هرمنوتیک فلسفی گادامر قسمت دوم و پایانی

هرمنوتیک فلسفی گادامر

قسمت دوم و پایانی

اصول فلسفه هرمنوتيك گادامر
1. تاريخمندي فهم

يكي از نكات فوق‏العاده دخيل در مبحث هرمنوتيك فلسفي ـ كه اگر بدان دقت نشود، اساسا مفاد نظريه گادامر تبيين نگرديده ـ دخالت تاريخ و فهم تاريخي در فرايند فهم است.
هايدگر در كتاب هستي و زمان به تاريخمندي دازاين اشاراتي دارد: هستي دازاين معناي خويش را در زمان‏مندي مي‏يابد؛ اما «زمانمندي» نيز شرطي است كه «تاريخمندي»، يعني نوع زماني هستي‏اي كه دازاين دارد، آن را ممكن مي‏سازد.20
به نظر گادامر، اشياي تاريخي ايستايي و سكون ندارند و از اين‏رو، براي فهم امور تاريخي، بايد در مسكني غيرتاريخي سكونت گزيد و از وراي تصرّم تاريخ، بدان‏ها نگريست كه اين امر، مقدور بشر نيست و در نتيجه، معتقد است: اشياي تاريخمند از امكان فهم عيني مطابق با واقع برخوردار نيستند. گذشته را هرگز نمي‏توان همچون شي‏ء در گذشته فهم نمود و از اين‏رو، ديدن گذشته بر حسب خود و عين گذشته، خوابي تحقّق نيافته خواهد ماند كه منطقا با سازوكار و ماهيت فهم در تعارض است.21
در واقع، زمان حال را نمي‏توان براي رفتن به گذشته ترك كرد؛ معناي اثري متعلّق به گذشته را نمي‏توان بر حسب خود آن فهميد. بعكس، معناي اثر متعلّق به گذشته بر حسب پرسش‏هايي كه متعلّق به زمان حال است، مورد پرده‏برداري قرار مي‏گيرد.22

2. الگوي گفتمان

گفته شد كه بشر و فهم بشري موجود تاريخي است و از اين‏رو، امكان فراتاريخي بودن ندارد. از اين رهيافت، گادامر متوسّل به شيوه‏اي جديد براي تبيين واقعه فهم مي‏گردد. الگوي جديد عبارت است از: گفت‏وگوي متن و مفسّر.
به نظر گادامر، نه ذهنيت مؤلّف و نه ذهنيت خواننده، هيچ‏كدام مرجعيتي براي فهم افق معنايي متن ندارند و تراژدي دو سويه متن و مفسّر، تنها شيوه حاكم بر هرمنوتيك گادامر است و اين نيز يكي ديگر از ثمرات تاريخي بودن فهم است.
كوشش يك هرمنوتيست فلسفي هرگز شناختن معناي متن، آن‏گونه كه در صقع زماني خود به سر مي‏برده، نيست، بلكه منطبق نمودن موقعيت متني با زمان حال و سخن‏گويي زمان حالي متن با مفسّر و تأويلگر، خاصيت اوّلي براي هرمنوتيك گادامر محسوب مي‏گردد.
هرمنوتيك نبايد فراموش كند كه هنرمندي كه اثري خلق مي‏كند مفسّر معيّن آن نيست. هنرمند به عنوان يك مفسِّر، اقتدار و مرجعيّت غير ارادي بر شخصي كه صرفا اثر به او رسيده است، ندارد. به ميزاني كه هنرمند در اثر خويش منعكس مي‏شود، او خواننده اثر خويش است؛ معنايي كه او به عنوان خواننده به اثر خويش مي‏دهد نمي‏تواند معيار قرار گيرد. يگانه معيار تفسير، معناي آفريده اوست؛ يعني آنچه خود اثر معنا مي‏دهد.23
گفت‏وگوي واقعي زماني صورت مي‏گيرد كه طرفين داراي خاصيت ابراز معنا باشند و چيزي را از خود بروز دهند. فهم هر اثري ورود به يك ميدان گفت‏وگو و به تعبير گادامر، «ميدان بازي» است. از نظر او، مباحثه به معناي تبعيت يكي از طرفين از ديگري نيست، بلكه هر دو به وضعيتي متفاوت از آنچه بر آن بودند، مي‏رسند.
منطق حاكم بر اين گفتمان، پرسش و پاسخ است و ما بدون پرسش، اصولاً باب تجربه هرمنوتيكي را به روي خود نخواهيم گشود. كمي دقيق‏تر از اين مي‏توان گفت: نه تنها ما درباره متن سؤال مي‏كنيم، متن نيز از ما پرسش مي‏كند و موقعيت هرمنوتيكي ما را در حال اشتمال به پيش‏داوري‏ها و سنّت‏ها، محك مي‏زند.24
عنوان «ادغام افق‏ها»25 تعبير ديگري از هميناختلاط و امتزاج متن و مفسّر است. گادامر بر آن بود كه افق معنايي مفسّر و موقعيت هرمنوتيكي او تنها يك روي سكّه فهم است؛ روي ديگر آن همنوا گرديدن با افق معنايي خود متن است. وي به دخالت دوسويه ذهنيت مفسّر و خود اثر در برداشت محصولي به نام «فهم» اصرار مي‏ورزد. افق معنايي مفسّر پيشاپيش، از سنّت و تاريخ اثر پذيرفته است كه تشكيل‏دهنده افق حال و حاضر است. فرايند فهم افق‏ها ناشي از گفتمان پرسش و پاسخ است؛ پرسش به واسطه مواجهه با سنّت محك خورده و سپس با طرح پرسش، اثر به سخن درمي‏آيد و پيش‏داوري را به زير سؤال مي‏برد.
«امتزاج افق» مرحله پاياني گفت‏وگوي مفسّر و اثر است، و اين امر زماني بروز مي‏كند كه اتفاق جديدي رخ دهد؛ به عبارت ديگر، يا متن بتواند پيش‏داوري‏هاي مفسّر را تغيير دهد و يا پيش‏داوري‏هاي مفسّر غالب بر ستيزِ متن گردد و همچنان باقي ماند.26

گادامر و طرد روشمندي

روش و روشمندي در علم اساسا زماني مطرح مي‏گردد كه طرّاح روش درصدد چاره‏جويي براي ارائه مسير معيّني براي وصول به واقع و عالم عين باشد و از اين‏رو، بيان معيار براي صدق و كذب فهم‏ها، محصول روشمندي است.
همان‏گونه كه گفته شد، هرمنوتيك فلسفي به دليل دخالت ذهنيت مفسّر، از امكان فهم عيني ـ كه از مشخصه‏هاي هرمنوتيك كلاسيك و رمانتيك است ـ فاصله گرفته و از اين‏رو، منطقا سخن گفتن از روش ديگر بي‏محتواست. واو عاطفه در عبارت «حقيقت و روش» فقط مبيّن جدايي و فاصله بين اين امر است و از اين‏رو، ـ همان‏گونه كه گفته شد ـ برنشتاين نام مناسب كتاب را حقيقت عليه روش مي‏دانست.
بنابراين، رويكرد گادامر به حقيقت، ديالكتيكي است، نه روش‏شناختي. از ديدگاه وي، حقيقت از راه روش به دست نمي‏آيد، بلكه از راه ديالكتيك به دست مي‏آيد. به عبارت بهتر، روش از آشكار كردن حقيقت تازه، ناتوان است و حتي كشف خود روش، از راه روش ممكن نيست، بلكه با استفاده از ديالكتيك ممكن است؛ يعني از طريق پاسخ‏گويي پرسشگرانه به موضوع مورد مواجهه.
ديالكتيك گادامر مناسبتي با ديالكتيك هگل دارد، اما از فاعليت ذهن مضمر در تفكر هگل آغاز نمي‏كند و در حالي كه اين ديالكتيك با ديالكتيك مطرح در فلسفه افلاطون نيز شباهت‏هايي دارد، بحث «مُثُل افلاطوني» و يا بحث «حقيقت و زبان افلاطوني» در آن اخذ نشده، بلكه اين ديالكتيك مبتني بر ساختار هستي و پيش‏ساختار فهم است، آن‏گونه كه در كتاب هستي و زمان هايدگر تبيين شده، كه در آن، فهم محصول فرايند يك روش قلمداد نمي‏شود، بلكه فهم يك اتفاق است؛ اتفاقي كه هيچ كس پيش از وقوع آن از ويژگي‏هايش اطلاعي نداشت.27
در اين اتفاق، افق معنايي مفسّر، كه متأثر از فضاي رشد يافته در آن است (تز)، با افق معنايي متن (آنتي تز) ازدواج نموده و مولودي به نام «فهم» (سنتز) توليد مي‏شود. پس تفسير منطقا امري موقّت است؛ زيرا وابسته به زمينه‏ها و علايق و شرايط تاريخي مفسّر است.

3. پيش‏فرض‏هاي فهم مفسّر

همان‏گونه كه در معرفي هرمنوتيك هايدگر ذكر شد، هايدگر معتقد به دخالت سه عنصر «پيش‏داشت»، «پيش نگرش» و «پيش برداشت» در حصول عمليات فهم بود. گادامر نيز به عنوان مكمّل طرح هايدگر در هرمنوتيك فلسفي معتقد است: در هيچ موقعيتي و در مواجهه با هيچ متني، خواننده خالي از پيش‏داوري و پيش‏فهم نيست. اين پيش‏داوري باز هم ناشي از تلقّي تاريخي و سابق بر مواجهه با متن است.
تلاش براي رهايي از تصورات خودمان در عمل تفسير، نه تنها ناممكن، بلكه نامعقول است. «تفسير» دقيقا به معناي بازي گرفتن تصورات است تا از طريق آن، معناي متن بتواند واقعا براي سخن گفتن با ما آماده شود. هر تفسيري بايد خود را با موقعيت هرمنوتيكي كه بدان تعلّق دارد، هماهنگ كند.28
البته پيش فهم از متن مي‏تواند عوامل متعددي براي توليد خود دست و پا كند، اما آنچه كه مهم است اينكه فهم منطقا تاريخي است و ما در زمان‏هاي متفاوت از حيث شرايط حاكم، امكان فهم متفاوت از يك متن واحد را داريم. در يك كلام، اين پيش‏داوري‏ها چيزي نيستند كه بايد از آنها چشم بپوشيم يا مي‏توانيم از آنها چشم بپوشيم، اين پيش‏داوري‏هااساس وجود ما هستند و اصلاً به واسطه همين پيش‏داوري‏هاست‏كه ما قادربه‏فهم‏تاريخ‏هستيم.29
وي پيش تصورات را محصول دو چيز مي‏داند:
الف. تاريخ اثرگذار: يعني سخنان افراد پيش از مفسّر كه در باب متن موردنظر بيان گرديده‏اند كه خواه ناخواه بر فهم مؤثّر خواهد بود.
ب. سنّت: گادامر معتقد است: ما در سنّت زندگي مي‏كنيم و از آن متأثريم و نمي‏توانيم از سنّت بيرون بياييم و به آن همچون «ابژه» نظر افكنيم و حتي نبايد اشتباه كنيم كه وقتي از سنّت بيرون آييم و در مقابل ديدگاه‏هاي رايج بايستيم، باز هم از سنّت متأثريم.
يكي از نتايج مهم اين گزينه آن است كه «فهم عيني» به معناي «درك مطابق با واقع» امكان‏پذير نيست؛ زيرا عنصر «سوبژكتيو» (دخالت ذهنيّت مفسّر) شرط حصول فهم است و بدين‏روي، نسبيّت رسميت مي‏يابد و چه بسا مهم‏ترين دستاورد هرمنوتيك همين نكته باشد.
از سوي ديگر، در ميان تفاسير متعدد حاصل از متن، معياري براي داوري وجود ندارد و نمي‏توان تفسيري را معتبر و ديگر تفاسير را نامعتبر شمرد؛ زيرا اساسا فهم عيني به معناي «مطابق با واقع» ممكن نيست و چگونه ممكن است به فهم عيني دست يافت، در حالي كه دخالت ذهنيت مفسّر، فهم‏ساز است.30
البته ناگفته نماند كه گادامر در طرّاحي هرمنوتيك، همان‏قدر كه از عينيت‏گرايي هراسان و فراري است، از ذهنيت‏گرايي محض نيز به خوبي ياد نمي‏كند.
وي با اينكه به دنبال «فهم عيني» به معناي متعارف آن نيست و بر خلاف شلاير ماخر هيچ اعتقادي به بازسازي ذهن مؤلّف ندارد، از سخن‏گويي متن با مفسّر، سخن به ميان مي‏آورد.
در شناخت هرمنوتيك فلسفي گادامر، بايد با دقت تمام به گزينه گفت‏وگو و مواجهه متن و مفسّر توجه نمود و دانست كه هر قدر پرسشگري مفسّر در محوطه متن، ما را به سمت ذهنيت‏گرايي مي‏كشاند، پرسشگري متن و سخن‏گويي او و جان‏داري او در برابر مفسّر، ما را به سوي عينيت‏گرايي نزديك مي‏كند، هرچند هيچ‏گاه به آن نخواهيم نرسيد. اين نكته در حقيقت، روح نظريه گادامر است.31

دور هرمنوتيكي

اصطلاح «دور هرمنوتيكي» يا «دايره هرمنوتيكي»، از تعابير مهم علم هرمنوتيك است. دور هرمنوتيكي، هم در هرمنوتيك رمانتيك شلاير ماخر و هم در هرمنوتيك فلسفي مطرح است، هرچند به لحاظ ماهيت و نتيجه، تفاوت زيادي با يكديگر دارند.

الف. دور هرمنوتيكي در هرمنوتيك رمانتيك

در اين نحله هرمنوتيكي، دور هرمنوتيكي به معناي ارجاع بين جزء و كل متن است. توضيح آنكه براي فهم يك جمله، بايد تك‏تك كلمات به فهم درآيند و براي اينكه كلمات يك جمله فهميده شوند بايد كل جمله به سخن درآيد. پس جزء و كل در نوعي هماهنگي دايره‏وار، به يكديگر معنا مي‏بخشند.
اين نوع دور در ظاهر، متضمّن تناقض منطقي است؛ چراكه طبق آن براي فهم كل جمله، نيازمند فهم اجزا هستيم، و از سوي ديگر، براي فهم اجزاي جمله نيازمند فهم كل جمله هستيم. خود شلاير ماخر راه‏حلّي براي رفع اين دور به ظاهر مستحيل ارائه نموده و معتقد است: راه حل رفع استحاله دور، وجود عنصر «شهود و پيش‏گويي» در روند عمليات فهم است. شلاير ماخر بر آن است كه ما در روند فهم، صرفا با دو مؤلّفه «جزء» و «كل» مواجه نيستيم، بلكه وقتي كه با يك متن مواجه مي‏شويم، هم براي اجزاي جمله و هم براي كل جمله معنايي پيش‏بيني مي‏كنيم و آن‏گاه در جريان رفت و برگشت ميان جزء و كل، به تدريج، معناي واقعي را مي‏فهميم.32

ب. دور هرمنوتيكي در هرمنوتيك فلسفي

در دور هرمنوتيكي فلسفي، سخني از دور بين جزء و كل مطرح نيست، بلكه دور هرمنوتيكي در اين نحله، عبارت از دور بين پيش‏فهم و تفسير است. هايدگر نه تنها توقف تفسير بر پيش‏فهم را دور باطل نمي‏داند، بلكه معتقد است: اساسا بدون اين روش، فهم حاصل نمي‏گردد: آنچه مهم است بيرون رفتن از اين دور هرمنوتيكي نيست، بلكه از راه درست وارد شدن به درون آن است. اين حلقه مداري نيست كه هر نوع دل‏خواهي از دانش بتواند در آن حركت كند. اين دور بيان پيش ساختار وجودي خود دازاين است. اين دور را نبايد به دور باطل فرو كاست، بلكه در اين دور، امكان بنيادي‏ترين نوع شناخت تأمين مي‏شود. وظيفه اول و آخر ما اين است كه به پيش داشت، پيش ديد و پيش دريافت خود اجازه ندهيم به صورت توهّمات و تصورات عاميانه بر ما عرضه شوند، بلكه اين پيش ساختارها را بر حسب خود اشيا چنان از كار درآوريم كه به علمي مطمئن تبديل شوند.33

تفاوت‏هاي هرمنوتيك فلسفي با هرمنوتيك كلاسيك و رمانتيك

تفاوت‏هاي متعددي بين هرمنوتيك فلسفي و هرمنوتيك رمانتيك ذكر گرديده كه برخي از آنها اين دو روش را تا مرز تفاوت بنيادين پيش برده‏اند.
الف. مبتكران هرمنوتيك‏هاي كلاسيك و رمانتيك، رهيافت‏هايي در باب جنبه‏هاي روشي و يا روان‏شناختي فهم به دست مي‏دهند و درصدد كشف قواعد تفسيري متون هستند، در حالي كه در هرمنوتيك فلسفي، خود پديده «فهم»، مورد بررسي فلسفي قرار مي‏گيرد. اساسا «فهم» عنوان مستقلي براي بررسي و كاوش هستي‏شناختي در جنب ساير موضوعات فلسفي است و از اين‏رو، مي‏تواند مورد بررسي فلسفي قرار گيرد. به تعبير ديگر، سؤال محوري در هرمنوتيك فلسفي، سؤال از چگونگي تحقق فهم و چيستي فهم است كه پاسخ به اين سؤال، درصدد يافتن راه تولّد فهم و ارزيابي و ارزش‏گذاري آن است، و حال آنكه در هرمنوتيك رمانتيك، قصد اوّلي و بالذات بر روي شناخت قواعدي براي فهم صحيح است؛ گويا هرمنوتيك رمانتيك، شكل‏دهنده منطق فهم است.
ب. در هرمنوتيك رمانتيك و كلاسيك، امكان فهم عيني و مطابق با واقع مورد پذيرش است، ولي در هرمنوتيك فلسفي اين امكان مورد ترديد است؛ چراكه به نظر عالمان هرمنوتيك فلسفي، وجود اموري همچون پيش‏برداشت و پيش‏نگرش و پيش‏داوري مفسّر، موانعي هستند كه اجازه اطلاق فهم به عنوان ادراك مطابق واقع را سلب مي‏كنند.
ج. اساسا «فهم» در هرمنوتيك فلسفي به عنوان امري دخيل و مقوم براي «در جهان بودن» تلقّي شده و فهميدن، خود نوعي بودن است كه از طريق آن، امكان‏ها و توانايي‏هاي انسان موجود، معلوم مي‏شود. از سوي ديگر، انسان يك موجود تاريخمند است و زمان نيز از مقوّمات وجودي او، و از اين‏رو، از مقوّمات وجودي فهم است. در اين ميان، اگر بين مفسّر و متن، فاصله زماني باشد، مفسّر امكان پيمايش اين فاصله زماني را ندارد؛ زيرا مفسّر در زمان وجودي خودش واقع شده است و نمي‏تواند از اين وجود خاص، كه قوام فهم او نيز بدان است، كنده شود.34
اما در هرمنوتيك‏هاي دوگانه، هيچ مشكلي در پيمايش و غلبه بر فاصله زماني وجود ندارد و صرفا بايد قواعد فهم مراعات گردد تا صدمه‏اي بر فهم عيني وارد نگردد.
د. از تفاوت‏هاي مهم اين دو گرايش، نوع دور هرمنوتيكي موجود در هرموتيك فلسفي و هرمنوتيك‏هاي سابق بر آن است، كه به تفصيل درباره آنها سخن گفته شد.
ه . شلاير ماخر بر اين باور بود كه ابهام در فهم، دايمي است و از اين‏رو، ما همواره نيازمند علم تفسير هستيم و تفسير عين فهميدن است و زبان در اينجا، نقش صرفا ابزاري براي انتقال داده‏ها ايفا مي‏كند. اما اين نوع نگرش به زبان از ديد گادامر ناصواب است. او بر آن است كه محتواي زبان نسل به نسل به ارث رسيده و امكان تفكيك معنا و زبان امكان ندارد و بدين‏روي، وي از امتزاج افق‏ها به «امتزاج زبان‏ها» تعبير مي‏كند. اين سخن صحيح نيست كه ما نخست نسبت به جهان اطراف خود نگرشي پيدا مي‏كنيم و سپس از نشانه‏هاي زباني براي ابراز آن استفاده مي‏نماييم، بلكه نگرش انساني يكسره در زبان شكل مي‏گيرد و از اين‏رو، هرمنوتيك چيزي غير زبان نيست.35
همان‏گونه كه افلاطون معتقد بود كه هر چه زيبا به نظر مي‏رسد فردي از مثال زيبايي است، هر افشاشدگي موجودات توسط زبان، نوعي افشاي هستي است.
و. شايد بتوان گفت: بنيادي‏ترين تفاوت هرمنوتيك فلسفي و هرمنوتيك‏هاي دوگانه در بي‏توجهي هرمنوتيك فلسفي به قصد مؤلّف است. تمام تلاش هرمنوتيك رمانتيك و كلاسيك بر بازسازي ذهنيت مؤلّف براي كشف نيت مؤلّف است، ولي هرمنوتيك فلسفي بر اين باور است كه اصولاً معناي متن فراتر از آن چيزي است كه مؤلّف در ابتدا قصد نموده و رسالت فهم مربوط به معناي خود متن است و فرايند فهم محصول گفت‏وگوي مفسّر و متن است و نه صاحب متن.
ز. يكي از محصولات هرمنوتيك فلسفي، «پايان‏ناپذيري معناي متن» است؛ زيرا هر مفسّري از دنياي زباني خاص خود، به متن مي‏نگرد و البته در هرمنوتيك‏هاي دوگانه سابق وضعيت بر خلاف آن است و معناي متن بيش از يكي نيست و فقط يك فهم مصيب است و ديگر فهم‏ها خطا هستند.
ح. ديگر محصول هرمنوتيك فلسفي، عدم امكان داوري و ارزيابي فهم است و منطقا نمي‏توان گفت كدام فهم برتر از ديگر فهم‏هاست؛ زيرا «فهم» مولود پيش‏فهم‏هاي مفسّر است و غالبا بسياري از پيش‏فهم‏ها به انتخاب مفسّر به عنوان پيش‏فهم تلقّي نمي‏شوند، بلكه عواملي همچون تاريخ و سنّت حاكم و به طور كلي، موقعيت هرمنوتيكي چنين فضايي بر مفسّر تحميل نموده‏اند.

نقد هرمنوتيك گادامر

هرمنوتيك فلسفي آلماني به زعامت هايدگر و گادامر در باب ماهيت فهم آدمي، ايده‏هايي مطرح ساخت كه نه تنها فيلسوفان و معرفت‏شناسان، بلكه متكلّمان و ناقدان ادبي و حتي عالمان علوم تجربي را به چالش فراخواند و ديدگاه‏هاي سنّتي و مقبول آنان را به نقد كشيد. اين ايده‏ها همان‏گونه كه يك مورّخ يا هنرشناس را به تكاپوي علمي در رد يا قبول مي‏كشانند، متكلّم و عالم علوم ديني را نيز تحت تأثير قرار مي‏دهند؛ زيرا برخي پيش‏فرض‏هاي مقبول در باب امكان دست‏يابي به فهم عيني و امكان فهم مطلق و غيرنسبي را به چالش مي‏كشند.
بينش مركزي هرمنوتيك فلسفي گادامر بر اين نكته است كه تفسير مفسّران و علم عالمان علوم اجتماعي با زمينه‏هايي از سنّت پيوند خورده و آنان با پيش‏دانسته‏هاي خود به تفسير موضوع مي‏پردازند. در نتيجه، نمي‏توانند با ذهني بي‏طرف و خالي به تفسير اقدام كنند. گادامر تصريح مي‏كند كه هرمنوتيك وي يك روش‏شناسي در علوم انساني يا روشي براي هنر فهميدن نيست، بلكه نوعي فلسفيدن است. پرسش اصلي گادامر اين بود كه فهم چگونه ممكن است؟ مراد او از «فهم» مطلق فهم، اعم از فهم در عرصه علوم طبيعي و انساني يا هر حوزه معرفتي بود.
انديشه گادامر معجوني از آراء هايدگر، به ويژه كتاب هستي و زمان، تلقّي هگل از تاريخ و تجربه و تفسير ديالكتيكي بود و با اين ميراث گذشته، به تفسير و تحليل ماهيت فهم پرداخت. تاريخمندي فهم و تأثّر آن از پرسش‏هاي مشخص فهمنده و اثرپذيري آن از تاريخ و سنّت و پيش‏دانسته‏ها و پيش‏فرض‏ها، او را به پلوراليسم معنايي و پايان‏ناپذيري فهم سوق دادند و هرگونه معيار را براي درك صحّت و سقم فهم، نامطلوب دانستند.
نقد هرمنوتيك فلسفي هايدگر و گادامر منشأ تحوّلاتي در نحله‏هاي جديد هرمنوتيكي شد كه اكنون مجال بررسي اين بخش از بحث نيست.
شايان ذكر است كه مهم‏ترين گزينه در نظريه گادامر كه موجب موضع‏گيري علمي فيلسوفان دين‏مدار گرديده، مسئله نبود معيار براي حقّ و باطل و در نتيجه، حقّانيت تمامي تفاسير و قرائات و نسبي‏گرايي در باب فهم است. اين مطلب زماني كه وارد محوطه دين و كتاب مقدّس و احكام‏شرعي مي‏گردد، داراي‏ثمرات بسيار حسّاسي است.

در ادامه، نظريه گادامر مورد نقّادي قرار مي‏گيرد:

1. رجوع اين نظريه به خودش چگونه است؟ به عبارت ديگر، اگر به صورت يك قضيه كليه قايل گرديم كه «هر فهمي نسبي و سيّال است»، فهم خود هرمنوتيك فلسفي به عنوان «ابژه» و خود تحليل گادامري از فهم در اين ميان، چه حالي خواهند داشت؟ خود اين فهم هرمنوتيكي نيز به قول گادامر، پيش‏داورانه و تاريخمند است و از اين‏رو، دليلي براي ثبات‏انگاري اين نظريه نخواهد ماند، و اگر نسبي‏گري به اين نظريه سرايت كند، مساوي‏بااضمحلال‏نظريه‏است‏وازاين‏رو،تأكيدبرنسبي‏گرايي اولين آسيب را بر خود نظريه «نسبيّت» وارد مي‏سازد.
البته دوباره تأكيد مي‏كنيم كه اين اشكال در صورت شمول نظريه به خود و كلّيت آن است ـ همان‏گونه كه ادعا شده ـ و اگر گفته شود كه اين نظريه شامل خودش نمي‏شود، خود اين سخن شاهد خبط نظريه است؛ زيرا شمول و عدم شمول، وضعي و دل‏بخواهي نيستند، و به عبارت ديگر، قوانين عقلي تخصيص‏بردار نيستند.
2. آن‏گونه كه ذكر شد، بر اساس هرمنوتيك فلسفي، معياري براي داوري بين فهم‏ها وجود ندارد. البته نه اينكه ما به معيار دست‏رسي نداريم، بلكه واقعا فهم انساني خالي از معيار است. حال سخن در اين است كه در بند ديگر، گادامر تأكيد مي‏كند كه پيش‏داوري‏هاي مقوّم فهم، همه در يك سطح نيستند، بلكه‏به دو قسم‏تقسيم مي‏شوند:
الف. پيش‏داوري‏هايي كه خطا و باطل بوده و موجب سوءفهم هستند.
ب.پيش‏دانسته‏هايي‏كه‏صادق‏بوده‏ومولّدفهم‏هستند.36
سخن در اينجاست كه گادامر براي تشخيص خطا و باطل بودن پيش‏دانسته، چه معياري معرفي مي‏كند. ما همان معيار را معيار صحّت و سقم براي همه معارف قرار خواهيم داد؛ چراكه خود آن پيش‏داوري‏ها مصاديقي از فهم هستند و از اين‏رو، بايد محكوم به قواعد فهم باشند و از اين‏رو، معنا ندارد پيش‏دانسته‏ها را به صدق و كذب محكوم كنيم و فهم حاصل از آن را غيرقابل اتصاف به صدق و كذب نماييم. معيار معرفي شده براي اين امر، هر چه باشد، قطعا ما را از منجلاب نسبيت خواهد رهانيد.
3. هرمنوتيك فلسفي بر مفسّر محور بودن و ترك ذهنيت مؤلّف تأكيد مي‏نمايد، اما حقيقت اين است كه اگر با فرض تسليم مبنا (اينكه نمي‏توان مراد مؤلّف را به دست آورد) با متن مواجه گرديم، در اين صورت، درك و فهم ما نبايد به مؤلّف و ساحت او نسبت داده شود. از اين‏رو، در متوني كه فهم مراد مؤلّف، مورد نياز است، بايد قايل به تعطيل فهم گرديم و نه هرمنوتيك. براي مثال، اگر مراد شارع و نيّت او، قابل دست‏رسي نباشد، در اين صورت، بايد قايل به تعطيل فهم گرديم و نه هرمنوتيك فهم؛ زيرا تنها چيزي كه در اين مقام اهميت دارد، فهم آن چيزي است كه شارع اراده نموده و غير آن به هر نحو و كيفيت، خارج از ساحت شريعت است.
ممكن است به سخن مزبور چنين اشكال شود كه صرف عرضه متن توسط شارع و مواجه نمودن فهم‏ها با متون شرعي، نشان‏دهنده اعتبار فهم بشري است و چون فهم بشري امكان فهم مطابق ندارد، از اين‏رو، به ميزان ممكن آن اكتفا مي‏گردد. اما پاسخ اين اشكال آن است كه هيچ حكيمي يافت نمي‏شود كه سخن خود را، بخصوص سخني را كه ميزان براي عقاب و ثواب و تعيين‏كننده سعادت گردد، در عرضه فهم‏هايي قرار دهد كه خاصيت ژله‏اي دارند و ممكن است عكس مراد او را درك نمايند و به همين مقدار نيز اكتفا نمايد؛ چراكه چنين وضعيتي با اصل حكيمانه بودن سخن‏گويي حكيم منافات دارد.
4. نفسِ يك گزاره كامل از يك مؤلّف آگاه و جدّي، دليل وجودمعناي‏نهايي‏متن است كه وظيفه اصلي خواننده وحتي‏علم‏هرمنوتيك‏كشف‏آن‏است‏وانكارآن‏مانندانكاردلالت الفاظ بر معاني خاص خود، انكار يك امر بديهي و وجداني خواهد بود. اريك هرش در اين‏باره مي‏گويد:
رسالت اصلي هرمنوتيك يافتن اصل يا ضابطه‏اي است كه بتوان با آن نيّت اصلي يا معناي راستين را بازشناخت.37
بنابراين، بر خلاف تعبير هرمنوتيست‏هاي فلسفي، عبارات آبستن معاني‏اند، نه گرسنه معاني و حكيم آنها را همچون شكم‏هايي‏سيرمي‏بيندو نه مثل دهان‏هايي باز.38
5. بي‏شك، وجود برخي پيش‏دانسته‏ها براي فهم متن ضروري است. از اين‏رو، براي فهم يك متن انگليسي، بايد با زبان انگليسي و دستور زبان آن آشنا بود و اگر اين متن انگليسي يك متن فلسفي بود، براي فهم آن بايد درك كافي از مباني فلسفي داشت و صد البته آشنايي از زندگاني و افكار و فضاي سنّتي كه نويسنده در آن رشد نموده است، در فهم متن تأثير بسزايي خواهد داشت، و لزوم چنين پيش‏دانسته‏هايي براي هيچ كس محل بحث نيست. از اين‏رو، عالمان تفسير متون اسلامي لزوم اطلاع از دانش‏هايي، همچون صرف و نحو و فقه و اصول فقه و رجال و درايه را براي مفسّر لازم انگاشته‏اند.
به دليل دخالت اين پيش‏دانسته‏ها در عمليات تفسير و تفاوت مفسّران در برخورداري از آنها، بالطبع فهم مفسّران نيز از شدت و ضعف برخوردار خواهد بود؛ مثلاً، مفسّراني كه از قواعد نحو عربي اطلاع بيشتري دارند، تفسير دقيق‏تري نسبت به سايران خواهند داشت.
همه اين سخنان محل صدق و اثبات است و هيچ شكي در آنها نيست، اما آنچه محل ابطال و نقد است، طريقيّت اين سخنان به سمت تكثّر معنايي متن يا پايان‏ناپذيري فهم، و به عبارت ديگر، نسبيّت فهم است، بلكه مي‏توان اين‏گونه نيز طرح‏ريزي نمود كه با وجود تفاوت افراد در برخورداري از پيش‏دانسته‏ها ـ كه صرفا ابزاري بيش براي فهم مقصود نيستند ـ فهم‏هاي دقيق از واقع در دسترس افرادي خواهند بود كه دست‏رسي كاملي به پيش‏دانسته‏ها دارند.
6. گادامر چگونه استفاده از فضاي تاريخي و سنّتي متأثّر از عوامل متنوّعي همچون تجربه را براي تفسير همه متون و حتي متن مقدّس وحياني ـ كه بر فرض، تحريف نگرديده است ـ جايز مي‏شمارد، و حال آنكه بسياري از عوامل تاريخ‏ساز و شكل‏دهنده سنّت و فرهنگ اجتماعي، همچون تجربه، در طول ساليان دراز، به ابطال كشيده شده‏اند. حالْ آيا گادامر تضمين مي‏كند كه تجربيات امروزه كه دستاويزي براي تفسير هستند، در ساليان بعد ابطال نگردند؟
ممكن است گفته شود: ما چاره‏اي غير تمسّك به اين عوامل نداريم و از اين‏رو، قهرا مبتلا به استفاده از چنين عوامل دچار تغيير احتمالي هستيم. اما پاسخ اين سخن در گزينه‏هاي سابق نيز بيان شد كه در اين صورت، بايد سخن از تعطيل فهم يقيني به ميان آورد و نه هرمنوتيكي گرديدن فهم. به عبارت ديگر، اگر همه راه‏ها در فرايند فهم، به سمت مسير از پيش تعيين‏شده سنّت و تاريخ باز گردد، در اين‏صورت،بايداين‏گونه‏بگوييم‏كه‏عمليات‏فهم‏دچارانحراف از پيش بنياد است و در نتيجه، امكان فهم وجود ندارد.
7. گادامر عمليات فهم را محصول آميختگي افق معنايي متن و مفسّر مي‏دانست و افق معنايي مفسّر را محصول عوامل تاريخي موجود در جنب اثر و سنّت حاكم بر مفسّر. حال اگر با متني مواجه گرديديم كه داراي تاريخ اثر نباشد، يعني سابق بر مفسّر، كسي درباره‏اش سخني نگفته باشد و از سوي ديگر، سنّتي هم كه مفسّر در درون آن زيست مي‏كند، درباره آن اثر ساكت باشد، آيا طرح گادامر درباره چنين موقعيتي نظري دارد؟
مقصود از اين نقد، آن نيست كه طرح گادامر دچار نقصان در برخي زمينه‏هاست، بلكه منظور آن است كه فهم متن منطقا وابسته به سنّت و يا تاريخ سابق بر فهم نيست، وگرنه در مواردي همچون مورد مفروض در اين نقد، اساسا بايد معتقد به عدم حصول فهم باشيم.

سخن آخر

با توجه به گزينه‏ها و عوامل گوناگون زمينه‏ساز نظريه هرمنوتيك گادامر، بعيد به نظر مي‏رسد كه مُهر بطلان به تمام ساحت‏هاي اين نظريه زده شود، فاكتورهايي همچون تاريخمندي فهم، دخالت سنّت در فهم و به سخن درآوردن خود متن ـ صرف‏نظر از اينكه گادامر از اينها در جهت اثبات هرمنوتيك فهم استفاده مي‏كند ـ اموري هستند كه حقيقتا در روند فهم بايد مورد نظر قرار گيرند. البته روشن است كه لحاظ اين عوامل و مراعات آنها، الزاما ما را به مسير دلخواه گادامر نخواهد كشاند.
تئوري جانشين براي نظريه هرمنوتيك فلسفي، كه آن هم محصول همين عوامل است، نظريه وجود بطن در ساحت معناشناختي زبان و متن مي‏باشد، نظريه وجود بطن براي متن ـ كه در تناقض با ظاهر آن نخواهد بود ـ از سويي مي‏تواند تا حدّ زيادي به دغدغه‏هاي پاسخ نيافته گادامر، سامان بخشد و از سوي ديگر، دست مفسّر را در جست‏وجوي دامنه‏هاي معنايي دست نيافته، باز مي‏گذارد و به همين دليل، جمود در فهم را به همراه نخواهد داشت، اما ورود به پي‏ريزي و كنكاش در باب اين نظريه جديد، نيازمند فرصت و حوصله ديگري مي‏باشد.

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار