نگاهی به زبان فارسی در جهان

حال كه به توفیق خداوند سبحان، سومین مجمع بین‌المللی استادان زبان و ادب فارسی برگزارمی‌شود، مجملی از سابقه زبان و ادب فارسی دربرخی كشورهای جهان، بیان می‌گردد تا به جای مطالعه تعداد زیادی كتاب برای حصول به این نتیجه، گزیده و خلاصه‌ای از آن در دسترس علاقه‌مندان قرار گیرد.

آلمان وادبیات فارسی

سابقه روابط ایران و آلمان به قرن شانزدهم میلادی و دوران سلطنت شاه اسماعیل اول برمی‌گردد كه این رابطه به صورت مبادله مكتوب و اعزام سفیر بوده است. به سال 1633م. هیئتی از آلمان به سرپرستی فیلیپ كروز، روانه ایران شد كه آدام اولئاریوس،‌ منشی و مشاور سفیر هم همراه آنان بود و همین فرد، نخستین بار، گلستان سعدی را به طور كامل به زبان آلمانی ترجمه كرد و از نخستین ایران‌شناسان شد.
از ایران‌شناسان قرن‌های هجدهم و نوزدهم میلادی نیز می‌توان كسانی چون كارستن نیبور، یوهان گرتفرید، هاینریش هاینه (1797ـ1856م.)، كارل هاینریش گراف (1815ـ1869م.) هامر، روكرت (ت. 1788م.) فریدریش روزن (ف. 1935م.) تئودر نلدكه (1837ـ1913م.) هلموت ریتر (1892ـ1972م.)، فریدریش فن اشپیگل (ف. 1905م.)، كارل بروكلمان، برتولد اسپولر(ف. 1990م.)، فریتس ولف (1880ـ1943م.)، هرمان اته (1844ـ1917م.) را نام برد كه هركدام از آنها درخصوص زبان وادب فارسی كارهای ارزنده‌ای كرده‌اند.
از كارهای ایران‌پژوهی در آلمان، می‌توان به مولوی‌شناسی، حافظ شناسی، عطارشناسی،‌ و پژوهش‌هایی در باره شاهنامه، آثار ناصرخسرو، جامی، عمرخیام، نظامی، غزالی، سعدی، حلاج، و ابوسعید ابوالخیر اشاره كرد. سفرنامه‌هایی كه آلمانی‌ها نوشته‌اند و آثار فارسی كه ترجمه كرده‌اند نیز آثاری در خور توجه‌اند. هم اكنون نیز در بیش از بیست دانشگاه و مؤسسه آلمانی، كار تحقیق و تدریس زبان و ادبیات فارسی ادامه دارد و بیش از هشتاد نفر از استادان و اندیشمندان آن را پی می‌گیرند. نظر به طولانی شدن سخن، از پرداختن به انجمن‌ها و مؤسساتی كه به طور پراكنده درباره ایران و آثار فارسی كار می‌كنند، خودداری می‌شود.

زبان فارسی در اتریش

روابط سیاسی، فرهنگی و بازرگانی بین ایران و اتریش نیز به زمان صفویان باز می‌گردد كه در آن زمان تعدادی از ایرانیان دراتریش و عده كثیری از اتریشی‌ها در ایران به ویژه در جلفای اصفهان اقامت داشتند. كتاب چهلستون كه پیتر بدیك به زبان لاتین نوشت و به سال 1678م. در وین به چاپ رسید، از نخستین سفرنامه‌هایی است كه در اتریش به زبان فارسی منتشر شده است. و از نسخه‌های نادر موجود در كتابخانه ملی اتریش است. از دیگر كتاب‌های چاپ شده در اتریش، یكی هم كتاب شیوه معماری ایرانی اثر فیشر فن ارلاخ است. كتاب‌های زیادی از آثار ادبی ایران در مراكز اسناد خطی و كتابخانه‌های اتریش موجود است كه مهم‌ترین آنها كتاب الابنیه عن حقایق الادویه اثر ابومنصور موفق هروی به خط اسدی طوسی (نوشته شده به سال 447 ق.) است كه از آن به عنوان قدیم‌ترین نسخه فارسی موجود یاد كرده‌اند. این كتاب در كتابخانه ملی اتریش نگه‌داری می‌شود، می‌گویند در كتابخانه دانشگاه وین، چهل هزار نسخه خطی فارسی از آثار شاعران و دانشمندان ایرانی وجود دارد.
از ایران‌شناسان و محققانی كه در اتریش به ترجمه و چاپ آثار فارسی اقدام كرده‌اند، یكی فریدریش روكرت است كه خدمات فراوانی در این باره انجام داده است. ترجمه چهل و چهار غزل از دیوان شمس، اشعار حافظ، شاهنامه فردوسی، اشعاری از سعدی و جامی، و كتاب هفت قلزم از كارهای او است. هامر پورگشتال دیگر ایران‌شناس اتریش بود كه دیوان حافظ، خسرو و شیرین نظامی، گلشن راز شیخ محمود شبستری، تذكره الشعرای دولتشاه سمرقندی و تاریخ وصاف را به زبان آلمانی ترجمه كرد و كتاب گلچینی از اشعار دویست شاعر ایرانی نیز از تألیفات اوست. در اتریش آثاری فراوان از زبان فارسی، به ویژه متن‌های پهلوی ترجمه و چاپ شده است كه ذكر آنها در این گفتار نمی‌گنجد.

زبان فارسی در ایتالیا

از زمانی كه كراسوس، سردار بزرگ رومی، در سال 53 قبل از میلاد از ایرانیان شكست خورد، روابط بین دو كشور نیز رو به گسترش نهاد و در نمایشنامه‌های آن روزگار، وصف كمانداران پارتی و حیله‌های جنگی آنان، نمود پیدا كرد و به آثار و اشعار هراسیوس، ویرژیل و سیدونیو آپولیناروس راه یافت. از سوی دیگر در اشعار ایرانی هم اشاراتی به رومیان شده است و تقریباً رومیان همیشه مظهر زیبایی به شمار رفته‌اند.
در زمان حكومت انوشیروان ساسانی و ژوستی نیانوس، امپراتور روم، معاهده‌ای بین دو كشور به امضا رسید و یكی از مواد آن، بازگشت هفت تن از فلاسفه یونانی بود كه به دلیل اعتقادات فلسفیشان به ایران پناهنده شده بودند.
فرهنگ ایرانی نیز توسط حكمرانان مسلمانان به سرزمین روم وارد شد و پس از فتح سیسیل (در جنوب ایتالیا) كه مركز فرمانروایی مسلمانان گردید، بسیاری از عناصر هنر ایرانی هم در آثار معماری آنجا نفوذ كرد. یكی از پادشاهان آنجا، روژه دوم، پوشاك ایرانی بر تن می‌كرد و رفتاری مشابه بزرگان ایرانی در پیش می‌گرفت.
در قرن دوازدهم میلادی، یكی از دانشمندان ایتالیایی به نام گراردو داكرمونا به قصد آشنایی با نسخه‌های خطی آثار ابن سینا به اندلس رفت و عربی را فرا گرفت و 74 اثر عربی را در زمینه‌های طب، نجوم، منطق و ریاضیات به لاتین ترجمه كرد كه مهم‌ترین آنها قانون ابن سینا بود.
اولین فرهنگ فارسی هم در سال 1303م. توسط كشیش‌های فرقه فرانسیسكن در شهر رم تدوین گردید كه در سال 1828م. در پاریس تصحیح و چاپ شد. فرانچسكو پترارك شاعر ایتالیایی نیز فرهنگی فارسی ـ لاتین ـ رومی تنظیم و به كتابخانه شهر ونیز اهدا كرده است. (گفته‌اند كه وی حدود بیست سال قبل از وفات حافظ درگذشته است.) در كتاب كمدی الهی دانته هم می‌توان جای پای سیر العباد الی المعاد سنایی غزنوی، و مهم‌تر از آن، تأثیر ارداویرافنامه را دید كه حدود هزار سال پیش از كمدی الهی نگاشته شده است. در سفرنامه ماركوپولو هم جایگاهی خاص به ذكر ایران داده شده است.
در دوره صفویه هم كشیشان ایتالیایی آثاری به زبان فارسی نوشتند و یكی از آنها به نام ژروم اگزاویه كتاب‌های داستان مسیح، داستان پیدرو، پطر مقدس و آیینه حق‌نما، را به كمك عبدالصمد قاسم در لاهور نوشت. در سال 1640 م. ایگناس دوژزو كتاب دستور فارسی را نوشت و درسال1661م. در رم به چاپ رساند. در اواخر قرن دهم هجری یك ایتالیایی به نام تیگزیرا به جزیره هرمز رسید و مدتی در آنجا زندگی كرد. وی زبان فارسی را آموخت و نسخه‌ای از روضه الصفای میرخواند را دراختیار داشت و نام شاهان ایران ازآغاز تا شاه عباس را استخراج كرده بود.
نخستین محققی كه ادبیات علمی فارسی را كشف كرد، جووان باتیستا رایموندی (ناپل 1536ـ1614م.) بود. وی ترجمه شماری از متون فارسی (ریاضی، اخترشناسی، پزشكی، دستور زبان و فرهنگ لغات) را در برنامه خود گنجانده بود. وی زبان فارسی را زیباترین زبان جهان می‌دانست و معتقد بود كه این زبان برای بیان مفاهیم درقالب شعر، از فرّ ایزدی غریبی برخوردار است.
علاوه بر این می‌توان از تدوین رساله درباره ایران از قرن هفدهم میلادی، مطالعات ایران‌شناسی، ترجمه‌های آثار ادبی‌، به ویژه شاهنامه و آثار عطار، سفرنامه‌های ایرانیان دیداركننده از ایتالیا، كرسی‌های ادبیات فارسی و000 در ایتالیا یاد كرد.

انگلستان و ادبیات فارسی

دانشمندان انگلیسی از قرن‌های پنجم و ششم هجری با ترجمه آثاری از زكریای رازی، فارابی، ابوعلی سینا، امام محمد غزالی و... آشنا شدند و از قرن هفتم هجری بین ایران و انگلستان رابطه وجود داشته است. اولین سفیر انگلیس در سال 1562م. در قزوین به خدمت شاه طهماسب صفوی می‌رسد، اما شاه طهماسب به این دلیل كه وی (آنتونی جنكینسن) كافر است و ایران احتیاجی به اشخاصی چون او ندارد، او را به خواری می‌راند.
از زمانی كه اروپاییان، به ویژه انگلیسی‌ها، در هند مستقر شدند، به سبب نیاز آنان به زبان فارسی، آموختن آن را آغاز كردند و انگیزه آنان هم سودجویی از هند بود. یكی از برنامه‌ها و اقدامات انگلیسی‌ها برای آشنایی با احوال اقوام و زبان‌های دیگر، تشكیل “ انجمن سیاسی بنگال” بود كه در سال 1784م. توسط شخصی به نام وارن هستنیگز و به ریاست ویلیام جونز (1746ـ1794م.) در كلكته پایه‌گذاری شد. این انجمن از باسابقه‌ترین و مهم‌ترین انجمن‌های علمی و ادبی انگلیس است و در كتابخانه آن هزاران كتاب چاپی و خطی به زبان‌های مختلف از جمله زبان فارسی وجود دارد.
ویلیام جونز از فارسی‌دانان و ایران‌شناسان انگلیسی بود كه كار خود را در هند پی گرفت. او كتاب دستور زبان فارسی را درانگلستان انتشار داد و در مقدمه آن نوشت: “فارسی زبانی است توانمند و لطیف،‌ و با غنای ویژه خود در گستره فرهنگ جهان، برای بیان معانی تازه و تعبیرات نو، از بسیاری از زبان‌های عالم، آمادگی بیشتری دارد.” وی مطالعه گلستان سعدی را برای درك لطایف و زیبایی‌های زبان فارسی لازم می‌شمرد و درباره زبان و ادبیات فارسی، شش رساله تألیف كرد.
از كتاب‌هایی كه درانجمن آسیایی بنگال به چاپ رسید، دیوان حافظ بود (به سال 1791م.)، و سپس كلیات سعدی كه در چاپخانه كمپانی هند شرقی به زیور طبع آراسته شد.
از ایران‌شناسان انگلیسی در قرن نوزدهم به بعد، می‌توان اینان را نام برد: ویلیام اوزلی (1767ـ1842م.)، سرجان ملكم (1769ـ1833م.)، ادوارد فیتز جرالد (1809ـ1883م.)، ادوارد براون (1862ـ1926م.)، سرپرسی سایكس (1867ـ1945م.) از همه مهم‌تر نیكلسن بود كه در زمینه‌های گوناگون ادب فارسی كاركرده است. هم‌اكنون نیز در دانشگاه‌های آكسفورد، كمبریج، منچستر، ادینبورو، دورهام و لندن (مدرسه مطالعات شرقی)، زبان و ادبیات فارسی به صورت اصلی یا فرعی تدریس می‌شود.

فارسی در چین

درخصوص فارسی در چین شاید همین بیان ابن بطوطه كفایت كند كه درخصوص شهر هانگ‌چو می‌نویسد:
امیر قورتی فرمانروای چین است. امیر در كاخ خود از ما پذیرایی كرد و ضیافتی برپا داشت كه به آن طوی می‌گویند. در این مهیمانی عده‌ای از بزرگان شركت داشتند. امیر آشپزهای مسلمان آورده و گوسفندان را به طریقه اسلامی ذبح كرده و غذا پخته بودند. امیر با وجود بزرگی مقامش غذا شخصاً به ما تعارف می‌كرد و قطعات گوشت را پس از تكه تكه كردن در ظرف ما می‌گذاشت. سه روز مهمان او بودیم. سپس به بندرگاه رفتیم و پسرش ما را همراهی كرد سوار كشتی‌ای شدیم كه شباهت به جهاز جنگی داشت و پسر امیر با تعدادی خواننده و نوازنده سوار كشتی دیگری شد. آنان شروع به خواندن آواز چینی، عربی و فارسی كردند. امیرزاده آواز ونغمات ایرانی را بیشتر دوست داشت. هنگامی كه شعری فارسی می‌خواندند، دلشاد می‌شد و نوازندگان و خوانندگان را تشویق می‌كرد كه آن آهنگ را تكرار كنند و شعر فارسی را مجدداً بخوانند. شعر و آهنگ چندین بار نواخته و خوانده می‌شد، به طوری كه من هم آن شعر را حفظ كردم اشعار با آهنگ دلنشین خوانده می‌شد و چنین بود:
تا دل به محنــت داده‌ام در بحـــر فكر افتاده‌ام
چون در نماز ایستاده‌ام توی به محراب اندری1
شب هنگام به كاخ امیر برگشتیم و شب را در آنجا سپری كردیم، نوازندگان و خوانندگان در كاخ بودند و آهنگ‌های دلنشین و زیبا اجرا كردند.
به نزدیك سلطان رسیدم، دست مرا گرفت و با گرمی آن را فشرد و با حالتی خوش و به فارسی گفت: آمدن شما به این مكان موجب خرسندی و خوشبختی است، خیالتان آسوده باشد، به نحوی با ملاطفت ومهربانی با شما رفتار كنم كه آواز خوش آن به گوش تمام كسان و همشهریان شما برسد به طوری كه به این ولایت بیایند و در خدمت شما باشند.
یكی از نكات بسیار مهم، اصطلاحات و لغات زبان فارسی است كه وارد زبان چینی شده است و برعهده محققان و زبان‌شناسان ایرانی و چینی است كه درباره آن به تفحص و تحقیق بپردازند. در اینجا با استفاده از سفرنامه ابن بطوطه و سایر منابع و ماخذ به چندین مورد از آنها اشاره خواهیم كرد.
یك لغت آن كلمه “ پاسوان” است كه با اندكی تغییر از لغت پاسبان گرفته شده و ابن بطوطه موارد استعمال آن را در شهر كنجنفو شنیده است.
ابن بطوطه وقتی درباره قوانین چینی سخن می‌گوید، درباره “آب حیات” چنین اطلاعاتی می‌دهد:
رودخانه‌ای از این مكان عبور می‌كند كه آب حیات نامیده می‌شود و رودخانه دیگر را رود سرو می‌گویند (به این نام رودخانه‌ای هم درهند وجود دارد) كه از كوه‌های نزدیك شهر خانبالغ سرچشمه می‌گیرد كه به آن كوه بوزینه می‌گویند.
“ آب حیات” و “ كوه بوزینه” لغات ایرانی هستند. مسلماً این اسامی را روزگاری بر روی متصرفات ایران گذاشته بوده‌اند. بعضی‌ها ممكن است چنین برداشت كنند كه ابن بطوطه این لغات و اصطلاحات را از چینی‌ها اقتباس كرده است كه مسلماً درست نیست، زیرا زبان مادری ابن بطوطه عربی بوده و ترجمه آن از چینی به عربی صحیح به نظر نمی‌رسد. چون ضبط این لغات به فارسی است بنابراین هیچ گونه شكی در اصالت این لغات فارسی نیست.
“ جنگ” در فارسی به معنی گلچین ادبی به كار برده می‌شود، در چینی این كلمه معنی كشتی بزرگ را می‌دهد. لغت جنگ در فارسی معنای كشتی یا قایق را می‌دهد كه معادل عربی آن سفینه است. هم چنین معنای دیگر آن كتاب یا بیاض بزرگ است. وصاف الحضره این لغت را به معنای كشتی در عبارات ذیل به كار برده است.
ملك معظم فخرالدین احمد از حكم ویرلیغ پادشاه عادل غازان در سته سبع و تسعین وستما یا نامزد حضرت تیمور قاآن شد... و منتهی اسباب سفر ومرتب مصالح جهازات و جنگ‌ها گشت.

در جای دیگر می‌نویسد:

و پیوسته طرائف اقصای چین و ماچین و روائع یضائع بلاد هند و سند به سفائن بزرگ كه آن را جنگ گویند امثال الجبال تجری بجناح الریاح علی سطوح المیاه بدانجا متواصل باشد.

زبان فارسی در فرانسه

از روزگاری كه ایرانیان فراری از ترس مسلمانان راهی اروپا شده بودند، فارسی نیز به آن سرزمین رسید و نخستین نامی كه از ایرانیان به جا ماند، “ جهان” بود كه بعدها به “جان” تغییر پیدا كرد. ساراسن‌ها مبارزانی از خطه خراسان بودند كه با لشكر اسلام تا قلب فرانسه تاختند. آثاری از آنها بر جا مانده كه به پارسی است. از سوی دیگر چون حرف “خ” در زبان‌های اروپایی وجود ندارد، “خ” به “س”، و خراسان به ساراسن تبدیل شده است.
در روزگار صفویان نیز روابط با فرانسه ادامه یافت و در زمان شاه عباس (قرن شانزدهم میلادی) روابط نسبتاً گسترده‌ای با هانری كبیر فرانسوی پی افكنده شد و گروه‌های بسیاری از فرانسویان عازم ایران شدند. كشیشان فرانسوی در اثر اقامت طولانی در ایران، با فرهنگ و ادب غنی فارسی آشنا شدند و به یادگیری فارسی پرداختند و برای رفع نیاز خود، واژه‌نامه‌هایی هم ترتیب دادند.
گابریل دوپاری، كشیش فرانسوی، در سال 1626م. به دربار ایران آمد و ماندگار شد و صومعه كاپوسن‌ها را پی افكند. وی در مدت اقامت خود زبان فارسی را آموخت و داستان‌هایی چون جودیت، خواب دیدنی بخت النصر، داستان مسیح یا مرآت القدس، داستان احوال حواریان، و كتاب انتخاب دین الهی را به فارسی تألیف یا ترجمه كرد.
در قرن هفدهم میلادی فرهنگ‌های فارسی به فرانسه تدوین شد و در سال 1635م. نخستین دستور زبان فارسی را لویی دودیو،‌ كشیش فرانسوی، نوشت و آندره دوریه درسال 1634م. گلستان را به فرانسه برگرداند. ده سال بعد نیز كتاب انوار سهیلی یا كلیله و دمنه واعظ كاشفی ترجمه شد.
فرانسوا سلواری كه سفیر فرانسه در تركیه بود، در سال 1608م. چاپخانه‌ای چند زبانه را تأسیس كرد كه در آن زبان فارسی با خط نستعلیق چاپ می‌شد. علاوه بر این، از لغتنامه‌هایی كه پس از قرن هفدهم میلادی نگاشته شد و سفرنامه‌هایی كه فرانسویان نوشتند (تاورنیه، شاردن، لابولای لوگوز، پولیه، دولیه دوسلان، پل لوكا، سان‌سن، و...) می‌توان نام برد. در 1669م. هم مدرسه‌ای در فرانسه تأسیس شد كه در آن زبان‌های فارسی، عربی و تركی را یاد می‌دادند.
لافونتن در سال 1694م. به تقلید از گلستان و كلیله و دمنه كتاب نوشت و حتی به كلیله و دمنه اشاره كرد.
از سال 1867م. كسانی چون ژان باتیست نیكلا، ارنست زنان، تئوفیل گوتیه، موریس بوشور، ژان لاهور،‌ ارمان نو، آندره ژید، شارل گرولو، فرنان هانری، و تعداد زیادی از شاعران و نویسندگان فرانسه، با آثارجامی، خیام، عطار، مولوی، و... آشنا بودند و از آثار ایشان ترجمه می‌كردند یا این كه تحت تأثیر آنها بودند. مقدمه‌ای هم كه بارون سیلوستر دوساسی، مستشرق فرانسوی در سال 1819م. بر كتاب پندنامه عطار نوشته، بیانگر قدرت وی، در نگارش زبان فارسی است كه پس از حمد خداوند وذكر اشعاری چند، گوید: “اما بعد، چنین می‌گوید ضعیف‌ترین بندگان رحمان و كمترین خدمتكاران مستعان، فقیر حقیر مسكین بی‌تمكین، مطموره‌نشین نادانی و ناتوانی، بارون سلوستر دوساسی، مرید طریقه حق‌شناسی كه از خزینه الطاف خفیه، التماس راهنمایی می‌كند...”
در روزگار معاصر هم از مستشرقانی فرانسوی می‌توان نام برد كه درخصوص ایران و زبان فارسی بسیار كار كرده‌اند، از جمله گدار،‌ لویی ماسینیون، ژان آرتورگی، هانری ماسه، و هانری كربن. گفتنی است كه ماسه شصت و دو اثر درباره ایران نوشته كه این تعداد نیمی از آثار قلمی وی را تشكیل می‌دهند. از هانری كربن هم حدود سی اثر تحقیقی در باره ایران و بزرگان ایرانی باقی است.

مصر و زبان فارسی

زبان فارسی در مصر یكی از زبان‌های درسی بود و علاوه بر تدریس فارسی، در نخستین چاپخانه مصر به نام چاپخانه بولاق كه درآغاز قرن نوزدهم تأسیس شد، تعدادی از كتاب‌های فارسی به چاپ رسید كه از آنها گلستان، بوستان، مثنوی و آثار عطار را می‌توان نام برد. در مصرحتی از واژه‌های “بوسه”، “خوشاب” (خیسانده با آب)، “آفرین”، “بیمارستان” و “بخشش” نیز استفاده می‌شود و لفظ “كماج” را در روستاهای شمال مصر “كماخ” می‌گویند. در محلی به نام “رأس الحسین” در مصر، جواهرفورشی‌ها و دكان‌هایی است كه منحصراً به دست خراسانی‌ها و یزدی‌ها اداره می‌شود.
دكتر ابراهیم الدسوقی شتا درخصوص زبان فارسی می‌گوید: “اصولاً فارسی، زبانی دوست داشتنی است و هر كسی كه زبان فارسی را یاد می‌گیرد، آن را دوست دارد. بهترین ویژگی زبان فارسی آن است كه پیچیدگی‌های دستوری ندارد. آسان‌ترین دستور زبان، دستورزبان فارسی است و كسی كه هوش متوسطی داشته باشد، در مدت سه یا چهار هفته می‌تواند این دستور زبان را یاد بگیرد. دومین ویژگی ادبیات فارسی شعر آن است كه خیلی احساساتی است.”

زبان فارسی در شبه قاره هند

فارسی بین تا ببینی نقش‌های رنگ ‌رنگ
بگذر از مجموعه اردو كه بیرنگ من است
(غالب)
اگرچه با ورود سپاهیان اسلام به شبه قاره هند، زبان فارسی هم به آنجا وارد شد، اما توسعه راستین آن مربوط به زمان غزنویان و پادشاهان غوری است. رواج زبان فارسی، بر تمامی زبان‌های هندی تأثیر گذاشت.
تأسیس نظامیه‌ها در ملتان و لاهور تأثیری شگرف بر فرهنگ و مذاهب هندی گذاشت و از لشكركشی‌های محمود (392ـ416ق.) تا سال 1274ق. كه هند رسماً به تصرف انگلیسی‌ها درآمد، حدود سی سلسله ایرانی یا فارسی‌زبان در هند به سلطنت رسیدند. در این نه قرن، زبان رسمی حكومت‌های هند، فارسی بود و حتی بومیان هند هم به فارسی می‌نوشتند و سخن می‌گفتند.
حضور دانشمندان و شاعرانی پارسی‌گو چون بیرونی، عوفی،‌ ابوالفرج رونی و مسعود سعد سهمی بزرگ در گسترش زبان و ادب پارسی داشت در این میان امیرخسرو دهلوی (652ـ725ق.) جای خاص خود را دارد.
از شاعران و بزرگان و عارفان پارسی‌گوی هند، می‌توان از این افراد نام برد: خواجه نظام‌الدین اولیا، فریدالدین گنج شكر، امیرحسن سجزی، فخر قواس (محمد فخرالدین مباركشاه)، ابوالفضل دكنی، غزالی مشهدی، فیضی دكنی، طالب آملی، ظهوری ترشیزی، بیدل دهلوی،‌ غالب دهلوی. رشید یاسمی گوید:
از بس سخنسرای از ایران به هند رفت دهلی و اگره گشت ری و اصفهان هند
سخن آن زن هندو، هنگامی كه می‌خواستند او را بسوزانند، و او به فارسی بدانها خطاب كرد و در سفرنامه ابن بطوطه آمده، درخور تأمل است كه گفت: “ما را می‌ترسانید از آتش؟ من می‌دانم این آتش است.”
انگلیسی‌ها پس از آن كه تسلط خود را بر هند تثبیت كردند، مدت بیست و پنج سال در حفظ زبان فارسی به شیوه گذشته كوشیدند. وان هستینگز، استاندار كلكته، برای آموزش زبان فارسی، به سال 1781م. مدرسه‌ای دركلكته بنا كرد و پس از آن دانشكده‌ها و مدرسه‌هایی در آگره (1822م.)، بریلی، بنارس (1811م.)، كانپور (1820م.) و دهلی (1827م.) ایجاد شد. اما از سال 1836م. انگلیسی‌ها با صدور اطلاعیه‌ای كاربرد زبان فارسی در ادارات دولتی را ممنوع كردند و درصدد برآمدند تا ریشه‌های این درخت كهنسال را از میان بركنند. اما علی‌رغم همه تلاش‌ها و با آن كه بیش از یكصد و شصت سال از آن ممنوعیت می‌گذرد، امروزه در بیست دانشگاه در مقطع كارشناسی و در سی و شش دانشگاه در مقطع كارشناسی تا دكتری فارسی تدریس می‌شود و شصت و شش دانشگاه هند، دارای كرسی تدریس زبان و ادبیات فارسی هستند. هر تقریباً دویست دانشكده دیگر هند نیز درسطح لیسانس عمومی (B.A.) یا لیسانس خصوصی (B.A. Honours) زبان فارسی تدریس می‌شود.
برخی دانشگاه‌هایی كه زبان و ادبیات فارسی را در سطوح عالی تدریس می‌كنند عبارت‌اند از: دهلی، جواهر لعل نهرو (دهلی)، جامعه اسلامی (دهلی)، علیگره، الله‌آباد، لكهنو، بنارس،‌ پتنا، كلكته، بهوپال، عثمانیه (حیدرآباد)، كشمیر (سری‌نگر)، بمبئی، پونا، گجرات (احمدآباد)، سورت، ناگپور، پنجابی (پاتیالا)، پنجاب (بیهار)، مگدبودگیا، بهاگل‌پور، (بیهار)، گوهاتی، آسام، شیوابهارتی (شانتی نكیتن)، و تاگور (بنگال).

فارسی در لهستان

در لهستان نیز سابقه زبان و ادبیات فارسی به دوران صفویان برمی‌گردد. در قرن دوازدهم میلادی كورزینسكی كه كشیش بوده، تاریخ آخرین انقلاب‌های ایران را نگاشت. اوت وینوسكی خاورشناس و دانشمند لهستانی، كتاب گلستان را به زبان لهستانی ترجمه كرد و در سال 1879م. در ورشو به چاپ رساند. هم‌اكنون نیز مراكز ایران‌شناسی و شرق‌شناسی در لهستان دایر است؛ از جمله در دانشكده زبان‌شناسی لهستان و دانشكده شرق‌شناسی دانشگاه كراكف (در این دانشكده موارد ذیل تدریس می‌شود: مكالمه زبان فارسی، دستور زبان فارسی، ادبیات فارسی، دستور تاریخی فارسی، سنن و فرهنگ ایران باستان، وضعیت امروز ایران، و...)
دردانشكده ایران‌شناسی ورشو پنج هزار جلد كتاب مربوط به ایران‌شناسی هست كه 1050 جلد آن درباره زبان و ادبیات فارسی است. هم‌اكنون نیز استادان بسیاری در كشور لهستان در زمینه فرهنگ و ادب و زبان فارسی، تحقیق و تفحص می‌كنند.

بوسنی و هرزگوین

در قرن گذشته، در بخش “ترك و كراواتی” و نیز در محافل اشرافی بوسنی و هرزگوین ادبیات فارسی فرا گرفته می‌شد و آنها كه به فارسی مسلط نبودند، دست كم گلستان سعدی، بهارستان جامی، مثنوی مولوی، و... را می‌شناختند.
درویش پاشا كه مجموعه‌ای غزل تركی و فارسی از خود به یادگار گذاشته است، در سال 1592م. كتابخانه و مسجدی در شهر موستار بنا كرد. بر مهر او عبارت “توكلی علی الخالق” حك و با این بیت مزین شده بود:
یا رب كریمی تو و بحر مواج درویش و غنی به توست محتاج
در پایان وقف‌نامه درویش پاشا این دو رباعی فارسی آمده است:
دارم گنهـــــــی ز قطـــره بـــاران بیش از شرم گنــه بمانــده‌ام ســر در پیـــــــــش
آواز آمــــد كه سهـــل باشــــد درویــش تو در خور خود كنی و ما در خور خویش

* * *

یا رب زكرم بر من درویش نگر بـــــر حال من خسته دلریش نگر
هــر چنــد نیم لایق بخشایش تــو بر من منگر،‌ بر كرم خویش نگر
در جای جای كشورهای جهان، به ویژه خاوردور، خاور نزدیك، خاورمیانه، اروپای شرقی و آسیای میانه می‌توان جای پای زبان و ادب فارسی و فرهنگ فارسی را مشاهده كرد. و در این خلاصه قطرهای از این دریای پرگهر نیز نیامده است.

پی نوشتها‌:

1. در غزلیات سعدی چنین آمده است:
تا دل به مهرت داده‌ام در بحر فكر افتاده‌ام چون در نماز ایستاده‌ام گویی به محرابم دری
(كلیات، فروغی، ص 443)
شورای گسترش زبان و ادبیات فارسی

محمدكاظم كهدویی
(دانشگاه یزد)

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار