائر از اطراف و اكناف كره زمين در مكان واحد، با گوش و دل‏هايي باز و پذيرا، بيانگر زمينه‏اي مناسب در آنان براي پذيرش يك روح و انديشه است كه به آنان القا شود.64
علاوه بر استفاده‏هاي مستقيم سياسي، از حج به طور غيرمستقيم و غيررسمي نيز مي‏توان بهره‏گيري سياسي كرد. براي مثال، ابوذر غفّاري، صحابي بزرگ پيامبر صلي‏الله‏عليه‏و‏آله در يكي از سال‏هاي حكومت عثمان به حج رفت و در كنار خانه كعبه ضمن نقل رواياتي از پيامبر اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله درباره دوستي با عترت و خانواده آن حضرت، به انتقاد جدّي از اوضاع جهان اسلام و عملكرد حكومت وقت پرداخت. امام حسين عليه‏السلام نيز در ايّام حج براي جمعي از مؤمنان و شيعيان خود سخنراني و ديدگاه‏هاي خويش را در خصوص مسائل گوناگون مطرح كرد. جالب اينكه حضرت چند ماه در مكّه مي‏ماند تا موسم حج فرا رسد. در سال 58 هجري نيز، يعني دو سال پيش از مرگ معاويه، حضرت در سرزمين مني به انتقاد از معاويه پرداخت و سياست‏ها و اقدامات ظالمانه حكومت شام را براي جمعي از مؤمنان برملا ساخت.65
ساير ائمّه هدي عليهم‏السلام نيز هر يك به تناسب فرصت از اين مراسم در جهت آگاه‏سازي شيعيان، بيان مواضع خود و تعيين وظايف آنها در برخورد با وقايع سياسي ـ اجتماعي در كنار بيان احاديث و تعليم معارف استفاده مي‏كردند. نمونه روشن آن قضيه امام سجاد عليه‏السلام و هشام‏بن عبدالملك و شعرخواني فرزدق در مدح امام است.66
21. ايجاد زمينه براي تعاملات ميان فرهنگي: كنگره حج زمينه تعاملات ميان فرهنگي ميان حجاج كشورهاي گوناگون را در سطح وسيع فراهم مي‏سازد. اين تعامل مي‏تواند فيزيكي، معنوي و فكري باشد. در سطح روابط ميان فردي، امكان مشاوره، گفت‏وگو، تبادل انديشه و احساس در حوزه‏هاي متفاوت را فراهم سازد. در سطح كارگزاران، مسئولان، مقامات و مديران به تبادل نظر در مسائل كلان، بهره‏گيري از دانش‏ها و تجربيات يكديگر، اتخاذ مواضع راهبردي و تصميمات تعيين‏كننده در خصوص مشكلات و مسائل داخلي و بين‏المللي، تقويت مشتركات سياسي، اقتصادي و فرهنگي منجر شود. در سطح گروه‏هاي مياني نيز مي‏تواند به يافتن همتايان، كسب اطلاعات لازم از اوضاع گوناگون، بحث و تعامل فكري درباره موضوعات مورد علاقه طرفين و تقويت احساس جمعي در مواجهه با مسائل و موضوعات مشترك و استمرار روابط فيمابين كمك كند. در هرحال، اطلاع‏يابي از اوضاع كلي جهان اسلام، شناخت عميق مشتركات و مفارقات، پيوندها و شكاف‏ها، دوستي‏ها و دشمني‏ها، قوّت‏ها و ضعف‏ها، فرصت‏ها و تهديدها، وجدان‏ها و فقدان‏ها، پيشرفت‏ها و عقب‏ماندگي‏ها، آسيب‏ها و انحرافات، توطئه‏ها و تبليغات و... از مهم‏ترين بركات بالقوّه اين ارتباطات ميان فرهنگي است كه البته بهره‏گيري درست از آن نيازمند برنامه‏ريزي مسئولان و كارگزاران اين كنگره بين‏المللي بي‏نظير است.
22. تقويت روابط فرهنگي: تاريخ نشان مي‏دهد كه هميشه حج، جايي براي اعلام مواضع سياسي ملل اسلامي و اظهارنظر علما و صاحبان مكاتب كلامي و فقهي كشورهاي اسلامي بوده است و بيشترين مباحثات و احتجاجات سياسي، علمي، ادبي و مبادله اطلاعات و معلومات در همان دوران كوتاه حج انجام مي‏شده است و اين نشانه‏اي است بر اينكه مسلمانان، از ديرباز به اين فلسفه حج آشنايي داشته‏اند و به تدريج به سبب اعمال سياست حكومت عربستان، حج از صورت يك كنگره بزرگ به صورت يك گردش و زيارت مذهبي درآمده است.67
23. تقويت روابط اقتصادي: حج به رغم ظاهر و صبغه غالب عبادي آن، از آثار و نتايج اقتصادي نيز خالي نيست. همان‏گونه كه در قبل بيان شد، بر حج منافعي مترتب است كه اطلاق آن منافع مادي و اقتصادي را نيز شامل مي‏گردد.68 از سطح خرد همچون لزوم پاك كردن اموال قبل از حج، اداي حقوق فقرا، تسويه‏حساب‏هاي مالي، قرباني در مني براي تأمين نياز نيازمندان، دادن وليمه پس از مراجعت و... تا سطوح كلان همچون اطلاع‏يابي از اوضاع اقتصادي جهان اسلام، همفكري و معاضدت در جهت رفع مشكلات اقتصادي موجود در جوامع اسلامي، انعقاد قراردادهاي تجاري، رفع موانع در جهت بسط ارتباطات تجاري، برپايي نمايشگاه‏هاي بين‏المللي در ايام حج، تأسيس بازار مشترك براي توسعه مبادلات تجاري، تلاش در جهت كاهش فاصله‏هاي اقتصادي موجود ميان كشورهاي اسلامي، گردآوري كمك‏ها و اعانت براي فقراي مسلمانان يا كل جهان، كمك به سازمان‏هاي خيريه، تأسيس بانك مشترك و... بخشي از زمينه‏هاي همكاري جهان اسلام در حوزه اقتصادي است كه كنگره حج مي‏تواند به توسعه و تعميق آن كمك كند. ظاهرا يكي از اهداف ابرهه در آن اقدام وقيحانه نيز از رونق انداختن موقعيت اقتصادي اين شهر بوده است.
ابرهه مي‏خواست در صنعا، پايتخت يمن، معبدي بسازد و مردم را به زيارت آن وادار كند تا از زيارت كعبه چشم بپوشند. براي اين منظور از قيصر روم كمك خواست قيصر گروهي از صنعتگران را براي بناي معبد به يمن فرستاد. همين كه كار بنا به پايان رسيد، ابرهه نامه‏اي به نجاشي نوشت كه در نظر دارد حاجيان عرب را به سوي معبد يمن متوجه سازد و تجارت قريش را به صنعا منتقل كند... .69
24. ظهور منجي: بر طبق نقل، مهدي منتظر (عج) و منجي موعود، در كنار كعبه منشور رسالت خويش را به گوش جهانيان خواهند رساند و مأموريت خود را آغاز خواهند كرد. بدين‏وسيله، اگر تاريخ با ظهور كعبه شروع شد، در كعبه نيز به انتها خواهد رسيد. كعبه كانون اتصال ابتدا و انتهاي تاريخ است. حضرت و اصحاب وي از طريق كعبه ارتباط خويش را با جهانيان برقرار مي‏كنند و مجددا اين پايگاه الهي به مركز حكومت جهاني اسلام تبديل خواهد شد. اين خود نشانه بسيار برجسته ديگري از اهميت و جايگاه بلند كعبه در تاريخ حيات بشر است.

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار