ارتباطات فرهنگي و فرهنگ‏سازي

قسمت اول

چكيده

نوشته حاضر در پي ارائه يكي از شيوه‏هاي پيشنهادي براي ارتباطات فرهنگي است كه از دو بخش استراتژي و تاكتيك‏هاي انتقال فرهنگ تشكيل شده است. در بخش استراتژي، اجمالي از فرهنگ ناب تشيّع بررسي گرديده است كه براي طرح، انتقال و احياي آن در نسل‏هاي جديد و جوان است. بر اين اساس، بهترين شيوه فرهنگ‏سازي ايجاد ارتباطات انساني است كه با تشكيل و تقويت گروه‏هاي هم‏سان، در هر جا، مي‏توان شرايطي را فراهم ساخت تا تعدادي از نوجوانان يا جوانان گرد هم جمع شوند و با نظارت مستقيم يا غيرمستقيم مربّيان آموزش‏ديده، هدايت و حمايت شوند تا پس از مدت كوتاهي، در يك فضاي گرم و صميمي و با كمك مربّيان مجرّب و متخصص، فرهنگ‏پذيري و فرهنگ‏سازي لازم در آنان صورت گيرد.
كليدواژه‏ها: فرهنگ، ارتباطات، فرهنگ‏پذيري، گروه، فعاليت فرهنگي.

مقدّمه

با توجه به وضعيت فرهنگي كشور و توصيه و تأكيد مقام معظّم رهبري (دام ظلّه) مبني بر پي‏گيري جدّي «مهندسي فرهنگي» در كشور، اين رسالت بر دوش فرهنگ‏سازان سنگيني بيشتري مي‏نمايد. مهندسي فرهنگي به دنبال احيا و انتقال فرهنگ ناب اسلامي به نسل‏هاي آينده است و براي رسيدن به اين هدف، ارائه طرح‏هاي علمي و قابل اجرا ضروري است.
خداي متعال در قرآن كريم مي‏فرمايد: «إِنَّ اللّهَ لاَ يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّي يُغَيِّرُواْ مَا بِأَنْفُسِهِمْ» (رعد: 11)؛ خداوند سرنوشت هيچ قومي را تغيير نمي‏دهد، مگر اينكه خودشان آن را تغيير دهند.

از اين آيه، چند مطلب قابل استنباط است:

1. تأكيد آيه بيشتر بر فعاليت‏هاي اجتماعي و گروهي است.
2. اراده جمعي انسان‏ها در اين تغييرات اجتماعي، نقش اساسي دارد.
3. اگر همكاري گروهي باشد چنين نتايجي به دست مي‏آيد.
4. مشيّت الهي بر اين تعلّق گرفته است كه انسان‏ها با اراده خود، سرنوشت خويش را رقم بزنند؛ يعني خداوند تغيير سرنوشت اقوام و ملل را متفرّع بر اراده خودشان قرار داده است.2
5. جبر تاريخي و نگاه جبرگرايانه به انسان و سرنوشت او مردود است، اما تغيير سرنوشت به دست خود مردم از سنّت‏هاي الهي است و سنّت الهي جبر نيست.3
بهترين نمونه خارجي اين تغييرات در عصر پيامبر خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آلهرخ داد كه براي رسيدن به اين‏هدف، آن حضرت
به جوانان اعتماد كردند و فرمودند: به شما درباره
نوجوانان و جوانان به نيكي سفارش مي‏كنم كه آنها دلي رقيق‏تر (آماده‏تر) دارند. خداوند مرا به پيامبري برانگيخت تا مردم را به رحمت الهي بشارت دهم و از عذابش بترسانم. جوانان سخنانم را پذيرفتند و با من پيمان محبت بستند، ولي پيران از قبول دعوتم سر باز زدند و به مخالفتم برخاستند.4
براي ايجاد اين‏گونه تحوّلات فرهنگي و اجتماعي، بايد به پيامبر خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله اقتدا كرد و به سراغ نوجوانان و جوانان رفت؛ يعني با تأليف قلوب و تشكيل گروه‏هاي اوليه، آنها را به سوي فرهنگ ناب اسلامي دعوت نمود تا پس از جامعه‏پذيري و پذيرش فرهنگ ناب اسلامي، جامعه نيز به سوي تعالي رهنمون گردد. اين كار فقط در سايه فعاليت‏هاي فرهنگي ميسّر است؛ چراكه پيامبر خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله نيز اين‏گونه تحوّلات فرهنگي را پديد آوردند و ديگر ائمّه معصوم عليهم‏السلام هم به آن حضرت اقتدا كردند. براي حفظ عزّت به دست آمده توسط انقلاب اسلامي نيز بايد تلاش فرهنگي كرد و با علم و ايمان به هدف و حضور در ميدان عمل و انجام وظيفه، آن را به سرمنزل مقصود رسانيد.

1. ضرورت فعاليت‏هاي فرهنگي

براي حفظ، انتقال و احياي هر فرهنگي، فعاليت فرهنگي ضروري بوده و فرهنگ ناب اسلامي نيز از اين قاعده مستثنا نيست. از اين‏رو، احيا و نيز بقاي آن به فعاليت فرهنگي نياز دارد؛ زيرا فرهنگ‏سازي در اسلام بنا به دلايل ذيل ضروري است:
1. فرهنگ ناب شيعي فقط با فعاليت فرهنگي قابل انتقال است. بي‏شك، شيعه واقعي كسي است كه در كلام معصومان عليهم‏السلاممعرفي شده. شيعه كسي است كه بتواند در حفظ اعتقاد، اخلاق فردي ـ اجتماعي، تعبّد، مسئوليت‏پذيري و ديگر اوصاف شيعي، الگوي خوبي باشد.5 چنين انساني در هر لحظه، به وظيفه الهي ـ اجتماعي خود مي‏انديشد و به دنبال تشخيص وظيفه و انجام آن است. براي او، انجام وظيفه مهم‏تر از نتيجه است و بلكه انجام وظيفه برايش عين نتيجه است. اين مطلب همان معناي «روح حماسي» است كه عشق، عرفان، شجاعت، ايثار، اخلاق و رفتار الهي را با هم جمع كرده. در چنين معنايي، عرفان با روح حماسي، و حماسه نيز عرفاني مي‏شود.6
چنين انساني از روح حماسي بالايي برخوردار است؛ همچنان‏كه از امام حسين عليه‏السلام با داشتن چنان روح حماسي، دعاي «عرفه» صادر شده است. هم ايشان مي‏فرمايد: قيام كردم تا دين جدّم و پدرم را احيا كنم.7 اصلاً دعا و مناجات ايشان جنبه عرفاني ـ حماسي دارد و عزلت و گوشه‏نشيني را نفي مي‏كند. در واقع، دعا و مناجات آن حضرت غير خدا را حذف كرده و در كنار دعا به ميدان عمل آمده است تا عدالت نبوي و علوي را احيا نمايد و جامعه را اسلامي بسازد؛8 چيزي كه امام خميني قدس‏سره آنها را در خود جمع كرده بود و براي احياي آن، جامعه اسلامي را بنا نهاد.
هرگاه شيعه به اين مقام برسد، مصداق كسي خواهد بود كه در دعاي «آل ياسين» به عنوان سرباز امام عصر7 معرفي شده است: «و نصرتي معدة لكم»؛9 و من براي ياري شما (اهل‏بيت عليهم‏السلام) آماده‏ام. او با به دست آوردن چنين مقامي، در امتحانات عصر ظهور، سرافراز خواهد گرديد.
احياي اين روحيه در خود و ديگران و نيز نهادينه كردن فرهنگ تشيّع در جامعه، كاري سخت، ولي بزرگ است كه بدون فعاليت مستمر فرهنگي و فرهنگ‏سازي ممكن نيست. پس با فعاليت فرهنگي، تفكر ناب شيعي قابل انتقال است و شخص پس از پذيرش اسلام و ولايت ائمّه اطهار عليهم‏السلام، از آنان پيروي كرده، در پي ارتقاي معنوي خود و جامعه خويش است؛ چيزي كه در سيره تربيتي معصومان عليهم‏السلام الگوسازي شده است.
2. زيارت عاشورا بهترين معرّف روش فعاليت فرهنگي است. فعاليت فرهنگي يك جريان پيوسته گروهي و اجتماعي است كه «زيارت عاشورا» اين جريان را در دو جبهه مثبت و منفي به تصوير كشيده و ريشه تاريخي آن‏دو را از صدراسلام‏تاكربلا معرفي كرده و سپس فرهنگ عاشورايي را به مسئله «ظهور» متصل كرده است.
به نظر مي‏رسد امام باقر عليه‏السلام از طريق اين زيارت‏نامه، يك خط فرهنگي پيوسته‏اي را از صدر اسلام تا ظهور امام عصر عليه‏السلام ترسيم كرده‏اند10 كه با فعاليت مستمر فرهنگي احيا خواهد گرديد.
تأمّل و تفكر در فرهنگ عاشورا، روح ديگري در كالبد انسان مي‏دمد؛ همان روحي كه او را عاشق حق و حقيقت مي‏گرداند و عزّت را در آزادگي و مرگ سرخ را پيروزي مي‏داند. عاشورا يك حماسه است كه با نگرش حسيني، ناظر بر سياست و حكومت است، نه يك تراژدي كه فقط اشك و گريه به دنبال داشته باشد. اشك براي حسين عليه‏السلامهم بايد براي آزادگي، عزّت، غيرت، عفّت، عشق، اخلاق، معنويت و مظلوميت حسين عليه‏السلام باشد. در اين صورت، حسين عليه‏السلام براي مبارزه، ايثار و شهادت آمده است تا جامعه را به عدالت برساند و امّت جدّش را در همين دنيا نجات دهد.
با اين بيان، دو فرهنگ «عاشورا» و «انتظار» به هم پيوند خورده‏اند كه با فعاليت فرهنگي مستمر و گسترده، بايد جامعه اسلامي را به آن دو پيوند زد. ده‏ها روايت در اين‏باره آمده و اين پيوند را معرفي كرده‏اند؛ رواياتي از قبيل «القائمُ منّا اذا قام طلب بثار الحسين»11 كه بين اين دو امام پيوند برقرار كرده‏اند و همگي دلالت دارند بر اينكه فرهنگ حسيني همان فرهنگ مهدوي است و اگر امامي در كربلا به خاطر تنهايي شهيد شد، امامي ديگر به خاطر همان تنهايي، در غيبت به سر مي‏برد.12
از اين‏رو، عاشورا پشتوانه فرهنگي ظهور است كه بايد اين فرهنگ در جامعه منتظر احيا شود و از آن به عنوان يك راهبرد اساسي براي زمينه‏سازي ظهور استفاده كرد.13 از اين‏رو، براي احياي آن، فعاليت‏هاي فرهنگي طاقت‏فرسا و پيوسته فرهنگي لازم است.
3. جريان انقلاب اسلامي به گونه‏اي است كه مقام معظّم رهبري (مدظلّه) فرمودند: فرايند تحقق نظام اسلامي جهاني در پنج مرحله تحقق مي‏يابد كه با انقلاب اسلامي شروع شده است. از نظر ايشان، مراحل اين حركت عبارتند از: ايجاد انقلاب اسلامي، تأسيس حكومت اسلامي، ايجاد دولت اسلامي، ايجاد كشور اسلامي، و ايجاد دنياي اسلامي. به بيان ايشان، ما در مرحله چهارم هستيم كه سخت‏ترين مرحله است.14
براي گذر از اين مرحله و نيز حفظ ارزش‏ها و كمالات به دست آمده، ناگزير به فعاليت فرهنگي هستيم تا علاوه بر تثبيت سه مرحله به دست آمده، جامعه را مهيّاي پذيرش مراحل بعدي و در نهايت، ظهور امام عصر عليه‏السلامگردانيم.
4. امام خميني قدس‏سره فرمودند: «فرهنگ مبدأ همه خوشبختي‏ها و بدبختي‏هاي ملت است.»15 ايشان در جاي ديگر فرمودند: «انقلاب فرهنگي زيربناي انقلاب اسلامي است.»16 پس انقلاب ما يك انقلاب فرهنگي است؛ انقلابي كه بدون فعاليت‏هاي فرهنگي دوام نخواهد يافت؛ يعني در اين كشور، همه فعاليت‏هاي علمي، اقتصادي، نظامي، خانوادگي، حقوقي، اجتماعي و مانند آن بايد رنگ و بوي فرهنگي داشته باشد تا در مسير اهداف اصلي انقلاب باشد. با چنين ادعايي، توسعه فرهنگي بايد در رأس همه امور قرار گيرد؛ آنچه تاكنون انجام نگرفته، و وظيفه ما در اين زمينه سنگين‏تر است. بنابراين، چنين طرح‏هايي را بايد در برنامه توسعه كشوري قرار داد تا توسعه در مسير اهداف انقلاب اسلامي قرار بگيرد.
5. با انقلاب اسلامي، رشد و تعالي نسبي در كشور آغاز شده و مراحلي را طي كرده است كه اين‏همه مرهون زحمات، ايثارها، رشادت‏ها، شهادت‏ها و استقامت‏هاي كساني است كه عاشقانه استقامت كرده‏اند. انتقال چنين فرهنگي به نسل‏هاي متأخّر در سايه فعاليت‏هاي فرهنگي ميسّر است تا افراد جديدِ تربيت و تعليم يافته وارد اجتماع شوند. در غير اين صورت، ارزش‏هاي به دست آمده محكوم به فنا و نابودي هستند؛ زيرا دشمنان اسلام عزم خود را جزم كرده‏اند تا بار ديگر، تجربه شكست اسلام در آندلس را در ايران پياده كنند و با جنگ فرهنگي، اسلام انقلابي را از پاي درآورند. البته انتقال فرهنگ به صورت غيرمستقيم و ناخودآگاه صورت خواهد گرفت و اين هدف فقط در سايه فعاليت‏هاي درون گروهي و روابط صميمانه و غير اداري شكل مي‏گيرد كه همين پيشنهاد اصلي اين طرح است.

2. تعريف «فرهنگ»

در تعاريف توصيفي، «فرهنگ» را به معناي وسيعي گرفته‏اند كه شامل عقايد، افكار، باورها، آداب و رسوم، اخلاق، فلسفه و هنر، ادبيات، ابداعات و اختراعات، نظام‏هاي سياسي و اقتصادي، و محصولات مادي و معنوي مي‏شود.17 بنابراين، «توسعه فرهنگي» معناي عامي دارد كه شامل همه امور، اعم از افكار، عقايد، باورها، رفتار، هنر، ادبيات، بناها، نوع لباس و هر چيزي مي‏شود كه اطراف ما را احاطه كرده است و مي‏تواند در فرهنگ‏سازي نقش داشته باشد؛18 يعني تفهيم و پذيرش فرهنگ ناب اسلام در ابعاد فكري و اعتقادي، در لايه‏هاي ارزشي، هنجاري و رفتاري جامعه آشكار خواهد گرديد.19 كه در اين صورت، مي‏توان ادعا نمود فرهنگ‏سازي اسلامي در جامعه صورت مي‏گيرد.
با اين تعريف، همه شئون زندگي فردي و اجتماعي ما تحت تأثير و تأثّر فعاليت‏هاي فرهنگي قرار گرفته است كه اگر توجه كافي بدان نشود از مسير خود خارج مي‏شود و به صورت منفعل پيش خواهد رفت؛ يعني از طرف فرهنگ غالب مورد هجوم قرار مي‏گيرد و منحرف مي‏شود؛ آنچه امروزه در عرصه جهاني اتفاق افتاده و فرهنگ رسانه‏اي غرب همه فرهنگ‏ها را به گونه‏اي روزافزون منفعل و در برابر خود، مقهور ساخته است.
بنابراين، «توسعه فرهنگي» معناي خاصي دارد و نيازمند طرح و برنامه ويژه‏اي است كه امروزه از آن به «مهندسي فرهنگي» ياد شده است. بي‏شك، همه مديريت‏ها و معاونت‏هاي اداري، سياسي، اقتصادي، نظامي، ديني، علمي و مانند آنها در فرهنگ‏سازي جامعه مسئول هستند و بايد سهم آنها در مهندسي فرهنگي در نظر گرفته شود.

3. فرهنگ‏سازي فعّال، نه منفعل

با ورود به هزاره سوم، برگ نويني از صفحات تاريخ ورق خورده و جهان با عرصه‏هاي جديد فرهنگي مواجه گشته است. در واقع، مبادلات فرهنگي محور اصلي پديده‏هاي نوين به شمار مي‏روند و چالش‏هاي فراواني پيش روي ملت‏ها و دولت‏ها قرار داده‏اند. اين چالش‏ها ممكن است در زمينه‏هاي فكري، اخلاقي، رفتارهاي فردي يا اجتماعي باشند كه همگي آنها از تزاحم يا تعارض فرهنگ‏ها سرچشمه مي‏گيرند.20 بدين‏روي، فرهنگ‏سازان جوامع هم به تكاپو افتاده و به دنبال شناخت درست وضعيت جهاني برآمده‏اند تا راه‏كارهاي مقتضي را پيدا كنند كه در اين زمينه، دو ديدگاه و دو راه‏كار متفاوت وجود دارد: ديدگاه اول با صبغه جبرگرايي، فرهنگ جوامع را منفعل دانسته و معتقد است: فرهنگ خودش ساخته و بازساخته شده است تا در نهايت، به همانندسازي تحميلي فرهنگي با فرهنگ غالب برسد. اين نظريه تهاجم فرهنگي رسانه‏اي غرب را توجيه مي‏كند و در پي به انفعال كشاندن فرهنگ‏هاي ديگر است.
ديدگاه دوم بر فرهنگ‏سازي فعّال تأكيد دارد و معتقد است: تغييرات فرهنگي قابل پيش‏بيني هستند و مي‏توان آنها را به سوي اهداف مورد نظر هدايت نمود كه نخبگان و خواص جامعه در هدايت اين تغييرات، نقش بسزايي دارند.21
اين ديدگاه با تعاليم الهي در زمينه خلقت بشر، ارسال رُسُل و اختيار انسان سازگاري بيشتري دارد؛ زيرا پيامبر گرامي صلي‏الله‏عليه‏و‏آله پس از سال‏ها مقاومت، فرهنگ اسلام ناب را احيا نمودند و ائمّه هدي عليهم‏السلام براي پويايي و حفظ آن رنج‏ها و مصيبت‏هاي فراواني تحمل نمودند. رهبر كبير انقلاب اسلامي نيز با شناخت صحيح فرهنگ اسلام ناب، سال‏ها مقاومت كردند تا انقلاب عظيم فرهنگي در عرصه‏هاي ارزشي، هنجاري و رفتاري كشور به وجود آمد؛ چيزي كه با فداكاري و ايثار اين ملت، تاكنون حفظ شده و به دست ما رسيده است. بي‏ترديد، پويايي و بقاي اين فرهنگ به فعاليت و هوشياري بيش از پيش در تمام عرصه‏هاي اجتماعي و فردي نيازمند است.
در اين‏باره، مقام معظّم رهبري (مدظلّه) مي‏فرمايد:
بنده بارها مكرّر تأكيد كرده‏ام كه بايد شكل نظام و روح و محتواي نظام را از اسلام بگيريم، نه از مكاتب بيگانه؛ فرهنگ‏هايي كه خواسته‏اند حرف و فكر و راه آنها رايج شود.22
بنابراين، برخورد منفعلانه با مسائل فرهنگي كشور موجب تضعيف و حذف آنها خواهد گرديد؛ يعني از موضع اوليه آرمان‏ها و ارزش‏هاي انقلاب اسلامي عقب‏نشيني و بستر مناسبي براي حملات ضد فرهنگي دشمن و بعضي از خواسته‏هاي نامشروع ديگران فراهم خواهد گشت. اين سير نزولي در طولاني مدت، موجب حذف فرهنگ خودي نيز مي‏گردد؛ چراكه جلوي انتقال نسلي فرهنگ را مي‏گيرد و به جاي جهش فرهنگي مثبت و انتقال درست آن به نسل آينده، تضاد فرهنگي را در جامعه به وجود مي‏آورد.23

4. عوامل فرهنگ‏ساز و رسانه ملّي

مهم‏ترين عوامل مؤثر در تربيت و فرهنگ‏سازي انسان عبارتند از: دين، خانواده، دولت، جامعه و محيط اجتماعي، گروه هم‏سالان (اعم از مدرسه و مانند آن) و رسانه‏ها.24 طبق تحقيقات ميداني و بررسي‏هاي علمي، تا دو دهه پيش، مهم‏ترين عوامل مؤثر در تربيت، خانواده يا دين بود؛ اما امروزه رسانه‏ها يكي از مهم‏ترين عوامل تربيتي و فرهنگ‏سازي به شمار مي‏آيند و ديگر عوامل را تحت شعاع قرار داده‏اند؛ رسانه‏ها بيشترين اوقات افراد را پر مي‏كنند و به وسيله رنگ، تصوير، نور و صدا تأثيرهاي عميق رواني و عاطفي بر مخاطب بر جاي مي‏گذارند. بنابراين، ارتباط با ديگران مهم‏ترين عامل انتقال فرهنگ است و بدون آن فرهنگ‏سازي و تربيت افراد معنايي ندارد.25
با اين جابه‏جايي عوامل، الگوها و روش‏هاي تربيتي سنّتي ديگر كارايي نخواهند داشت و در عمل، حوزه فرهنگ و تربيت با يك فاجعه ملي مواجه است. اين واقعيت آنجا به خوبي آشكار مي‏گردد كه به جاي فرهنگي كردن رسانه، فرهنگ را رسانه‏اي كرده‏اند.26 حال كه كشور ما از اين فاجعه بي‏نصيب نمانده و رسانه‏ها نقش اول فرهنگ‏سازي را به دست گرفته‏اند، بهترين راه حل براي مهار آن، تعميق فعاليت‏هاي فرهنگي، با مشاركت همه اقشار و گروه‏هاي اجتماعي است.

علي عطايي1

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار