«تفکر خلاق» و «استفاده بهينه از اوقات»، دو ويژگي مهم جوان نوآور بهشمار مي¬آيد. ارتباط اين دو عامل با هم و بهره¬گيري همزمان از فکر و وقت، سهم بسزايي در رشد انديشه، بارور شدن استعداد و نوآوري و شکوفايي جوانان دارد. بسياري از اختراعات و اکتشافات، به وسيله دانشمندان و انديشمنداني صورت گرفته است که به عنصر تفکر و تقويت و رشد آن و نيز مديريت زمان و اهميت اوقات عمر و استفاده بهينه از آن توجه کافي داشته¬اند. اين دو سرمايه بزرگ زندگي، از نعمت¬هاي بزرگ خداوند است که به کارگيري درست آنها، رشد و تعالي فرد و جامعه را رقم خواهد زد. از اين رو، در ادامه بحث ويژگي¬هاي جوان نوآور، در اين مقاله به تفکر و استفاده از وقت مي¬پردازيم.
1. تفکر خلاق
اهميت تفکر تفاوت اساسي انسان با ديگر آفريده¬ها، بُعد انديشگي و تفکر اوست. اين وجه تمايز تا آنجا اهميت دارد که اگر از انسان گرفته شود، او در رديف حيوانات قرار خواهد گرفت. به قول مولانا:
اي برادر تو همه انديشهاي
مابقي خود استخوان و ريشهاي
سعادت انسان در گرو استفاده صحيح از اين نيروي خدادادي است و تفکر بر مبناي سفارش¬ها و دستور اديان الهي، چون بالي نيرومند است که انسان با آن مي¬تواند به قله سعادت و کاميابي و بهره¬وري دنيوي و اخروي برسد.
در آيات بسياري از قرآن کريم، انسان¬ها به تعقل و تفکر فراخوانده شده¬اند. آيات قرآن با توجه به ويژگي¬هاي فکري انسان و دامنه نامحدود و بيکران آن، موضوعات گوناگوني را هدف انديشيدن قرار داده است. در برخي آيات الهي، انسانها به تفکر درباره خداوند و صفات او و عظمت و پيچيدگي¬هاي آفريدههايش دعوت شده¬اند. آفريده¬هاي زميني و آسماني، مانند گوناگوني رنگ¬ها، شب و روز، تحول در طبيعت و زنده شدن زمين پس از مرگ، حرکت بادها، ستارگان، دريا و موجودات آن، پديده¬هاي جانوري و گياهي و ...، از مصاديقي هستند که در قرآن کريم قابل تأمل و تفکر دانسته شده¬اند. همچنين پيامبر اعظم(ص) و پيشوايان دين(ع) در سخناني ژرف و پر مغز، تفکر و جايگاه و فايده¬هاي آن را بيان کرده¬اند. در اين احاديث، ساعتي انديشيدن، بهتر از يک سال عبادت بهشمار آمده است.[1] انديشه، موجب به بار آمدن حکمت و صيقلدهنده خرد معرفي[2] و انديشيدن در ملکوت آسمانها و زمين، عبادت مخلصان دانسته شده است.[3]
جوان متفکر و نوآور يکي از ويژگي¬هاي جوان نوآور، دارا بودن تفکر صحيح است. اساساً انديشيدن، زيباترين و بامعناترين پديده زندگي است و در موفقيتهاي زندگي نقش ويژه¬اي دارد. در اين ميان، جوانان که از خود شور و علاقه زيادي نشان ميدهند، جايگاه ويژه¬اي دارند. آنان مايلند از تأثير فکر در حل مشکلات و مسائل پيچيده¬اي که در برابرشان است، آگاه شوند و به عبارت ديگر، از کارآيي نيروي تفکر در تعيين مسير و راهشان آگاهي يابند و ياري گيرند.
منظور از تفکر، ارتباط دادن افکار با يکديگر به منظور دستيابي به مفهوم کلي يا راهحلي براي يک مسئله است.[4] از نظر علامه طباطبايي(ره)، واژه فکر به معناي نوعي سير و مرور بر معلومات موجود خاص در ذهن است تا شايد از مرور در آنها و در نظر گرفتن آن، نادانسته¬هايي براي انسان کشف شود.[5]
تفکر خلاق ميکوشد با بررسي راه¬هاي گوناگون يک امر يا مسئله، بهترين راه را برگزيند و درصدد يافتن راه¬هاي بيشتري براي حل آن مسئله است. در تفکر خلاق، به هرچيزِ به ظاهر بيارتباط نيز توجه مي¬شود و از يک قالب خاص خارج مي¬گردد. يکي از ويژ¬گيهاي جوانان، استقلالخواهي آنان است که اگر به استقلال فکري بينجامد و به درستي هدايت شود، به تفکر منطقي و صحيح که در حل مسائل و نوآوري نقش مؤثر دارد، منجر خواهد شد.
امام علي(ع) در سخني حکيمانه، مردم را به ابتکار و نوآوري سفارش مي¬کند و مي¬فرمايد: «عَلَيْکُمْ بِالدِّراياتِ لا بِالرِّواياتِ؛ شما را به درک و فهم عميق سفارش مي¬کنم؛ نه به نقل از ديگران.» [6] اين سخن، در حقيقت دعوت به تفکر عميق و منطقي است که مي¬تواند مفاهيم و انديشه¬هاي کاملاً جديد ايجاد کند و اصلاحات درخشاني در نظامهاي موجود پديد آورد.
نقش تفکر در نوآوري يکي از ابزارهاي اساسي نوآوري، بهره¬مندي از تفکر است. اين فرآيند با بصيرت خردمندانه آغاز مي¬شود و با انديشه عميق و مشاهدات و مطالعات و بررسي آنها ادامه مي¬يابد. اين کنش، با ياري رساندن به ذهن، موجب ارتباط افکار با يکديگر و دستيابي به مفهوميکلي يا راهحلي براي يک مسئله و طرحي نو مي¬شود.
نقش تفکر در ايجاد فنآوريهاي نوين و گسترش علوم و در نتيجه، پيشرفت و ترقي جوامع، بر کسي پوشيده نيست. همه تمدنهاي بزرگ قديم و جديد، حاصل اين خصيصه انساني، يعني تفکر است. تفکر صحيح مي¬تواند آن دسته از عادت¬ها و باورهاي عميقي را که طي ساليان دراز در ذهن شکل گرفته و باعث رکود فکر شده است، تغيير دهد و افکار بلند و نوآور را جايگزين آن کند.
عوامل رشد تفکر هدف از تفکر و انديشيدن، محصولات نو داشتن و نوآور بودن است. براي رسيدن به اين مقصود، افزون بر اينکه تفکر بايد از آسيب¬هايي در امان بماند، به تقويت نياز دارد. يکي از شيوه¬هاي تقويت تفکر، تقواست. قرآن کريم مي¬فرمايد: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا؛ اي اهل ايمان! اگر تقوا پيشه کنيد، خداوند براي شما فرقان قرار مي-دهد».[7] علامه طباطبايي در تفسير اين آيه آورده است: «فرقان در رأي و نظر، جدا کردن فکر صحيح است از فکر باطل. همه اينها، نتيجه و ميوهاي است که از درخت تقوا به دست مي¬آيد».[8]
از ديگر عوامل مؤثر در تقويت فکر، تواضع و فروتني است. اگر چه تواضع، يک صفت پسنديده¬ اخلاقي است، ولي با فکر که از مظاهر قوه عاقله است، رابطه دارد. براي آشکار کردن اين رابطه، به برخي از ويژگي¬هاي فرد فروتن اشاره مي¬کنيم. انسان فروتن، غالبا ً چيزهايي را که نمي¬داند، مي¬پرسد و از پرسش آنها ابايي ندارد. او مشتاق فهميدن و آگاهي و دريافت-هاي تازه است و براي رسيدن به اين هدف، هر دشوارياي را به جان مي¬خرد و از سؤال و تقاضا در اين مورد، ترديدي به خود راه نمي¬دهد و آن را منافي عزت نفس خود نمي¬داند. ازاينرو، در برخي روايات، بزرگان دين، پرسش در باب علم را ستوده¬اند و آن از معدود زمينه-هايي است که سؤال در آن پسنديده است. يکي ديگر از ويژگي¬هاي فروتنان اين است که اگر به اشتباه خود در بيان مطلبي پي ببرند، بيدرنگ به آن اعتراف مي¬کنند و به اصلاح و جبران آن ميکوشند و آن را موجب سرشکستگي خود نميدانند و همين امر، زمينه رشد و کفايت فکري آنان را فراهم مي¬آورد. موقعيت¬هايي اينچنين، فرد را در مسير تبادل انديشه-ها قرار مي¬دهد و او را محبوب قلوب ديگران ميکند. امام کاظم(ع) در اينباره مي¬فرمايد:
حکمت در دل انسان فروتن سامان مي¬يابد، و در قلب انسان متکبر و زورگو جايي ندارد؛ زيرا خداوند فروتني را ابزار کار عقل قرار داده و تکبر را ابزار جهل.[9]
راه هاي دستيابي به تفکر نوآورانه براي رسيدن به نوآوري، هر روز بايد لحظاتي را در تنهايي و خلوت به تمرين تفکر سپري کرد. براي اين کار مي¬توان روزانه اقدامات زير را انجام داد: ابتدا بايد به يادداشتبرداري پرداخت. گام بعد، مراجعه به يادداشت¬ها براي دستيافتن به نکتههاي مفيد و اضافه کردن يافته¬هاي جديد است. با فراهم آوردن مجموعه¬اي جامع از واقعيتها و اطلاعات در زمينه¬اي خاص، ذهن براي تفکر فعالتر مي¬شود. سپس ميتوان در زمان¬ها و اوقات خاص و طبق برنامه منظم به تفکر پرداخت. در مواقعي که تفکر درباره مسئله، به پيدا کردن راه¬حل نينجامد، مي¬توان با پياده¬روي، قدم زدن يا انجام امور ديگر، مسئله يا طرح جديدي را بررسي کرد و به تفکر پرداخت تا انديشههاي مبهم، به انديشه¬هاي روشن تبديل شود. با ادغام راهحل¬هاي گوناگون، ميتوان به نتايج مهم و اساسي و نوآورانه دست يافت. با ياري خواستن و مشورت با ديگران و نقد و ارزيابي آنان نيز ميتوان نقص¬ها و کمبودها را برطرف کرد.[10]
2. استفاده بهينه از وقت
ارزش و اهميت وقت يکي از ويژگي¬هاي جوان نوآور، استفاده بهينه از وقت و استفاده از عمر است. بيشک وقت و بهويژه فرصت جواني، بزرگترين سرمايه گرانبها و بينظير زندگي براي انسان است که مي¬توان در استفاده بهينه از آن در عرصههاي نوآوري و شکوفايي به پيش رفت و به عاليترين درجات مادي و معنوي رسيد. وقت، يعني فرصت¬ها، ساعت¬ها، روزها، ماه¬ها و سال¬ها، بلکه دقيقه¬ها و ثانيه¬ها و لحظه¬ها. در اسلام به قدري به وقت اهميت داده شده است که خداوند به آن سوگند خورده و فرموده است: «وَالْعَصْرِ؛ يعني سوگند به وقت».[11]
زندگي فردي و اجتماعي هيچکس، بدون وقتشناسي و ايجاد نظم و برنامه به سامان نمي¬رسد؛ نظم در تقسيم صحيح وقت و برنامهريزي و مديريت و اجرا.
با نگاهي به جهان هستي، درمييابيم که همهچيز براساس زمان و نظم دقيق بنا نهاده شده است. بنابراين، بيهودهگرايي و کارهاي لغو و پوچ، موجب نابودي عاليترين سرمايه زندگي انسان مي¬گردد. همچنين در برخي روايات، تسويف يا به تأخير انداختن عمل و انجام ندادن آن در وقت مناسب، از آفات فکر و عمل دانسته شده است. پيامبر اعظم(ص) در کلاميخطاب به ابوذر فرموده است:
اي ابوذر! بپرهيز از تسويف (به تأخير انداختن عمل)؛ زيرا تو امروز را در اختيار داري، ولي بعدا ً مالک آن نيستي.[12]
تفاوت انسان¬هاي موفق و نوآور با افراد عادي در اين است که آنها با توجه به امکانات و تجربيات خود، بهترين شيوه¬هاي انجام کار را فرامي¬گيرند و از فرصت¬ها بهره کافي مي¬برند. در برخي از روايات، از مسلمانان خواسته شده وقت خود را نظم بخشند و پارهاي از کارها را در زمان مناسب انجام دهند. همچنين امام علي(ع) با توجه به گذران زمان و شتاب آن ، فرصت¬ها را به ابري زودگذر تشبيه کرده است.
جواني، وقت نوآوري جواني، گل سرسبد عمر انسان است و معمولا ً افراد در جواني بيشترين فرصت و انرژي را براي انجام کارها دارند. کنجکاوي، شور و شوق و روحيه¬ استقلالخواهي، از ويژگي¬هايي هستند که جوان مي¬تواند با استفاده از آنها، در آشکار کردن ايده¬هاي نو و تازه بهره جويد. آنچه ميتواند نوآوري و شکوفايي فکري جوان را رقم بزند، استفاده بهينه از وقت و فرصت است. اين کار زماني اهميت بيشتر مي¬يابد که بدانيم فرصت جواني به دليل ويژگي¬هاي احساسي و عاطفي، ممکن است در مقابل تندبادهاي غفلت و بيهودگي قرار گيرد؛ زيرا فرصت¬هايي که بر سر راه زندگي بشر پيش مي¬آيد، زودگذر و ناپايدار است و در اثر کوچکترين سهلانگاري و غفلت، ممکن است فرصتهاي بزرگي از کف برود و چيزي جز حسرت و ندامت براي صاحبش نگذارد.
ممکن است بسياري از جوانان داراي ذهن خلاق و نوآور، ايده¬هاي بزرگي در ذهن داشته باشند، ولي به اهميت زمان و زمان¬شناسي بيتوجهي کنند. در نتيجه، ايدههاي خوب آنان در ذهن انباشته مي¬گردد و بهتدريج در پرده غفلت به فراموشي سپرده مي¬شود. براي رفع اين آسيب و استفاده مطلوب از فرصت و وقت، بايد راه¬هاي ايجاد آن را بشناسيم.
برخي از راه¬هاي ايجاد فرصت عبارت است از: کنترل بيشتر روي زمان تفريح، اولويتبندي در کارها و عقبانداختن کارهاي کماهميت يا بياهميت، کاهش زمان خواب، استفاده از وقت در مسافرت¬ها و اوقات فراغت، گرفتار نکردن خود در کارهاي جزئي، و مهارت در «نه» گفتن.
نقش اوقات فراغت در نوآوري هرکاري، حتي سخت و خستهکننده که فرد خارج از زمان کار اصلي روزانه¬اش انجام دهد و موجب احساس رضايت و شادي در او شود و براي زمان از دست رفته، احساس ضرر نکند، جزء اوقات فراغت مطلوب فرد شمرده مي¬شود. لحظه¬هاي اوقات فراغت جوانان، هم مي-تواند سازنده و مفيد باشد و هم مخرب و ويرانگر. چگونگي گذراندن اين اوقات، بر تقويت نگاه و بينش فرد و سطح شعور و آگاهي او تأثير بسزايي دارد و در صورت سهل¬انگاري، مي¬تواند مانع نوآوري در فرد گردد. اوقات فراغت در زندگي انسان¬ها بهويژه جوانان، از اهميت فوق-العاده¬اي برخوردار است و بيتوجهي به اين مسئله، مي¬تواند انسان را از بسياري از موفقيت¬ها عقب نگه دارد.
اوقات فراغت، موقعيتي مناسب براي انتخاب و دستياقتن به خودشکوفايي و نوآوري است؛ زيرا در اين زمان، فکر و ذهن از دغدغه¬ها و خستگيهاي روحي و جسمي و تشويش¬هاي زندگي و کار به دور است و مي¬تواند با آرامش، دانستههاي خود را بررسي کند و با توجه خاص به آنها بپردازد. افراد نوآور، افزون بر هوش سرشار، از اوقات فراغت خود حداکثر استفاده را مي¬کنند و با آزادانديشي و تفکر، مسائل گوناگون را مي¬سنجند.
اوقات فراغت، مناسبترين فرصت براي توسعه مهارت¬هاي شناختي و شکوفايي استعدادهاست. ازاينرو، جوانان با استفاده بهينه از اوقات فراغت خود بهعنوان يک فرصت، مي¬توانند براي اصلاح رفتار، تقويت مهارت¬هاي فکري، و رشد ايده¬ها و استعداد¬ها در راه نوآوري بهره برند.
پي نوشتها: [1]. محمد محمدي ري شهري، ميزان الحکمه، ج9، ح16222.
[2]. همان، ح16174.
[3]. همان، ح16216.
[4] . محمد رضا شرفي، تفکر برتر، تهران، سروش، 1381، ص43.
[5]. محمد حسين طباطبايي، تفسير الميزان، تهران، محمدي، ج4، ص55.
[6]. بحار الانوار، ج2، ص160.
[7]. انفال: 29.
[8]. تفسير الميزان، ج17، ص89.
[9]. تفکر برتر، ص381.
[10]. محمود ساعتچي، روان¬شناسي کاربردي براي مديران، تهران، انتشارات ويرايش،1376، ص253.
[11]. عصر: 1.
[12]. ميزان الحکمه، ج4، ص588. سهيلا بهشتي
گلبرگ - شماره 103 |