اثرات تفکر اسلامی بر هنر دینی

در مباحثى كه راجع به مباحث ظریف حقوق مطرح مى شود، این نكته فراوان به چشم مى خورد كه نه تنها انسان ها را بر یكدیگر، كه حیوانات و جمادات و زمین را نیز بر انسان حقى است و ادا این حق ممكن نمى گردد مگر در به كارگیرى صحیح در جهت به كمال رساندن ماده و احتراز از اسراف و تبذیر و اهتمام در به نمایش در آوردن كمالات مكنون و.. .. و چه مقوله اى چون هنر مى تواند این حقوق را ادا نماید و چه منبع الهامى جز دین (اسلام) مى تواند هنر را هدایت و راهبرى كند. اگر اسلام را دین زیبایى و زیباپسندى و زیباآفرینى مى دانیم كه به تصدیق عالمان چنین نیز هست، پس هنر، باید هم، به صفاتى ویژه براى هدایت و تعالى و تكامل انسان مجهز باشد و از همه بالاتر این كه هنر به عنوان فراورده ایى انسانى كه خود خلیفة اللّه است باید صبغه اى از صفات فعل الهى را به نمایش بگذارد. اهم صفات (از دو گروه) عبارتند از:

زیبایى:

هنرمندان به عنوان منبع الهامى، پایان ناپذیر با آن در تماس بوده، ثانیا هنرِ حاصل، باید بتواند زیبایى ها و كمالات و جمال موجود در عالم هستى را كه تجلى اى از جمال الهى است به انسان متذكر سازد، كه ان اللّه جمیل و یحب الجمال؛ خداوند زیباست و زیبایى را دوست دارد.

توحید:

هر گونه شرك و عبودیت غیرخدایى را كه بیش از هر زمان دیگر رایج است، نفى نموده و در واقع قاطع و مانع تمایل انسان به سمت غیر خدا باشد كه: واعبدوا اللّه ولا تشركوا به شیئا» خداى یكتا را بپرستید و هیچ چیزى را شریك وى نگیرید ( سوره نساء، آیه 36).

عزت:

و بتواند عزت و استقلال و خود باورى را در او زنده كند كه مورد نظر اسلام یارى مؤمنین است و نه ریا و تفاخر و خودنمایى و سلطه جویى بر بندگان خدا كه وللّه العزة و لرسوله وللمومنین ( سوره منافقون، آیه 8).

آرامش:

رهایى بخش انسان، از غربت جهان خاكى و هدایت گر او به اصل الهى خویش و فطرتى باشد كه بر آن آفریده شده است: فطرت اللّه التى فطرالناس علیها؛ پس پیوسته از طریق دین خدا كه فطرت خلق را بر آن آفریده است پیروى كن ( سوره روم، آیه 30) هنر باید بتواند آرامش همه جانبه انسان را به ویژه در عصر روانكاه و پر فشار معاصر كه همه چیز، در پى فشار بر اوست، براى او به ارمغان آورد و در این راه تذكر یاد آورى الهى است كه مى توانند هنرمند را به خلق هنرى آرامبخش مدد رساند كه: الذین امنوا تطمئن قلوبهم بذكراللّه الا بذكراللّه تطمئن القلوب؛ آن ها كه به خدا ایمان آورده و دلهاشان بیاد خدا آرام مى گیرد، آگاه شوید كه یاد خدا آرامبخش دلهاست ( سوره رعد، آیه 28).

تذكر و یادآورى:

هنر باید بتواند انسان را به ارزش ها و اصول متذكر سازد: فذكر ان نفعت الذكرى؛ پس به آیات الهى، خلق را اگر سودمند افتد متذكر ساز ( سوره اعلى، آیه 9) و و ذكر فان ذكرى تنفع المؤمنین؛ و امت را تذكر ده كه پند و تذكر مؤمنان را سودمند افتد ( سوره ذاریات، آیه 55) و واذكروا نعمة اللّه علیكم و میثاقه الذى واثقكم به اذ قلتم سمعنا و اطعنا و اتقوا اللّه ان اللّه علیم بذات الصدور؛ و یاد كنید نعمت خدا را كه به شما ارزانى داشت و عهد او را كه با شما استوار كرد (كه اطاعت امر او كنید)، آن گاه كه گفتید: امر ترا شنیدیم و اطاعت تو پیش گرفتیم، پس از خدا بترسید كه خدا به نیات قلبى و اندیشه هاى درونى شما آگاه ست ( سوره مائده، آیه 7).

تسبیح:

« یسبح له السموات السبع و الارض و من فیهن و ان من شى ء الا یسبح بحمده ولكن لا تفقهون تسبیحهم انه كان حلیما غفورا» هفت آسمان و زمین و هر چه در آن هاست همه به ستایش و تنزیه خدا مشغولند و موجودى نیست جز آن كه ذكرش تسبیح و ستایش حضرت اوست ولیكن شما تسبیح او را فهم نمى كنید همانا او بسیار بردبار و آمرزنده است ( سوره بنى اسرائیل، آیه 44). احتراز از لغو و بطالت و اسراف: قد افلح المومنون * الذین هم فى صلوتهم خاشعون * والذین هم عن اللغو معرضون؛ همانا اهل ایمان به پیروزى و رستگارى رسیدند * آنان كه در نماز خاضع و خاشع هستند * و آنان كه از لغو و سخن باطل اعتراض و اعراض مى كنند ( سوره مؤمنون، آیات 3 ـ 1) « و ما خلقنا السماء والارض و ما بینهما باطلا» (سوره ص، آیه 27) « و ولا تسرفوا انه لا یحب المسرفین» و اسراف نكنید كه خدا مسرفان را دوست نمى دارد ( سوره انعام، آیه 141، همچنین سوره اعراف، آیه 31).

توازن:

« والارض مددناها و القینا فیها رواسى و انبتنا فیها من كل شى ء موزون» و زمین را هم ما بگستردیم و در آن كوه هاى عظیم برنهادیم و از آن هر گیاه و هر نبات مناسب و موافق حكمت و عنایت برویانیدیم. ( سوره حجر، آیه 19)

نظم و تعادل:

« الذى خلق سبع سموات طباقا ما ترى فى خلق الرحمن من تفاوت فارجع البصر هل ترى من فطور * ثم ارجع البصر كرتین ینقلب الیك البصر خاسئا و هو حسیر» آن خدایى كه هفت آسمان بلند را به طبقاتى منظم بیافرید و هیچ در نظم خلقت خداى رحمان، بى نظمى و نقصان نخواهى یافت. بارها به دیده عقل در نظام مستحكم آفرینش بنگر تا هیچ سستى و خلل در آن توانى یافت * باز دوباره به چشم بصیرت دقت كن تا دیده خِرَد زبون و خسته (نقص نیافته) به سوى تو باز گردد (و به حسن نظام الهى بینا شود) ( سوره ملك، آیات 3و4).

اندازه:

« الذى له ملك السموات و الارض و لم یتخذ ولدا و لم یكن له شریك فى الملك و خلق كل شى ء فقدره تقدیرا» آن خدایى كه هرگز فرزندى نگرفته و شریكى در ملك هستى نداشته و همه موجودات را او خلق كرده و به حكمت كامل و تقدیر ازلى خود قدر (اندازه) هر چیز را معین فرموده. (سوره فرقان، آیه 2) و وان من شى ءالا عندنا خزائنه و ما ننزله الا بقدر معلوم؛ و هیچ چیز در عالم نیست جز آن كه منبع و خزینه آن نزد ما خواهد بود ولى از آن بر عالم خلق، الا به قدر معین كه مصلحت است نمى فرستیم. ( سوره حجر، آیه 21)

وحدت:

« واعتصموا بحبل اللّه جمیعا و لا تفرقوا واذكروا نعمت اللّه علیكم اذ كنتم اعداً فالف بین قلوبكم فاصبحتم بنعمته اخوانا.. . » و همگى به رشته دین خدا چنگ زده و به راه هاى متفرق نروید و بیاد آرید این نعمت بزرگ خدا را كه شما با هم دشمن بودید خدا در دل هاى شما الفت و مهربانى انداخت و به لطف خداوند همه برادر دینى یكدیگر شدید.. . ( سوره آل عمران، آیه 103 همچنین سوره انبیا، آیه 92).

توجه به آخرت و عدم تمركز بر دنیا:

« فاعرض عن من تولى عن ذكرنا و لم یرد الا الحیوه الدنیا» تو هم اى رسول از هر كس كه از یاد ما رو گردانید و جز زندگانى دنیا نخواست به كلى اعراض كن ( سوره نجم، آیه 29)

رعایت تقوى:

« ان اكرمكم عنداللّه اتقیكم ان اللّه علیم خبیر» بزرگوار (و با افتخار)ترین شما نزد خدا با تقواترین مردمند و خدا از حال شما كاملاً آگاه است ( سوره حجرات، آیه 13).

تعاون:

« وتعاونوا على البر و التقوى و لا تعاونوا على الاثم و العدوان.. . ». .. و باید شما به یكدیگر در نیكوكارى و تقوى كمك كنید نه بر گناه و ستمكارى.. . ( سوره مائده، آیه 2)

امر به معروف و نهى از منكر:

« ولتكن منكم امة یدعون الى الخیر و یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنكر و اولئك هم المفلحون» و باید از شما مسلمانان برخى خلق را به خیر و صلاح دعوت كنند و مردم را به نیكوكارى امر و از بدكارى نهى كنند و اینان كه به حقیقت واسطه هدایت خلق هستند در عالم در كمال فیروز بختى و رستگارى خواهند بود ( سوره آل عمران، آیات 105 ـ 104).

سیر در صراط مستقیم:

« و ان هذا صراطى مستقیما فاتبعوه و لا تتبعوا السبل فتفرق بكم عن سبیله ذلكم وصیكم به لعلكم تتقون» و این است راه راست من، پیروى آن كنید و از راه هاى دیگر كه موجب تفرقه و پریشانى شما است متابعت نكنید این است سفارش خدا به شما، باشد كه پرهیزكار شوید. ( سوره انعام، آیه 153) « و ان اللّه ربى و ربكم فاعبدوه هذا صراط مستقیم» همانا خدا پروردگار من و شماست او را بپرستید كه همین خداپرستى است راه راست ( سوره آل عمران، آیه 51).

عفاف:

« قل للمومنین یغضوا من ابصارهم و یحفظوا فروجهم ذلك ازكى لهم ان اللّه خبیر بما یصنعون» اى رسول ما، مردان مؤمن را بگو تا چشم ها را (از نگاه ناروا) بپوشند و فروج و اندامشان را (از كار زشت زنان) محفوظ دارند كه این بر پاكیزگى (جسم و جان) شما اصلح است و البته خدا به هر چه كنید كاملاً آگاه است ( سوره نور، آیه 30).

عمران زمین:

« اعبدوا اللّه مالكم من اله غیره هو انشأكم من الارض واستعمركم فیها.. . ». .. خداى یگانه را كه جز او خدایى نیست پرستش كنید كه شما را از خاك بیافرید و براى عمارت و آبادى ساختن زمین برگماشت.. .. ( سوره هود، آیه 61)

عبرت گیرى:

« اولم یسیروا فى الارض فینظروا كیف كان عاقبة الذین من قبلهم كانوا اشد منهم قوه و أَثاروا الارض و عمروها اكثر مما عمروها.. . » آیا در زمین سیر نكردند تا عاقبت كار پیشینیانشان كه از این ها بسیار تواناتر بودند و بیش از این ها در زمین كشتزار و كاخ و عمارت برافراشتند را مشاهده كنند. ( سوره روم، آیه 9)

دورى از فساد:

« ولاتفسدوا فى الارض بعد اصلاحها.. . » هرگز در زمین پس از آنكه كار آن به امر حق نظم و صلاح یافت به فساد و تباهكارى برنخیزید.. . ( سوره اعراف، آیات 56 و 85، همچنین سوره محمد، آیه 22)

حق بودن:

« و ما خلقنا السموات و الارض و ما بینهما الا بالحق» (سوره حجر، آیه 85) و "تسویه" و "حسن" و"هماهنگى" و "مفیدیت" و "بازیچه نبودن" و "زوجیت" و "تقارن" و "هدایت"، "عیبودیت " و.. .

نمونه هایى از ویژگى هاى هنر دینى

نكته مهم در مواجهه انسان با هنر دینى آن است كه هنر دینى نباید محل توقف انسان در عالم ماده گردد. بلكه باید بتواند به عنوان واسطه اى براى عبور انسان از دنیاى خاكى به عالم معنا و علوى ایفاى نقش نماید. به عبارت دیگر در تفكر دینى هنر براى شناخت و سلوك و بریدن از كثرات و حركت به سمت وحدت و وصول به آن مطرح مى باشد. به این ترتیب باید مراقب بود تا آثار هنرى، خود به عنوان اصل و به عبارتى همانند "بت" مطرح نشوند. موضوعى كه در گذشته و به صراحت اتفاق افتاده است و بسیارى از هنرها و آثار كه براى تذكر و یادآورى ایجاد شدند خود به صورت "بتى" ظاهر شدند.
ویژگى بارز انواع هنر دینى، وجه سمبلیك آن است. این امر بدان جهت است كه اولاً ادیان جهان را جلوه اى از یك حقیقت متعالى مى دانند و ثانیا تنها راه بیان و تجسم موضوعات معنوى و روحانى استفاده از سمبل ها است. به این ترتیب سمبل ها، نزول حقایق معنوى، براى امكان تجلى یافتن در این جهان مادى هستند. آن چه كه در هنرهاى غیردینى به عنوان سمبلیسم مطرح هستند، در واقع نشانه هاى قرار دادى هستند و نه سمبل و نماد. اجمالاً این كه: اساس هنر دینى "حكمت معنوى" است، كه "علم" و "صنعت" را نیز براى بیان خویش و براى متجلى ساختن معنا به خدمت مى گیرد.
تحولات هنرى عصر حاضر ناشى از حذف خدایان و جانشینى آن ها با انسان است. این تفكر فرهنگ و جهانبینى خاصى را ترویج مى كند كه اساس و مبدأ آن انسان است. این جهان بینى مستقل از غیب و معنویت و الوهیت رشد مى كند و به این ترتیب نمى تواند به عنوان ظرفى براى هنر دینى مطرح شود. اشتباه بزرگى كه بسیارى از متدینین نیز مرتكب شده و با تصور پذیرش ظرف و روش و شیوه غیر دینى (و حتى ضد دینى) براى ارائه ارزش هاى دینى به منظور جذب انسان ها دست به تولید آثارى مى زنند كه بیشتر از آن كه جاذب باشد اسباب تمسخر است. این تفكر از چند موضوع نشأت مى گیرد: یا از شیدایى در مقابل هنرهاى غیر دینى است، یا از عدم آگاهى به ارزش هاى دینى سرچشمه مى گیرد، یا نتیجه فقدان آگاهى به لزوم هماهنگى بین ظرف و مظروف و یا سایر تناسبات بدیهى مى باشد، یا به مبانى نظرى شكل دهنده هنرهاى غیر دینى معاصر آگاهى ندارند، یا احساس مسؤولیت بیش از اندازه اى براى هدایت كل بشریت به سمت فلاح و رستگارى به هر طریق ممكن را دارند و یا.. ..
معنویت گرایى هنر دینى ریشه در جهان بینى دینى دارد كه در واقع تعریف كننده حكمت نظرى و عملى مورد اعتقاد پیروان خویش است. از آن جایى كه دین به طور عام به غیب شهادت مى دهد یكى از ویژگى هاى بارز هنر دینى شهادت آن به غیب است. در واقع هنر دینى همواره انسان را به اصول و ارزش هایى متذكر مى گردد كه ریشه در غیب دارند. و در همین راه است كه به دلیل غیرمادى بودن مبانى، رمزگرایى و سمبلیسم رشد مى كند. اصلاح هنر دیگران یكى از ویژگى هاى بارز هنر دینى است. در واقع هنر دینى با اخذ مواریث بشرى و حذف زواید آن اصلاح گرى مورد نظر دین خویش را نیز انجام مى دهد و هنرى را به منصه ظهور مى رساند كه، اصول و مبانیش با صورت آن هماهنگ باشند.
هنر دینى به دلیل باورها و اعتقادات خویش، مجاز به استفاده از هر وسیله و ابزار و قالبى براى بیان اصول مورد نظر خود نیست و لذا شیوه هاى خاصى ابداع مى كند كه ارزش ظرف معنویات شدن را داشته باشند. هنر دینى باید بتواند حضور الهى را متذكر شود. و این در هر قالب و مضمون و سبكى امكان پذیر نیست. در واقع چگونگى این تذكر به تصور و تعریف و شناختى كه هر دین از خداوند و خالق هستى دارد ارتباط تام دارد. مثلاً هنرمند مسیحى مى تواند شمایل نگارى را به عنوان این حضور برگزیند. لكن هنرمند مسلمان باید ظرف دیگر و هنر دیگرى را بیابد و او [مثلاً [خطاطى كلام الهى را برمى گزیند كه به قول "بوركهاردت" رعشه اى روحانى را، در هر جاى شهر ایجاد مى كند و فرم هاى خاص هندسى را ظرف بیان اعتقادات خویش قرار مى دهد. در واقع هنر دینى به دلیل محتویات و آثار آن است كه دینى است و نه به دلیل هدف هاى فردى هنرمند، كه اصولاً در هنر دینى هنرمند، جایگاهى براى خویش قائل نیست. هنر اصیل، كه راهنماى انسان به اصل خویش و متذكر او به وادى كمالات و جمال مطلق است، رابطه اى ناگسستنى با معنویت دین دارد و اصولاً نمى تواند فاقد این رابطه باشد كه باید انسان را از غم غربت این جهان رهانیده و او را به اصل خویش هدایت نماید.
اى خوش آن دوران كه بیش از روز و شب*** فارغ از اندوه و خالى از تعب
متحد بودیم با شاه وجود *** نقش غیریت به كلى محو بود
مؤمنان گویند كه آثار بهشت *** نغز گردانید هر آواز زشت
این صداى چنگ و آواز دهل *** چیزكى ماند بدان ناقور كل ( مثنوى)
یكى از جنبه هاى مهم معنوى حیات انسان، نیاز به آرامش است. هنر اصیل در انواع خود راهى است براى هدایت انسان به وحدت آرامش حقیقى، آرامشى كه خمار و سردردى در پى آن نیست. اجمالاً این كه بایستى به بیدار نگه داشتن فطرت انسان ها در جوامع بشرى اندیشید و مجتمع هاى زیستى را به گونه اى ایجاد كرد كه به طور مداوم با تذكرات خویش و با آرامشى كه به افراد عرضه مى نمایند مجال تفكر و پرداختن به اعمالى كه فطرت او را بیدار و زنده نگه مى دارد به او داده شود و در ضمن بتواند زنگارهاى حاصل از زندگى مادى را از فطرت او بزداید و این ممكن نیست الا به تعیین روش هاى زیست، بر پایه سنن استوار دینى، آن هم دینى زنده و انسان ساز چون اسلام. در واقع از آن جایى كه انسان در این جهان خاكى با یادآورى اصل خویش مدام احساس غربت مى نماید، یكى از نقش هاى اصلى هنرها، تذكر و یادآورى اصل او و نجات انسان از احساس غربتى است كه او را مى آزارد. به بیان دیگر نقش بنیادین هنر یادآورى مبدأ و اصل انسان و ممانعت از غفلت او و توطن گزیدنش در خاك است.
مطرب عشق عجب ساز و نوایى دارد *** نقش هر نغمه كه زد راه به جایى دارد
عالم از ناله عشاق مبادا خالى *** كه خوش آهنگ و فرحبخش هوایى دارد (حافظ)
نتیجه آن كه هر چه هنر بیشتر بتواند عامل آگاهى و عرفان و علم انسان و به خود آمدن وى گردد، بیشتر او را از حضیض خاك بركنده و به اوج معنویت خواهد رساند، اوجى كه در نظر ظاهر بینان، فراموشى (دنیا) است.
گر از این دست زند مطرب مجلس ره عشق *** شعر حافظ ببرد وقت سماع از هوشم ( حافظ)
پس هنر دینى در عین حالى كه رافع غربت و غفلت انسان است، باید بتواند یادآور و تذكر دهنده به اصل و موطن انسان و آگاه كننده و معرفت دهنده وى باشد.
مقیم حلقه ذكر است دل بدان امّید *** كه حلقه اى ز سر زلف یار بگشاید

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار