آزادى فلسفى و عرفانى از ديدگاه امام علي (ع)

«آزادي» از مقولاتى است که پيوسته براى انسان‌ها جاذبه داشته و هميشه به عنوان بحث روز مطرح بوده است. طى يک سال اخير مجددا اين بحث در کشورمان رونق بيشترى يافته و بويژه در محافل روشن‌فکرى بازار گرم‌ترى يافته است. ما اصل طرح اين مباحث را به فال نيک مى‌گيريم و معتقديم در صورتى که اين مباحث در صراط صحيحى هدايت شوند زمينه‌ساز رشد فرهنگى و اجتماعى جامعه خواهد بود. به دو شرط: 1- آن که با اين مباحث به صورتى استدلالى و برهانى برخوردشده و از غوغاسالارى و شعارزدگى پرهيز شود. بدون ترديد برخورد جنجالى با اين مسئله نه تنها زمينه‌ساز رشد نخواهد بود که سبب خواهد شد که معناى صحيح مورد قبول آزادى نيز مورد انکار قرار گرفته، منزوى شود 2- بايد براى بررسى اين مقولات از ديدگاه اسلام از يکسونگرى و تفسير يک بعدى پرهيز شود که بيشترين ضربه‌ها را به اسلام کسانى زده‌اند که اسلام را يک بعدى تفسير کرده‌اند.
«آزادي» در حوزه‌هاى مختلف معانى گوناگونى مى‌يابد. «آزادي» در حوزه مقولات فلسفى به معناى «آزادي» انسان در انتخاب راه است. «آزادي» در حوزه مقولات عرفانى به معناى وارهيدگى از وابستگى‌ها است و به معناى قطع علائق و رشته‌هايى که انسان را به اسارت مى‌کشد و «آزادي» در مقولات اجتماعى و سياسى عمدتا به معناى آزادى عقيده و بيان و قلم است که مباحث روز حول همين محور است. مقوله آزادى عرفانى و فلسفى مورد اختلاف نظر در مباحث فعلى روز نيست و نبايد اين دو را با مباحث کنونى جامعه در باب آزادى درآميخت. به يارى خداوند در اين مقاله کوتاه سخنى پيرامون آزادى فلسفى و عرفانى از ديدگاه امام علي(ع) خواهيم داشت؛

آزادى فلسفى

مقصود از آزادى فلسفى آزادى انسان در انتخاب راه است. از ديدگاه اسلام انسان در انتخاب راه خويش آزاد است نه آزادگى و وانهادگى که طرفداران تفويض مى‌گويند که به همان ميزان که «جبر» محکوم است، تفويض نيز نادرست است. منطق پيروان مکتب اهل بيت(ع) منطق امامان(ع) است که فرمودند: «لاجبر و لاتفويض بل امر بين الامرين» نه جبر درست است نه تفويض که بين اين دو مورد تائيد است که البته درک اين خط اعتدال کار آسانى نيست.
امام راحل در اين زمينه مى‌فرمايند: «انصاف آن است که امر بين‌الامرين که از اخبار استفاده شده و برهان دقيق علمى بر آن قائم است به گونه‌اى است که نمى‌توان اعتقاد به آن را براى فضلا تفهيم کرد تا چه رسد عوام و عموم مردم. بدين جهت است که مى‌بينى که کم اتفاق مى‌افتد که در اين مباحث انسان در فرودگاه «حق» لنگر اندازد و پيوسته به اين سو يا آن سو مى‌غلتد بويژه جانب تفويض.» امام علي(ع) به هنگامى که از صفين بازگشت پيرمردى برخاست و گفت: خواستم از حرکت به سوى شام و شاميان سوال کنم آيا اين به قضا و قدر الهى بود. حضرت فرمود: سوگند به آن کس که دانه را (در نخستين جنبش حيات) در زير زمين شکافته و آدميان را آفريده هيچ گامى برنداشتيم و به هيچ دره‌اى فرود نيامديم و از هيچ نقطه‌اى بالا نرفتيم مگر اين که به «قضا و قدر» الهى بود. پير مرد گفت: بنابراين رنج ما بى‌حاصل بود و اين مصيبت را بايد به حساب پروردگار بگذاريم زيرا هيچ پاداشى نخواهيم داشت. امام علي(ع) فرمود: آرام باش اى پيرمرد، خداوند پاداش بزرگى به هنگام رفتن و بازگشت براى شما مقرر داشته و هيچ گاه در هيچ حالى مجبور نبوده‌ايد. پيرمرد گفت چگونه؟ بااين که قضا و قدر ما را در اين مسير قرار داد. حضرت فرمود: واى بر تو گويا گمان کردى قضاى لازم و قدر حتمى در کار است و ما مجبوريم! اگر چنين باشد ثواب و عقاب باطل مى‌گردد وعده و وعيد مفهوم نخواهد داشت، نيکوکار از بدکار سزاوارتر به ستايش نيست و نه بدکار بيش از نيکوکار در خور مذمت، نبايد گنهکار سرزنش گردد و نه اطاعت کننده مدح شود. اين گفتار و عقيده بت‌پرستان و لشکريان شيطان و گواهان باطل و نابينايان در برابر حق است و آن‌ها جبريون و مجوس اين امتند. خداوند امر اختيارى کرده است و تکاليف آسان نموده است نه کسى را مجبور به معصيت و نه مجبور به اطاعت نموده است و پيامبران را بيهوده نفرستاده و زمين و آسمان و آن چه در ميان آن‌ها است بيهوده نيافريده است، اين گمان کافران است و واى بر آن‌ها از آتش دوزخ.
پيرمرد بار ديگر پرسيد پس اين قضا و قدر که ما را به اين راه فرستاد چه بود؟ حضرت فرمود: منظور فرمان و حکم خداست، سپس اين آيه «و قضى ربک...» را تلاوت کرده پروردگارت فرمان داده که جز او نپرستيد.
در اين سخن مولا به تفصيل نظريه اسلام را در باب آزادى و اختيار انسان بيان کرده است. از سوال سوال کننده پيداست که او حرکت به سوى شام را يک نوع قضا و قدر تکوينى اجبارى پنداشته و لذا آن را مخالف با مسئله اجر و پاداش که وابسته به اختيار است مى‌دانسته ولى امام(ع) از آن رو که سخن از افعال و اعمال اختيارى بوده است آن را به قضا و قدر تشريعى تفسير فرمود که ما هيچ گامى از روى هوس برنداشتيم بلکه تماما به فرمان خداوند و طبق برنامه او بود.
در منابع اسلامى بويژه قرآن و نهج البلاغه دلايل زيادى وجود دارد که انسان را در برابر اعمال خود مسئول مى‌شناسد و مسئله آزادى اراده و استفاده از تلاش و کوشش و سعى و جهاد را اساس موفقيت انسان در پيشبرد هدف‌ها معرفى نموده است. نام اين آزادي، آزادى فلسفى است.

آزادى عرفانى

معناى ديگر آزادي، آزادى عرفانى است. آزادى عرفانى به معناى زهد و وارستگى و قطع همه رشته‌ها و علايق دنيوى است.

بيا که قصر امل سخت سست بنياد است / بيار باده که بنياد عمر بر بادست
غلام همت آنم که زير چرخ کبود / زهرچه رنگ تعلق پذيرد آزاد است

امام علي(ع) در نهج البلاغه از اين آزادگى با تعابير گوناگونى ياد کرده است. در يک سخن آنان که مردانه وابستگى به دنيا را وامى‌نهند «حر» و آزاده مى‌نامد: «آيا آزادمردى پيدا مى‌شود که اين ته‌مانده دنيا را به اهلش واگذارد، بدانيد جان شما بهايى جز بهشت ندارد به کمتر از آن نفروشيد.»
در سخنى ديگر حضرت فرمود: «دنيا گذرگاه است نه قرارگاه، مردم در اين معبر و گذرگاه بر دو دسته‌اند: برخى خود را مى‌فروشند و برده مى‌سازند و خويشتن را تباه مى‌کنند، و برخى بر عکس خويشتن را مى‌خرند و آزاد مى‌سازند.»
وابستگى به دنيا اسارت است و ذلت و آزادمردان جهان عارفان وارسته است که پشيزى براى دنيا ارج قائل نيستند.
امام علي(ع) طمع را بردگى مى‌داند «الطمع رق موبد؛طمع بردگى جاودان است.»
و مصداق واقعى آزادگان مولى علي(ع) است، حضرت در سخنى دنيا را مخاطب قرار داده و مى‌فرمايد: دورشو از من اى دنيا افسارت را بردوشت انداختم از چنگال‌هاى درنده تو خود را رهانيده‌ام و از دام‌هاى تو جسته‌ام. دور شو به خدا سوگند که رام تو و ذليل تو نخواهم شد که هر جا بخواهى مرا به خوارى به دنبال خود بکشى و مهار خود را به دست تو نخواهم داد که به هر سو بخواهى ببري.
اين زهد مولا شورشى است عليه زبونى در برابر لذت‌ها، طغيانى است عليه عجز و ضعف در برابر حاکميت ميل‌ها، عصيان و سرپيچى است عليه بندگى دنيا و نعمت‌هاى آن و اين يعنى آزادى عرفاني. در سخنى مولا فرمود: «لايسترقنک الطمع و قد جعلک الله حرا؛ طمع تو را به اسارت درنياورد در حالى که خداوند آزادت آفريده است.»
و در سخنى ديگر وارهيدگان از اسارت شهوت را حر مى‌نامد «من ترک الشهوات کان حرا؛ آن که شهوات خواسته‌هاى نفسانى دنيايى را وارهد او حر است.»

آيت الله سيد احمد خاتمي/روزنامه رسالت/شماره 6205

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار