هنر و زیبایی در سیره پیشوایان

معنی هنر

هنر به معنی زیبایی شناسی و زیبایی آفرینی است، كه شامل هر نوع فن و پیشه زیبا و جالب در عرصه های گوناگون می شود. هنرمند كسی است كه با شناختن زیبایی ها، در پرتو علم و عقل بتواند از آنها بهره گیرد، و عامل خلاقیت و سازندگی و رشد و تعالی خود و دیگران گردد. به عنوان مثال اگر بانویی با شناخت زیبایی ها و عوامل پیدایش آنها درمورد تربیت كودك از آغاز انعقاد نطفه- بلكه قبل از آن- تا هنگام تولد و بعد از آن، و سپس رعایت دقیق آنها، همت كند، می تواند ازنظر صورت و سیرت فرزندی زیبا پدید آورد، و همین هنر مهم اجتماعی است كه می تواند سرچشمه آثار و نتایج درخشان گردد، و محتوای شعر فردوسی را تحقق بخشد كه گفت:
زنان را همین بس بود یك هنر *** نشینند و زایند شیران نر
و مانند حضرت زینب(سلام الله علیها) در حضور ابن زیاد، ماجرای شهادت و سختی های كربلا را، جمیل و زیبا خواند و فرمود: «ما رأیت الاجمیلاً؛ جز زیبایی ندیدم» و شاید حضرت امام خمینی (قدس سره) این سخن معروف خود را از این گفتار زینب (سلام الله علیها) اقتباس كرده كه گفت: «شهادت هنر مردان خدا است» یعنی شهادت یك نوع زیور و زیبایی برای انسان ها است. و به طوركلی پدیده های خلقت، زیبایی و زیبایی آفرینی است، و نشان دهنده هنرهای خیره كننده و گوناگون است كه ذات پاك خدا در جهان هستی پدیدار ساخته است، به عنوان مثال در میان حشرات، زنبور عسل را درنظر بگیرید كه با زیبایی شناسی و زیبایی آفرینی غریزی و حركات ظریف خود، شكوفه ها و گلهای خوشبو را می شناسد، و از آنها می خورد، و با تلاش های آگاهانه و هوشیارانه و خستگی ناپذیرش، ده ها و صدها و گاهی هزارها كیلومتر ره می پیماید، و درنتیجه عسل تهیه می كند كه درمیان غذاها شیرین ترین و پرمحتواترین غذاها است كه قرآن از این هنر الهی چنین یاد می كند: «و پروردگار تو به زنبور عسل وحی (و الهام غریزی) نمود كه از كوه ها و درختان و داربست ها كه مردم می سازند، خانه هایی برگزین، سپس از تمام ثمرات (و شیره گل ها) بخور، و راه هایی را كه پروردگارت برای تو تعیین كرده است، به راحتی بپیما، و از درون شكم آنها نوشیدنی با رنگ های مختلف خارج می شود كه در آن شفا برای مردم است»(نحل/68) این یك نمونه از هنر جهان طبیعت از میلیاردها نمونه های دیگر است، باید بادقت و تفكر درمورد آن، برهنر خود افزود، هنرها را شناخت، و هنرآفرینی كرد، چنان كه رسول اكرم(صلی الله علیه و آله و سلم) در این راستا می فرماید: «المؤمن كالنحله تأكل طیباً و تضع طیباً؛ مؤمن مانند زنبور عسل است كه چیز پاك (شیره گل) می خورد، و چیز پاك (عسل) تحویل می دهد».
روان شناسان می گویند: روح و روان انسان از چهار بعد تشكیل شده كه عبارتند از: حس مذهبی، حس نیكی، حس دانایی و حس زیبایی. آنها معتقدند كه تمام زیبایی های ادبی، شعری، صنایع ظریف، و هنر به معنی واقعی از حس زیبایی نشأت گرفته، و از آثار این حس است، و سراسر جهان را به زیبایی ها فرا گرفته، و همه آن ها نشانه هنر دوستی خدا، و هنر آفرینی او است. پس ما كه جزیی از جهان آفرینش هستیم، نمی توانیم از هنر فاصله بگیریم. بنابراین هنر دوستی و زیبایی طلبی از امور فطری، و برخواسته از سرشت انسان است، كه باید آن را شكوفا و بارور نمود، و به وسیله هنر به آفرینش زیبایی ها در ابعاد گوناگون پرداخت.

هنر متعهد و سازنده، و هنر صوری ویرانگر

در اینجا آنچه كه مهم است این است كه هنر در خدمت انسان باشد، و چنین هنری همان هنرمتعهد و هنر مورد امضای اسلام ناب است، ولی با كمال تأسف امروز در جهان از نام هنر، به جای سازندگی، در راه ویران گری استفاده می شود، و با تحریف و به انحراف كشاندن زیبایی ها، بزرگترین ضربه ها بر انسانیت وارد می گردد، به عنوان مثال با استفاده از زیبایی های زنان تحت عنوان هنر پیشه، به فساد و انحراف دامن می زنند، و موجب بی محتوایی و پوچی زندگی جوانان شده، و آنها را از هنر حقیقی و سازنده باز می دارند، اینجا است كه باید مرزها را شناخت، و هنر صوری را از هنر واقعی جدا نمود، و پس از شناخت هنر خلاق، آن را وسیله و نردبان رشد و ترقی قرار داد. تا نكبت در جای نعمت، و زشتی در مكان زیبایی قرار نگیرد. به عبارت روشن تر هنر مانند زبان است، كه اگر به حق حركت كند سازنده است، وگرنه مخرب و فتنه انگیز خواهد شد، و از سخن گفتن زبان به خوبی می توان به عیب و هنر صاحب زبان، پی برد.اگر حضرت علی (علیه السلام) می فرماید: «كونوا فی الناس كالنحله؛ همانند زنبور عسل باشید». یعنی از هنر این گونه بهره بگیرید و با تلاش های خستگی ناپذیر و آگاهانه، هنر را در خدمت جامعه و مردم در عرصه های گوناگون قرار دهید.

هنر و زیبایی از دیدگاه قرآن

قرآن در آیات متعدد، ما را به استفاده سالم و بهینه از هنرها و زیبایی ها فراخوانده در یك جا می فرماید: « بگو چه كسی زینت های الهی را كه برای بندگان خود آفریده، و روزی های پاكیزه را حرام كرده است؟ بگو این ها در زندگی دنیا برای كسانی است كه ایمان آورده اند.(اعراف 32). این زینت همان جلوه های مختلف هنرو زیبایی در لباس و غذا و سایر شؤون زندگی است كه مؤمنان از آن بهره صحیح می برند، ولی كافران و منحرفان آن را در راه تباهی ها به كار می اندازند.و در آیه دیگر می فرماید:« ما آن چه را روی زمین است زینت آن قرار دادیم، تا انسان ها رابیازماییم كه كدامینشان بهتر عمل می كنند؟»(كهف/7(.نتیجه این كه هنرها و زیبایی ها نعمت بزرگ الهی برای امتحان بشر در اختیار او قرار داده شده، تا آن كه زیباتر از آنها بهره می برد، شناخته شود، و هنر مقدمه و مركب راهوار برای وصول به مقصود و اهداف شود.و به طور كلی نه تنها استفاده از نعمت های الهی جایز و رواست، بلكه واجب و لازم است، و باید آن را آشكار ساخت. چنان كه پیامبر (صلی الله علیه و آله وسلم) فرمود:«هنگامی كه خداوند نعمتی را به بنده ای می بخشد، دوست دارد آثار آن نعمت را از او آشكارا بنگرد».
نیز فرمود:« هر كس خیری به او رسد، ولی آثارش از او دیده نشود، دشمن خدا و مخالف نعمت های او و منكر آن نعمت ها به شمار می آید».و حضرت علی (علیه السلام) فرمود: « خداوند زیبایی ها را دوست دارد، و نیز دوست دارد كه آثار و نشانه های زیبایی ها را از بنده اش آشكارا بنگرد».پیامبر (صلی الله علیه و آله وسلم) و امامان (علیهم السلام) از قرآن این گونه استفاده می كردند، مثلاً امام مجتبی (علیه السلام) زیباترین لباس های خود را هنگام رفتن به مسجد می پوشید، و از برترین عطرهای خوشبو استفاده می كرد، و با آراستگی چشمگیر در میان مردم می آمد، روزی یكی از زاهدنماها از او پرسید: «ای پسر رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) چرا زیباترین لباس خود را در نماز می پوشید؟» آن حضرت در پاسخ فرمود: «ان الله جمیل یحب الجمال، فاتحمل لربی و یقول خذوا زینتكم عند كل مسجد؛ خداوند زیبا است و زیبایی را دوست دارد، و به همین جهت من برای راز و نیاز با خدا لباس زیبا می پوشم، چرا كه خداوند (در قرآن آیه 31 اعراف) می فرماید: زینت خود را هنگام رفتن به مسجد برگیرید».
قرآن در مورد دیگر می فرماید: «و لباست را پاكیزه كن.»(مدثر/4) تفسیر این آیه روایت شده: در عصر جاهلیت بین مردم معمول بود كه دامن لباس هایشان را بسیار بلند می كردند، به طوری كه بر روی زمین كشیده می شد و آلوده می شد آیه فوق كه در حقیقت خطاب به مردم است در این راستا نازل شد، و تبیین كرد كه بلندی دامن لباس نشانه شخصیت نیست، بلكه موجب ناپاكی و نازیبایی می شود، بلكه پاكیزگی و زیبایی لباس نشانه تربیت و فرهنگ بالنده انسان از نظر اسلام است.نیز قرآن در ضمن شمردن هدف های پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرماید: «او پاكیزه ها را برای مردم حلال می شمرد، و ناپاكی ها را برای مردم حرام می نماید.» (اعراف/17) بنابراین پاكی و آراستگی، و استفاده بهینه از زیبایی ها از برنامه های اصلی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در زندگی شخصی خود، و در آموزه های مكتبی اش بود، و آنان به هر اندازه از آراستگی و زیبایی دوری كنند، به همان اندازه از مكتب انسان ساز اسلام و قرآن دوری كرده اند.

چند نمونه از روش پیشوایان

در گفتار و رفتار پیشوایان به آنچه كه موجب پاكیزگی و آراستگی است دستور داده شده و از آنچه كه باعث زشتی و ناپاكی می شود نهی شده است، به عنوان مثال؛ به مسواك، و زدودن موهای زائد بدن؛ و استفاده از عطریات، و گرفتن ناخن، و كوتاه كردن موی شارب و... دستور داده شده است. از سخنان رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) است: «بئس العبد القاذوره؛ بنده كثیف، بنده بد و زشتی است».و نیز فرمود: «دوستم جبرئیل به من گفت: یك روز در میان، خود را با عطر خوشبو كن، و در روز جمعه حتماً از عطر بهره بگیر، و آن را ترك نكن».حضرت علی (علیه السلام) فرمود: «مسواك دندان ها موجب پاكیزگی دهان، و خوشنودی پروردگار است».پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: «ان من السنه ان تأخذ من الشارب حتی یبلغ الاطار؛ از سنت اسلام است كه سبیل خود را كوتاه كنی به طوری كه به لب بالا برسد و لب بالا آشكار گردد».

چند نمونه از رفتار پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و امامان (علیهم السلام):

1- امام صادق (علیه السلام) فرمود: «رسول خدا (صلی الله علیه وآ له و سلم) آن چه را كه برای مصرف عطر و بوهای خوش خرج می كرد، بیشتر از آن بود كه برای غذا مصرف می نمود».
2- روزی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) دندان چند نفر از مسلمانان را دید كه زرد شده بود، به آن ها فرمود: «مالی اراكم قلحاً مالكم لاتستاكون؟؛ چرا دندان های شما را زرد و كثیف می نگرم؟ چرا مسواك نمی زنید؟».
3- یك روز پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) دو عدد لباس نزد همسرش عایشه آورد و فرمود: «این دو جامه را بشوی، آیا نمی دانی كه لباس تسبیح خدا می گوید، و هرگاه چركین شد تسبیح آن قطع می گردد».
4- مردی به محضر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) آمد، آن حضرت مقداری موی سفید در ریش او دید، فرمود: این نوری است كه نشان می دهد جوانی خود را در راه اسلام پیر نموده است. آن مرد رفت و موی صورتش را حنا كرد و نزد پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) آمد و پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) وقتی كه او را آراسته دید، فرمود: این رنگ نشانه نور و اسلام است. او رفت و این بار محاسنش را با رنگ مشكی سیاه كرد و نزد پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) آمد، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به او فرمود: «نور و اسلام و ایمان و محبه الی نسائكم، و رهبه فی قلوب عدوكم، این رنگ، نشانه نور و اسلام و ایمان بوده و مایه جلب محبت زنانتان و القای ترس در دل های دشمانتان می باشد».
6- از روش های پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) این كه به فرموده امام باقر (علیه السلام) «آن حضرت به همه بانوان اعم از شوهردار و بی شوهر دستور می دهد كه موهای سر خود را خضاب كنند، زنان شوهردار از این رو كه در نزد شوهرانشان آراسته گردند، و زنان بی شوهر برای این كه دستشان همچون دست های مردان نباشد».جالب این كه آن حضرت به علی (علیه السلام) فرمود: مصرف یك درهم برای رنگ كردن موی سر و صورت، بهتر از مصرف هزار درهم در امور دیگر در راه خدا است، خضاب چهارده فایده دارد:
1- باد را از گوش برطرف می كند.
2- به چشم درخشندگی می دهد.
3- بینی را نرم می نماید.
4- دهان را خوشبو می سازد.
5- لثه را محكم می كند.
6- بیماری و كسالت را رفع می نماید.
7- وسوسه شیطان را كم می كند.
8- فرشتگان را شاد می كند.
9- مؤمن را شادمان می سازد.
10- كافر را خشمگین می كند.
11- مایه آراستگی است.
12- موجب خوش سیمایی است.
13- دو فرشته نكیر و منكر را (در عذاب كردن او) شرمنده می سازد.
14- موجب نجات از عذاب قبر می شود.
6- امام صادق (علیه السلام) فرمود: «روزی یكی از مسلمانان به محضر رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) آمد، در حالی كه ریشش را با رنگ زرد خضاب كرده بود، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: این چقدر زیبا است. او رفت و پس از چند روز نزد پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) آمد در حالی كه محاسنش را با حنا رنگ نموده بود، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) لبخندی نمود و فرمود: این رنگ بهتر از آن رنگ قبل است. او رفت و بعد از مدتی آمد در حالی كه محاسنش را با رنگ مشكی، سیاه نموده بود، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) خندید و فرمود: این رنگ، از رنگ قبل، و رنگ پیش از آن زیباتر است».
7- ابو ایوب انصاری میزبان پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در مدینه می گوید: شبی برای پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) غذایی آمیخته به سیر و پیاز بردم، آن حضرت از آن غذا نخورد، به آن حضرت عرض كردم: چرا از غذا نخوردی، تا از نیم خورده شما تبرك بجوییم؟ در پاسخ فرمود: «غذای امروز سیر داشت، و چون من در اجتماع شركت می كنم، و مردم از نزدیك با من تماس می گیرند، از خوردن آن خودداری كردم.» از آن پس چنین غذایی را برای پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) آماده نكردیم.
8- حضرت زهرا (سلام الله علیها) به قدری به عطر و خوشبویی و پاكیزگی اهمیت می داد كه در لحظات سخت آخر عمر، به اسماء بنت عمیس فرمود: «عطر و لباس پاكیزه و مخصوص نماز مرا بیاور، می خواهم نماز بخوانم. من آنها را آوردم، آن حضرت از آن عطر بهره جست و با آن لباس پاكیزه نماز خواند».
9- روزی سفیان ثوری (كه زاهد نمای عصر امام صادق (علیه السلام) بود) در كنار كعبه ا مام صادق (علیه السلام) را دید كه بسیار آراسته و دارای لباس زیبا و نسبتاً ارزشمند است، به عنوان اعتراض به آن حضرت گفت: پدران و اجدادت و پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و علی (علیه السلام) چنین لباسی نمی پوشیدند، شما چرا پوشیده ای؟ آن حضرت در پاسخ فرمود: پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در عصری می زیست كه نوع مردم فقیر بودند (و بر او لازم بود كه همسانی با آحاد مردم را رعایت كند) ولی امروز اوضاع اقتصادی مردم خوب شده است، و افراد شایسته به پوشیدن لباس های آراسته و زیبا سزاوارتر هستند، آنگاه این آیه را خواند: «قل من حرم زینه الله...» سپس آن حضرت لباس زیرین خود را به سفیان نشان داد و فرمود: این لباس زیرین را كه موئین و خشن است، برای رام كردن نفس خود می پوشم، و این لباس روئین زیبا را برای مردم و جامعه. آنگاه امام لباس سفیان را گرفت، و فرمود: ولی لباس زیرین تو نرم است، و لباس روئین تو زبر و خشن است، لباس روئین را برای خودنمایی در برابر مردم می پوشی، ولی برای آرامش تن خود لباس نرم را در زیر می پوشی این است فرق بین من و تو. سفیان از این پاسخ درمانده شد و چیزی نگفت.
10- امام صادق (علیه السلام) به قدری از عطریات بهره می جست كه هرگاه كسی وارد مسجد می شد و او را نمی دید، از محلی كه بوی عطر از آن به مشام می رسید می فهمید كه آن حضرت در همان محل نشسته بوده است، زیرا محل سجده او همواره خوشبو بود.
11- حسن بن علی بن مهران می گوید: به محضر امام كاظم (علیه السلام) رفتم دیدم انگشتر فیروزه در دست دارد، با دقت به آن نگاه می كردم فرمود: «چرا این گونه به انگشتر چشم دوخته ای؟» عرض كردم: به من خبر رسیده كه علی (علیه السلام) چنین انگشتری داشت فرمود: آری، این انگشتر همان است...
12- حسن بن جهم می گوید به حضور امام كاظم (علیه السلام) رفتم دیدم محاسنش را با رنگ مشكی رنگین و آراسته نموده، از علت آن پرسیدم. فرمود: خضاب و آراستگی موجب افزایش حفظ عفت همسران می گردد، زنانی بودند و هستند كه كارشان بر اثر ژولیدگی شوهرانشان، به فساد و بی عفتی كشیده شد.
نتیجه این كه پیشوایان الهی بیشترین استفاده را از زیبایی ها نموده، و با كمال آراستگی به میان مردم می آمدند، و پاكیزگی و زیبایی را جزء دین و برنامه اصلی زندگی می دانستند و به آن عمل می كردند.

حوزه هنری استان قم

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار