هرمنوتيك فلسفي گادامر قسمت اول

هرمنوتيك فلسفي گادامر

قسمت اول

در بوته نقد
چكيده

هرمنوتيك ابتدا به مجموعه قواعد تفسير متن مقدّس مي‏پرداخت، ولي طولي نكشيد كه قدم به حوزه فلسفي نهاد، تا آنجا كه در اواخر قرن بيستم، بحث غالب فلسفه غرب گرديد. شناخت دوره‏هاي هرمنوتيكي و تفاوت نحله‏هاي متعدد هرمنوتيكي كمك زيادي به فهم مقصود طرّاحان آن مي‏كند.
هرمنوتيك فلسفي در اين ميان، در پي چاره‏جويي براي تأسيس فلسفه‏اي ناظر به ساختار هستي‏شناختي فهم، ابتدا توسط هايدگر و سپس توسط گادامر، طرّاحي گرديد.
اين مقاله با بررسي نحله‏هاي هرمنوتيكي، به معرفي تفصيلي هرمنوتيك فلسفي و در انتها، به نقد آن پرداخته است.
كليدواژه‏ها: هرمنوتيك، فهم، تفسير.

مقدّمه

بسياري از دانش‏ها همچون فلسفه تحليلي، الهيّات و نقد ادبي با مقوله فهم و تفسير متن در ارتباطند. از اين‏رو، همان‏گونه كه علم منطق خاصيت ابزاري براي همه علوم دارد و هر متعلّمي در هر علمي ناچار از تدقيق در اصول منطق است، علم هرمنوتيك يا همان علم تفسير متن نيز مورد نياز همه متعلّمان علوم مرتبط با متن و چارچوب فهم است. بدين‏روي، مي‏توان طرح نظريات هرمنوتيكي در شاخه‏هايي از علوم، همچون كلام و فلسفه و تفسير متون مقدّس و عموم علوم تجربي و رياضي را به مثابه انقلاب كوپرنيكي جديد در ساحت فهم و تلقّي بشري نسبت به گزاره‏هاي علمي قلمداد نمود؛ چراكه در انقلاب كوپرنيكي مشهور، محور كهكشان شيري از زمين به خورشيد تغيير يافت، در نظريه هرمنوتيك نيز محور فرايند فهم از مؤلّف به مفسّر انتقال يافت.
هر كس كه به نوعي دچار مشكلي در فهم يك متن مي‏گردد، هر كس كه به كشف بدفهمي از عبارتي نايل مي‏شود و دانش‏آموزي كه سعي در فهم فرمول هندسي دارد و حتي عاشقي كه سعي در ابراز عشق خود مي‏نمايد، همگي در ميدان و قلمرو هرمنوتيك قدم مي‏زنند. بدين‏روي، اين سخن چندان دور از انتظار نيست كه بگوييم: «علم هرمنوتيك چهارراه انديشه معاصر است.»

تاريخچه هرمنوتيك

ظاهرا اولين مستندي كه براي استعمال لفظ «هرمنوتيك» (hermeneutics) يافت شده، به عصر يونان باز مي‏گردد كه جناب ارسطو در كتاب ارغنون، عنوان مبحث «منطق قضايا» (Peri Hermeneias) را به معناي «در باب تفسير» ناميد كه به بررسي ساختار دستوري گفتار آدمي مي‏پردازد.
در ريشه‏شناسي (اتيمولوژي)، اين واژه در مفهوم كنوني «hermeneuein» به معناي تفسير كردن يا تأويل كردن و مفهوم اسمي آن «hermeneia» به معناي تأويل و تفسير است. گويا به متن مبهمي برخورده‏ايم كه قصد به فهم درآوردن آن را داريم.2
كلمه يوناني «هرمايوس» (hermeios) اشاره به كاهني است كه پيشگوي معبد «دلفي» بود. اين كلمه و فعل متداول‏تر «هرمينويين» (hermeneuein) و اسم «هرمينيا» (hermeneia) به نام خداي پيام‏آور، يعني «هرمس» (hermes) باز مي‏گشت كه ظاهرا اين كلمات از نام او گرفته شده‏اند. نام هرمس به طرز پرمعنايي با وظيفه تبديل آنچه وراي فهم بشر است، به صورتي كه فكر و هوش انسان قادر به درك آن است، پيوند يافت و بدين‏سان، اشكال گوناگون اين كلمه متضمّن به فهم درآوردن چيزي يا موقعيتي است كه نامفهوم باشد.3
دان هاور (Donn Hauer) در سال 1654 ميلادي براي عنوان كتابش نام هرمنوتيك قدسي يا روش تفسير متون مقدس4 را برگزيد و اين اولين بار در تاريخ مباحثمتن‏شناسي است كه مبحث «هرمنوتيك» با اين واژه قدم به عرصه دانش نهاد. بنابراين، مفهوم «هرمنوتيك» به عنوان شاخه‏اي از دانش، مربوط به دوران مدرنيته و محصول نوانگاري‏هاي قرن هفدهم است كه البته تلاش بي‏وقفه مارتين لوتر در بركنار نمودن مرجعيت كليسا در تفسير متن مقدّس، مهم‏ترين منشأ براي اين امر بود.5

هرمنوتيك و اشتراك لفظي

در مقام بيان تنوّع نحله‏هاي هرمنوتيك، مي‏توان به سه برخورد كاملاً متمايز اشاره كرد:
1. هرمنوتيك خاص: در اين قسم هرمنوتيك، براي هر شاخه و هر رشته از علوم، يك دسته اصول و قواعد مخصوص همان رشته موجود است. از اين‏رو، هرمنوتيك هر رشته، خاص آن رشته بوده و به همين دليل، اين قسم هرمنوتيك‏ها خاص هستند.
نويسندگان نخستين متون هرمنوتيكي ضبط و ثبت قواعد و اصول تفسيري را همواره در شاخه‏هاي خاصي از علوم، نظير الهيّات، حقوق، فلسفه و علم‏اللغه دنبال مي‏كردند و متون هرمنوتيكي خاص را عرضه مي‏كردند و گرچه برخي از اصول و مفاهيم مندرج در آنها داراي قابليت كاربرد عام بودند، اما آنان به فكر ارائه هرمنوتيكي عام براي تمام شاخه‏هاي علوم مبتني بر تفسير برنيامدند، بلكه هرمنوتيك قدسي را براي متون مقدّس و هرمنوتيك فلسفي را براي متون فلسفي آماده كردند.
به اين نوع هرمنوتيك، «هرمنوتيك كلاسيك» نيز اطلاق مي‏شود. در هرمنوتيك كلاسيك، ما با يك بحث روش‏شناختي در باب روش تفسير متون مواجهيم كه در عصر روشنگري شكل گرفت. در اين رويكرد، هرمنوتيك منطق گفتمان است و بدين‏روي، متفكراني كه قصد جابه جايي مرجعيت كليسا در تفسير متن مقدّس را داشتند، نيازمندي خود را در مسير استقلال از روحانيت مسيحي توسط تبيين اصول و قواعد منظم در باب تفسير متون برطرف نمودند.
روشنگران و روشن‏فكران عصر روشنگري بر اين نكته اصرار مي‏ورزيدند كه عقل انساني مي‏تواند به همه حقايق دست يابد و در عمليات فهم نيز فقط بايد راه‏كار و به اصطلاح، چارچوب آن تعيين گردد تا بدون نياز به واسطه سماوي، چنين روندي به طور عادي طي گردد.
پيدايش هرمنوتيك كلاسيك، به قرن هفدهم ميلادي باز مي‏گردد كه در سال 1723، با تأليف كتابي با عنوان نهادهاي هرمنوتيكي قدسي گام به عرصه تأليف نهاد. رامباخ در اين كتاب، بر «اصلِ انطباق» پافشاري كرد و مدعي شد: فهم بشري قابل انطباق با معناي مندرج در متن است. مراد وي از «انطباق»، انطباقِ تفسيرِ مخاطب، با معناي مندرج توسط مؤلّف در متن بود.
2. هرمنوتيك عام: اين گرايش نوين در هرمنوتيك ـ كه به «هرمنوتيك رمانتيك» نيز معروف است ـ از قرن هجدهم آغاز شد و نخستين كسي كه علمدار طرّاحي اين عموميت مورد ادعا بود، متكلّم آلماني و طراح ليبراليسم ديني، فردريك شلاير ماخر (1768ـ1834) بود. از جمله القاب شلاير ماخر، «كانت هرمنوتيك» است؛ چراكه اگر كانت، به تحليل موقعيت فاهمه بشري پرداخت و وجهه همّت خويش را بر نقد «عقل» نهاد، شلاير ماخر نيز، هم به برآورد شأن فهم و هم به بررسي حيث فرديت فهم ـ كه به عقيده شلاير ماخر مورد غفلت كانت واقع شده بود ـ همّت گمارد.6
تفاوت شلاير ماخر و كانت در اين بود كه شلاير ماخر به جاي «شي‏ء» در فلسفه كانت، «متن» را قرار داد و چنين نتيجه‏گيري كرد كه ما به متن از آن حيث كه متن است، راه و شناختي نداريم، بلكه ما به متن فقط از آن حيث كه در فهم ما بروز مي‏كند، مي‏توانيم دست‏رسي و شناخت داشته باشيم.
وي نقطه شروع هرمنوتيك مورد نظر خود را اين سؤال قرار مي‏دهد كه «چگونه هر گفته‏اي، چه ملفوظ و چه مكتوب، واقعا فهميده مي‏شود؟»7
در هرمنوتيك عام، هرمنوتيك وارد سطح روان‏شناختي مي‏گردد. اين ساحت متأثّر از جنبش رمانتيسم (ناقد عقل‏گرايي عصر روشنگري) بود و از اين‏رو، به نام «رمانتيك» معروف گشت.
شلاير ماخر مفسّر را دايم نيازمند هرمنوتيك مي‏داند؛ زيرا هرمنوتيك موردنظر او موتور فعّالي است كه در حين فهم متن، بايد مدام روشن باشد و امكان سوء فهم، احتمالي است كه همواره وجود دارد.
به عبارت ديگر، در نظر هرمنوتيك كلاسيك، اصل بر صحيح بودن فهم و تفسير است و جريان فهم متن، روال عادي و طبيعي خود را دارد، مگر آنكه ابهام و مشكلي پيش آيد و هرمنوتيك، دانشي كمكي براي رفع ابهام و پيچيدگي به شمار مي‏آيد، و حال آنكه در تلقّي شلاير ماخر، اصل بر سوء فهم است، مگر آنكه به كمك قواعد هرمنوتيك، از بدفهمي پرهيز شود.
در اين نوع، علاوه بر آشنايي با اصول علم لغت و علم دستور زبان، نياز به آشنايي با موقعيت مؤلّف و شخصيت وي نيز مورد تأكيد است و از اين‏رو، مفسّر بايد شخصيت گوينده را بازسازي كند و سپس منظور او را حدس بزند و از همين‏جاست كه فهم دقيق يك متن امري دشوار است. بنابراين، در هرمنوتيك شلاير ماخر، محور فهم دو گزينه حسّاس مؤلّف و متن است.8
طرح شلايرماخر را مي‏توان تلاش براي شكل دادن علم هرمنوتيك عام در مقام فن يا صناعت فهم دانست. از نظر وي، اين فن در ذاتش يكي است، چه متنْ سندي حقوقي باشد و چه كتابي مقدّس و ديني و يا اثري ادبي. هر علمي داراي تفاوت‏هايي با ديگر علوم است و ابزارهاي خاص را براي مسائل خاص خود دارد. اما در زير اين تفاوت‏ها، وحدت بنيادي‏تري نهفته است. همه متن‏ها زباني هستند و براي شكل دادن معناي انديشه كلي، نيازمند فهم ساختار دستوري هستيم. اگر اصول فهم كامل زبان دقيقا بيان شده بود اين اصولْ مبيّن علم هرمنوتيك عام مي‏بود.
ملاحظه مي‏شود كه عموميتي كه تا پايان قرن نوزدهم براي هرمنوتيك به دست مي‏آيد، عموميتي نسبي است و شامل همه شاخه‏هاي معرفتي بشر نمي‏شود؛ زيرا عموميت مطرح شده در آثار كساني همچون شلاير ماخر، محدود به تفسير متن است و به همين دليل، قواعد و اصول تفسيري مورد نظر آنها تنها شامل آن دسته از معارف بشري مي‏شود كه با تفسير متن سروكار دارند.
3. هرمنوتيك فلسفي: از اين نوع هرمنوتيك، به «پديدارشناسي فهم» نيز ياد مي‏شود. گرايش خاصي در هرمنوتيك است كه با مارتين هايدگر (1889ـ1976) و كتاب معروف او به نام هستي و زمان آغاز مي‏شود. هرمنوتيك پيش از مارتين هايدگر، نوعي معرفت‏شناسي و روش‏شناسي بود؛ يعني در جست‏وجوي ارائه روش بود. براي نمونه، هرمنوتيك عصر روشنگري هرمنوتيك را ارائه روش براي تفسير متون، و علمي كمكي براي رفع ابهامات متن مي‏دانست. هرمنوتيك رمانتيك نيز از سنخ روش‏شناسي بود؛ زيرا شلاير ماخر هرمنوتيك را روشي براي پرهيز از سوء فهم مي‏دانست.
هايدگر در قرن بيستم، به طور كلي، فلسفه وجودي خود را به جاي «روش‏شناسي» و «معرفت‏شناسي» برمي‏گزيند. وي هرمنوتيك را نيز از روش به فلسفه ـ يا وجودشناسي ـ تبديل نمود.9
به عبارت ديگر، هايدگر و اخلاف وي به جاي بررسي روش فهميدن، به عنصر اصلي فهم، يعني «دازاين» (كسي كه مي‏فهمد) مي‏پردازد و درصدد است تا او را عريان از ديگران، به عنوان يك وجود در هستي، مورد ارزيابي قرار دهد، بي‏آنكه به چيزي تعلّق داشته باشد؛ چراكه متعلّق كردن انسان به هر چيزي جز هستي، فهمي حداقلي درباره فهمنده به ما ارائه مي‏دهد.
آموزه‏هاي هرمنوتيك فلسفي از چنان اهميتي برخوردارند كه همه هرمنوتيست‏هاي پسين را در قالب دفاع و تكميل يا رد و انتقاد در دامنه خود جاي داده است. ميشل فوكو مي‏نويسد:
هايدگر هميشه براي من فيلسوفي اصلي بوده است... رشد فلسفي من با هايدگر آغاز شد.10
ژاك دريدا نيز چنين مي‏نگارد:
من شك دارم بتوانم چيزي بنويسم كه هايدگر پيش‏تر درباره آن ننوشته باشد.11

پيش‏فهم از نظر هايدگر

هايدگر معتقد است: هر فهمي داراي قالبي پيشين ساختار است كه سه‏لايه دارد:
الف. پيش داشت:12 نوعي فهم اجمالي و پيشيني است كهبه صورت ارتكازي در نهاد هر شخص در سير تاريخ، شكل گرفته و تكوّن يافته. براي مثال، فهم كلي از تاريخ، پيش‏داشت فهم از هر واقعه تاريخي است.
ب. پيش نگرش:13 پيش نگرش افق خاصي را در برابرچشمان فهمنده باز مي‏كند و نشان مي‏دهد كه شخص چگونه بايد با متن مورد تأويل مواجه گردد و چگونه بايد تأويل نمايد. به عبارت ديگر، اگر فهم يك واقعيت نيازمند افق و منظر خاصي باشد، اين افق و منظر از پيش رقم خورده است.
ج. پيش برداشت:14 عبارت است از: نوع خاص ازانتظاراتي كه پيش از تأويل، در معرض نظر شخص تأويلگر است. به عنوان مثال، برايتان اتفاق افتاده است كه هنگام مشاهده مسابقه بين دو تيم، علاقه داريد تيم آبي، بر تيم مقابل پيروز شود و حتي در صورت تساوي، اين تساوي را در ذهن خود به نفع تيم مورد علاقه خود تبيين مي‏كنيد. در مثالي ديگر، هنگام مواجه شدن با يك مكتوب ديني، نوع انتظارات شما از آن مكتوب، مي‏تواند در فهم شما مؤثر گردد.
هايدگر تصريح مي‏كند كه اين سه عنصر در هر انساني وجود دارند و هر شناختي مستند به اين سه پيش فهم است و برخي از اين عناصر دخيل در فهم، توسط تأويلگر به وجود نيامده‏اند، بلكه محصول دوران تاريخي عصر حضور تأويلگر هستند كه البته مورد توافق عامه انسان‏هاي معاصر نيز هستند.15
از اين‏رو، با توجه به اين نظام هماهنگ بين ذهن مفسّر و متن در دسترس، هايدگر معتقد است: تفسير و تأويل و به طور كلي، عمليات فهم محصول پيش ساختار فهم است و از اين‏رو، طبيعي است كه نتواند معناي نهايي نويسنده را درك كند و اساسا فهميدن در نظر هايدگر، به معناي كشف مراد نويسنده نيست، بلكه گشودن دريچه‏هايي است كه در خود متن نهاده شده، هرچند براي مؤلّف آن متن ناگشوده باشند.16

نگاهي به زندگي‏نامه گادامر

هانس گئورگ گادامر در سال 1900 ميلادي در «برسلاو» ـ شهري در جنوب غربي لهستان ـ به دنيا آمد. وي در فلسفه، شاگرد هارتمن و ناتورپ (فيلسوفان نوكانتي) و مارتين هايدگر بود و در سال 1928 رساله پروفسوري خود را نزد هايدگر نوشت. وي عضو دانشگاه‏هاي متعدد فلسفي بود و به گرفتن مدال هگل و مدال دانشگاه ملّي رم نايل گرديد.17
كتاب حقيقت و روش ثمره برنامه‏ريزي مطالعاتي سال‏هاي متمادي تدريس و تحقيق اوست كه در سال 1960 منتشر شد و مهم‏ترين اثر وي گرديد. اين كتاب نقطه عطفي براي تاريخ هرمنوتيك محسوب مي‏شود. هرچند برنشتاين نام مناسب براي اين كتاب را حقيقت عليه روش مي‏داند.18
نوشته‏هاي ديگر وي، مجموعه آثار (8 جلد)، خرد در روزگار علم، افلاطون و شعر و هگل و ديالكتيك قديم هستند.

سيداحمد غفّاري قره‏باغ1

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار