|
مقدمه سلامت به تعريف سازمان بهداشت جهاني، رفاه كامل جسمي، رواني و اجتماعي و ديني افراد است كه با توجه به ابعاد گسترده اين تعريف، اهميت اين موهبت الهي هرچه بيشتر نمايان ميگردد. ارائه خدمات اوليه بهداشتي، بهداشت مواد خوراكي، آشاميدني، آرايشي و بهداشتي، امنيت غذا و تغذيه، تأمين داروي كشور، تنظيم خانواده و كنترل جمعيت، تجهيز بيمارستانها، آموزش پزشكي و تأمين نيروي انساني متخصص، مقابله با بيماريهاي واگيردار و بيماريهاي فصلي، انجام واكسيناسيون، مقابله با مرگ و مير مادران و نوزادان، بيماريهاي قلبي و عفوني، بهداشت مدارس، سازماندهي و توانبخشي بيماران رواني و سالمندان، مقابله با بيماري خطرناك ايدز و...، تنها بخشي از مسائل حوزه سلامت و بهداشت هستند. بنابراين، روشن است كه بخش سلامت و بهداشت در جامعه، حوزه وسيعي را دربرميگيرد كه تأمين شرايط مناسب آن، عزم ملي ميطلبد. با تمام اين اوصاف، ميتوان با كمال افتخار و سربلندي اين مطلب را بيان كرد كه افزايش صد برابري سرمايهگذاري در بخش بهداشت و درمان در سي سال گذشته، به رشد چهارصد درصدي شاخصهاي بهداشتي و درماني طي سالهاي پس از پيروزي انقلاب اسلامي انجاميده است.
پس از فراغت از جنگ، نظام جمهوري اسلامي ايران با تلفيق نظام آموزشي و خدمات درماني و تشكيل وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشكي و به دنبال آن، ايجاد شبكه بهداشت و درمان، و با احداث خانههاي بهداشت در روستاها و راهاندازي درمانگاهها در شهرستانها و تجهيز بيمارستانهاي سراسركشور، گامهاي بزرگي را در راه شكلدهي نظام نوين سلامت برداشت. براي آشنايي و آگاهي هرچه بيشتر از اين فعاليتها، بهتر است به نوآوريها و دستاوردهاي بهداشتي جمهوري اسلامي ايران پس از پيروزي انقلاب بپردازيم.
1. برنامههاي بهبود تغذيه اجراي اين برنامهها، بخش مهمي از طرحهاي نظام سلامت را تشكيل ميدهد. سوءتغذيه در سالهاي اول انقلاب بسيار شايع بود؛ چرا كه كشور ما در عين رويارويي با رشد بيرويه جمعيت، با مشكلات عديده ديگري از جمله وضع اقتصادي بد مردم و محدوديت منابع نيز روبهرو بود. اين وضعيت به حدي بغرنج به نظر ميرسيد كه كشور ما در آن سالها، جزء كشورهايي به شمار ميآمد كه در گروه سوء تغديه شديد جاي ميگرفتند. خوشبختانه تلاش و همت مسئولان و ارائه طرحهاي موفق در اين زمينه، باعث بهبود شرايط در سالهاي پس از انقلاب شد. يكي از موفقترين برنامههاي جاي گرفته در اين قسمت، طرح توليد نمك يددار بود. برنامه توليد نمك يددار از سال 1368 در كشور آغاز شد و با استمرار اين طرح، شيوع بيماري گواتر، 23 تا 40 درصد كاهش يافت.
2. مبارزه با بيماريهاي عفوني پيش از انقلاب اسلامي، بيماريهاي عفوني يكي از معضلات بسيار بزرگ ايران به شمار ميآمد كه سازمان بهداشت و درمان كشور به سختي با آن دست و پنجه نرم ميكرد. با اجراي برنامههاي واكسيناسيون در سرتاسر نقاط كشور، سازمان بهداشت و درمان در راستاي نزديك شدن به استانداردهاي جهاني گام برداشت. براي مثال، با اجراي طرح واكسيناسيون فلج اطفال و پوشش 95 درصدي اين واكسيناسيون كه تا امروز حفظ شده، ميتوان به جرئت گفت كشور عملاً از اين بيماري پاك شده است. مجموعه فعاليتهاي انجام شده در اين زمينه، به كاهش تعداد مبتلايان به بيماري از 55 مورد در سال 1369، به صفر در سالهاي اخير انجاميده است.
3. برنامه جامع سلامت مدارس در سالهاي اخير، سلامت مدارس جزء يكي از اولويتهاي برنامهريزي وزارت بهداشت قرار گرفته است. از اجزاي برنامه جامع سلامت مدارس كشور ميتوان به آموزش جامع بهداشت مدرسه، تربيتبدني، خدمات بهداشتي، خدمات مشاوره و روانشناسي و اجتماعي، سلامت محيط مدرسه و ارتقاي سلامت كاركنان اشاره كرد. گسترش خدمات بهداشت مدارس نيز رشد فزايندهاي داشته است و از 53 درصد در سال 1376، به بيش از 80 درصد در حال حاضر رسيده است.
از ديگر برنامههاي در دست اجرا در اين زمينه، ميتوان به واكسيناسيون تمامي دانشآموزان سنين چهارده تا شانزده سال اشاره كرد. نمونهاي ديگر از دستاوردهاي كسب شده در ادامه برنامههاي اجرا شده، كاهش پوسيدگي دندان كودكان دوازده ساله است كه از 02/2 درصد در سال 1376، به 38/1 درصد در حال حاضر رسيده است.
4. پيشرفت در پيوند اعضا تا سال 1357، تنها پنجاه مورد پيوند كليه در كشور انجام شده بود؛ در حالي كه در طول سالهاي پس از انقلاب، بيش از هفده هزار مورد پيوند كليه در كشور صورت پذيرفته است. در حال حاضر، با تصويب قانون مرگ معزي و پيوند اعضا از جسد، امكان انجام تمامي شيوههاي پيوند اعضا در كشور ميسر گرديده و سالانه بالغ بر دو هزار پيوند در ايران انجام ميشود. ميتوان گفت ايران در حال حاضر از پيشگامان پيوند اعضا در آسيا به شمار ميآيد.
5. برنامه تنظيم خانواده و كنترل جمعيت كنترل جمعيت، از ديگر گامهاي مهم در سالهاي پس از انقلاب شمرده ميشود. پيش از انقلاب، مردم تصور ديگري از كنترل جمعيت داشتند و همين برداشت متفاوت، بدين انجاميد كه در اوايل انقلاب با رشد جمعيتي 9/3 درصد روبهرو شويم و هر هفده سال دو برابر جمعيت گذشته را پيش رو داشته باشيم. روند رشد به نحوي بود كه در صورت استمرار، عوارض اقتصادي، سياسي، رواني، اجتماعي و فرهنگي متعددي را بر جامعه تحميل ميكرد. اين موضوع، سياستگذاران را بر آن داشت تا برنامه كنترل جمعيت را به صورت جدي دنبال كنند. به همين منظور برنامه تنظيم خانواده در كشور تدوين شد. با تداوم اين برنامه در ظرف ده سال، رشد جمعيت كشور از 9/3 درصد به 4/1 درصد كاهش يافت. چنين كاهشي در اين مدت زمان كوتاه، در سراسر دنيا كمنظير است.
6. تأمين داروي مورد نياز كشور يكي از امور مهم و حساس در وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي، دارو و مسائل مربوط به آن است. پس از پيروزي انقلاب اسلامي، گامهاي بلندي در زمينه تهيه و توزيع مناسب دارو برداشته شده است كه ميتوان از آن جمله به استقرار نظام نوين دارويي (طرح ژنريك) در كشور اشاره كرد. بر اساس اين طرح، فهرست داروهاي موجود در بازار ايران مورد بازنگري جدي قرار گرفت و اجراي آن به حذف هزاران داروي تجارتي از بازار ايران انجاميد و واردات داروهايي كه در كشور ساخته نميشد، صرفاً به داروهاي موجود در فهرست منحصر شد. هماكنون بيش از 95 درصد نياز دارويي كشور از نظر كمّي در داخل توليد ميشود كه در مقايسه با سالهاي قبل از انقلاب كه تنها 25 درصد بوده است، پيشرفت مهمي به شمار ميآيد.
7. طرح رابطان بهداشت در پايان دهه شصت، وزارت بهداشت با انگيزه رفع مشكلات بهداشتي حاشيهنشينان شهري، براي نخستينبار اقدام به طراحي و اجراي طرح رابطان بهداشت به صورت آزمايشي در جنوب تهران كرد. در واقع اين طرح در مناطقي شكل گرفت كه شبكه بهداشت و درمان به دليل گسترش بيرويه شهرها، كمترين پوشش را براي گروهي از نيازمندترين بخش جامعه شهري داشت.
از اهداف اين طرح ميتوان به موارد زير اشاره كرد: ـ ارائه فعال خدمات بهداشتي و ارتقاي سلامت جامعه شهري؛
ـ مشاركت مردم در برنامهريزي و تصميمگيري در ارائه مراقبتهاي اوليه بهداشتي؛
ـ بهرهگيري از امكانات موجود جامعه در سطوح محلي و منطقه.
اين طرح با توجه به موفقيت چشمگيري كه به دنبال داشت، از سال 1372 تحت عنوان برنامه رابطان بهداشت در تمام نقاط شهري به اجرا درآمد. در حال حاضر، بيش از نود درصد جمعيت روستايي كشور (بيش از بيست ميليون نفر) تحت پوشش خانههاي بهداشت قرار دارند و تعداد خانههاي بهداشت در سال 1364 از 1800 باب، به 16439 باب رسيده است.
8. كاهش نود درصدي مرگ و مير زنان و مادران باردار ميزان مرگ و مير زنان به علت زايمان، پيش از انقلاب، 240 نفر به ازاي هر هزار تولد زنده بود، اما امروزه اين ميزان به حدود بيست مرگ به ازاي هر هزار تولد كاهش يافته است. اين آمار هماكنون در نه دانشگاه علوم پزشكي كشور به صفر رسيده است.
9. كاهش مرگ و مير كودكان آمار مرگ كودكان زير يكسال، از 129 در هزار تولد زنده پيش از انقلاب، به 6/28 در هر هزار تولد كاهش يافته و آمار مرگ كودكان زير پنج سال نيز از 174 در هزار تولد زنده پيش از انقلاب، به 36 در هزار تولد رسيده است.
از آنجا كه شاخصهاي بهداشتي جهان براي رتبهبندي كشورها، بر اساس مرگ و مير كودكان زير يك سال و زير پنج سال و مادران تنظيم شده است، در زمان گذشته كشور ما دچار وضعيت بسيار بغرنجي بوده است؛ به طوري بر اساس آمارها، پيش از اجراي برنامههاي سلامت، ما جزء سي كشور آخر دنيا ( از بين 190 كشور) محسوب ميشديم. اما با توجه به خدمات مهمي كه در نظام سلامت كشور انجام شد، رتبه ما به سرعت صعود كرد و هماكنون ايران اسلامي، جزءسيكشور اول دنيا قرار گرفته است.
10. ارتقاي سلامت روستاها و روستاييان لازم به توضيح نيست كه روستاهاي ما از نظر استانداردهاي بهداشتي، در گذشته داراي چه وضعيت اسفناكي بودهاند. اما هماكنون 95 درصد روستاهاي كشور به خدمات اوليه بهداشتي و درماني دسترسي دارند. 90 درصد جمعيت روستايي به آب آشاميدني سالم دسترسي دارند و 3/85 درصد خانوادههاي روستايي از شبكه عمومي آب آشاميدني برخوردار هستند.
در راستاي اجراي طرح كنترل مراكز تهيه و توزيع و عرصه مواد غذايي، 5/96 درصد مراكز شهري و 5/82 درصد مراكز روستايي، داراي معيار بهسازي و بهداشتي و 5/88 درصد اماكن عمومي روستايي، داراي معيار بهداشتي و بهسازي شدند. در كل 9/76 درصد مراكز بهداشتي درماني شهري و 2/83 درصد مراكز روستايي از نظر بهداشت محيط داراي شرايط مطلوب هستند.
همچنين 5/85 درصد كاركنان مراكز تهيه و توزيع و عرصه مواد غذايي و اماكن عمومي شهري داراي كارت معاينه پزشكي معتبر هستند كه اين درصد در مناطق روستايي 74 درصد است.
11. تأمين نيروهاي متخصص تعداد ظرفيت پذيرش دانشجوي پزشكي، از حدود ششصد نفر پيش از پيروزي انقلاب، به حدود شش هزار نفر در سال افزايش يافته است. در سال 1357، تعداد كل پزشكان داراي كارت نظام پزشكي حدود هفده هزار نفر بود؛ در حالي كه در سي سال گذشته، حدود 120 هزار پزشك در دانشگاههاي علوم پزشكي سراسر كشور تربيت شدهاند.
در حال حاضر، ده هزار استاد و صد هزار دانشجوي علوم پزشكي در دانشگاههاي كشور مشغول هستند كه نسبت استاد به دانشجو، بالاتر از استانداردهاي بينالمللي ـكه يك استاد به هيجده دانشجوست ـ ميباشد. 35 درصد اعضاي هيئت علمي را زنان تشكيل ميدهند و 72 دانشكده پزشكي كشور به زنان اختصاص دارد.
رشتههاي تخصصي نيز گسترش يافته است و رشتههاي فوق تخصص براي نخستينبار در سال 66 پايهريزي و 21 رشته فوق تخصصي راهاندازي شد و بدين ترتيب، از اعزام بيمار به خارج از كشور بينياز شديم. در سالهاي پيش از انقلاب در ايران صرفاً يك دوره P.H.D وجود داشت، در حالي كه هماكنون اين دوره به 35 رشته ارتقا يافته است.
12. اميد به زندگي اخيراً سازمان جهاني بهداشت، گزارش خود را از وضعيت بهداشت، سلامت و متوسط عمر در 193 كشور جهان، از جمله ايران منتشر كرد. اين آمارها بر اساس اطلاعات سال 2005 ارائه شده است كه آخرين اطلاعات موجود به شمار ميرود. در ايران، متوسط عمر مردها 68 سال و متوسط عمر زنها 73 سال است. از ميان اين سالها، براي مردان 56 سال در سلامت ميگذرد و زنان از 59 سال زندگي سالم بهره ميبرند. بر اساس آمارهاي سازمان جهاني بهداشت، احتمال مرگ و مير بين پانزده تا شصت سالگي براي زنان ايراني يازده درصد و در مقابل براي مردان هيجده درصد است. بنابراين، در مقايسه با پيش از انقلاب، اميد به زندگي در مردان ايراني سيزده و در زنان ايراني شانزده سال افزايش يافته است.
منابع
1. كاهش مرگ و مير زنان باردار از دستاوردهاي دولت نهم است. گرفته شده از:
http: //www. aftab. ir. news/2008/feb/24/c4c1203872584 social helth therapy. php
2. مريم غفاري، «سرنوشت 30 ساله سلامت»، 20/11/1386. گرفته شده از:
http: //www. hamshahrionline. ir/news/?id=45681
3. فائزه توكل صديقي، «ارتقاي بهداشت، نيازمند عزم ملي است»، 18/1/1387. گرفته شده از:
http: //www. hamshahrionline. ir/news/?id=50120
4. مريم غفاري، «سلامت، يك هفته در اولويت»، 19/1/1386. گرفته شده از:
http: //www. hamshahrionline. ir/news/?id=19822
5. «بازآفريني نظام سلامت»، 13/11/1386. گرفته شده از:
http: //www. hamshahrionline. ir/news/?id=45111
6. مريمغفاري، «مروري بر پيشرفتهاي سلامت در نظام جمهوري اسلامي»، 20/11/1385. گرفته شده از:
http: //www. hamshahrionline. ir/news/?id=16052
7. «بررسيدستاوردهاي انقلاب اسلامي در عرصه سلامت»، 18/11/1385. گرفته شده از:
http: //www. hamshahrionline. ir/news/?id=15865
8. «ايران از لحاظ بهداشت و درمان در رتبه 93 جهان است»، 19/1/1386. گرفته شده از:
http: //www. hamshahrionline. ir/news/?id=19896
9. «سلامت براي همه، همه براي سلامت»، گرفته شده از:
http: //www. irimc. org/magazines/viewsection. aspx?id=5446
10. «تعداد بيمارستانهاي فعال كشور به 828 بيمارستان در سال 86 افزايش يافته است»، گرفته شده از:
http: // pro. mohme. gov. ir/link/akhbarـsalamatـteded. aspx
11. «نود درصد جمعيت روستايي به آب آشاميدني سالم دسترسي دارند»، گرفته شده از:
http: //www. pro. mohme. gov. ir/link/akhbarـsalamatـashamidani. aspx
12. http: // mohme. gov. ir/FFolder/link/booltan. aspx
13. http: //slpr. mohme. gov. ir/Files///vezarat%20behdasht%20870204ـwith%20link. pdf
14. http: //slpr. mohme. gov. ir/Files//vzarat%20behdasht%20870201. doc
15. http: //slpr. mohme. gov. ir/Files//vezarat%20behdasht%20870218ـwith%20link. pdf
16. «پيشرفتهاي بهداشتي ايران بعد از 57»، گرفته شده از:
http: //www. Tebyan. Com / social/ Hygienehealth / bodyhealth / medicalknowhow / Articles / 2007/2/15/32720. html.
مريم فيروزعليزاده |