مفسران وشارحان مکتب ابن عربی قسمت دوم

مفسران وشارحان مکتب ابن عربی

قسمت دوم

نقش شارحان عرفان ابن‏عربي

شايد در مورد بسياري از رشته‏هاي علوم بتوان ادعا كرد كه فراگرفتن آنها بدون استاد و تنها با كوشش و پشتكار امكان‏پذير است، اما درباره عرفان به هيچ وجه اين ادعا پذيرفتني نيست؛ زيرا در عرفان، اسراري وجود دارد كه تنها از طريق استاد، آن هم سينه به سينه، قابل انتقال مي‏باشد. كساني كه با عرفان، به طور عام، و با آثار محيي‏الدين، به طور خاص، آشنايي داشته باشند، به خوبي مي‏دانند كه فهم رموز و اسرار كتاب فصوص‏الحكم بدون ارشاد و راهنمايي يك استاد ماهر و عارف كامل تا چه اندازه مي‏تواند دور از واقعيت باشد. بدين‏سان، بايد گفت: اگر كسي بخواهد با انديشه‏هاي محيي‏الدين عربي آشنا شود و كليد حل رموز و اسرار آثار وي را به دست آورد، ناچار بايد آثار شارحان و شاگردان با واسطه و بدون واسطه وي را مورد مطالعه و بررسي دقيق قرار دهد.36
بدين‏روي، پس از محيي‏الدين، اصول عرفان وي همواره محل تأمّل و موضوع سخن متفكران و نويسندگان و عرفان‏پژوهان بزرگ قرار گرفته است و در اين رهگذر، شارحان بسياري به شرح و نشر انديشه‏هاي عرفاني شيخ اكبر پرداخته‏اند.
شهيد مطهّري درباره شارحان عرفان ابن‏عربي مي‏نويسد:
محيي‏الدين شاگردان زيادي داشته است كه اين كتب عرفاني علمي را اينها نوشته‏اند؛ از قبيل صدرالدين قونوي. او شاگرد و مريد فوق‏العاده وي بوده و در واقع، شارح گفته‏هاي محيي‏الدين، صدرالدين قونوي است. داوود قيصري و عبدالرزاق كاشاني (شارحان ديگر) از اين طبقه‏اند؛ يعني از طبقه احيا شده‏ها و زنده شده‏هاي محيي‏الدين هستند. مولوي بلخي رومي كه معاصر بود با صدرالدين قونوي، بعد از او هم كساني مثل محمود شبستري صاحب گلشن راز، جامي كه از شارحين فصوص‏الحكم محيي‏الدين است، همه سخت تحت تأثير محيي‏الدين عربي هستند و در اشعار شبستري انسان كلمات محيي‏الدين را كاملاً مي‏تواند ببيند.37
اهميت و عظمت انديشه‏هاي ابن‏عربي به گونه‏اي بود كه برخلاف بسياري از انديشه‏هاي بزرگ كه معمولاً حجاب معاصرت مانع ديدن بزرگي آنها مي‏شود و از فراگيري آن در دوران معاصر خود مي‏كاهد، ديده بسياري از معاصران را خيره كرد و آنان را متوجّه خود ساخت. گرچه شاگردان بي‏واسطه ابن‏عربي بسيار اندكند، ليكن در دوره‏هاي بعدي متفكران فراواني را مي‏يابيم كه به بسط و توسعه انديشه‏هاي او پرداخته و به شرح و تدريس مكتوبات و آراء و انظار وي همت گمارده‏اند.38

بزرگ‏ترين شارحان انديشه ابن‏عربي

يكي از انديشمنداني كه به شرح و بسط افكار و مكتب عرفاني ابن‏عربي پرداخته، حكيم بزرگ صدرالمتألّهين شيرازي است. گرچه وي كتاب مستقلي در شرح يكي از آثار محيي‏الدين ننوشته است. اگر اسفار وي را شرح دو كتاب فصوص‏الحكم و فتوحات مكّيه ابن‏عربي بدانيم سخن ناصوابي نگفته‏ايم.
سيدحسين نصر در اين زمينه مي‏نويسد:
در واقع، ملّاصدرا بايد به عنوان يكي از برجسته‏ترين شارحان ابن‏عربي و شاگردانش در نظر گرفته شود.39
آيه‏اللّه حسن‏زاده آملي نيز نوشته است:
امّهات و اصول مباحث عرشي اسفار ملّاصدرا به كلماتي تامّه و عباراتي وزين و رصين در صحف مكرّمه اكابر اهل عرفان، بخصوص فتوحات مكيه و فصوص‏الحكم و ديگر خزاين علمي شيخ اكبر محيي‏الدين عربي، مدوّن است. و خود صدرالمتألّهين در مواضع عديده، هم آن بزرگ را به بزرگي اسم مي‏برد و هم صحف علمي او را؛ چه خود بهتر از هركس مي‏داند كه اساس حكمت متعاليه او فتوحات و فصوص است و اسفار عظيم او شرحي محققانه بر آنها است.40
ايشان سپس تأكيد مي‏كند:
اگر كتاب كبير اسفار را مدخل و يا شرح دو كتاب فصوص و فتوحات بدانيم ناطق به صوابيم.41
قابل ذكر است كه آيه‏اللّه حسن‏زاده آملي مصادر و مآخذ كتاب اسفار ملّاصدرا را به دست آورده و در رساله‏اي به نام عرفان و حكمت متعاليه تحرير نموده است كه موارد بسياري از آنها برگرفته از آثار شيخ اكبر ابن‏عربي است.
آقاي قائم‏مقامي معتقد است:
ابن‏عربي در آثارش مشاهدات شخصي و اختصاصي خود را توصيف كرد و به صورت ترجمه به زبان «نظر» درآورد؛ اما آن را «مبرهن» نكرد. بنابراين، بخش عمده عرفان ابن‏عربي برهاني نيست، بلكه توصيف است و بعدها كسي مثل صدرالمتألّهين اين كار را كرد. يكي از منابع و مآخذ اصلي ملّاصدرا در تأليف حكمت متعاليه، همين عرفان ابن‏عربي است كه در واقع، روح فلسفه صدرايي را تشكيل مي‏دهد.42
بدون ترديد، در ميان آثار عرفاني شيخ اكبر، كتاب فصوص‏الحكم داراي ويژگي منحصر به فردي است، به گونه‏اي كه از زمان تأليف آن تا كنون نزد بسياري از عارفان و حكيمان از اهميت خاصي برخوردار بوده است. اين كتاب از جمله كتب درسي معتبر عرفان در حوزه‏هاي علمي به شمار مي‏آمده است.
آيه‏اللّه جوادي آملي درباره دقايق و اسرار اين كتاب مي‏گويد:
كتاب فصوص‏الحكم مشتمل بر برخي از اسرار معرفت است و محيي‏الدين در آغاز آن پس از حمد خداوند و صلوات و سلام بر نبي خاتم و آل او، عذر خود را در بيان و افشاي آن اسرار اظهار مي‏دارد؛ زيرا همه مردم توان هضم و ادراك همه معارف را ندارند و برخي از معارف به‏كار همگان نمي‏آيد و اولياي الهي مأمور به كتمان آن معارف هستند. محيي‏الدين در كتاب فصوص‏الحكم به بيان بسياري از دقايق و اسرار معارف ديني پرداخته است.43
آيه‏اللّه حسن‏زاده آملي درباره اهميت اين كتاب نوشته است:
فصوص‏الحكم شيخ اكبر محيي‏الدين عربي در بيست و هفت كلمه است كه مرادْ بيست و هفت مثال از امثله انسان كامل است، نه آدم شخصي و نوح شخصي و داود و سليمان شخصي و هكذا؛ يعني هر يك از آن كلمات، نوري و مظهري خاص از مظاهر الوهيت‏اند، و اين كلمات ساير و دايرند. لذا، انساني در مسير تكاملي بر قدم شيث است، و ديگري بر قلب ابراهيم است و ديگري عيسوي مشهد مي‏گردد، و چهارمي موسوي مشرب و هكذا.44
ايشان همچنين مي‏نويسد:
هر نيكبختي كه بر اثر اعتدال فطرتش از غلظت طبع منزّه و از كثافات حجاب مبرّاست و توفيق نيل به اعتلاي فهم خطاب محمدي را يافته است، در حقيقت صحف عرفانيه و بخصوص فصوص‏الحكم شيخ اكبر عربي و ديگر كتب و رسائل وي را تفسير انفسي و بيان مقامات عروجي و اسرار و بطون آيات و روايات مي‏يابد.45
استاد مطهّري در جايي از آثار خود در خصوص عظمت اين كتاب نوشته است:
فصوص‏الحكم دقيق‏ترين و عميق‏ترين متن عرفاني است، شروح زيادي بر آن نوشته شده است. در هر عصري شايد دو سه نفر بيشتر پيدا نشده باشند كه قادر به فهم اين متن عميق باشند.46 شرح كردن كتاب‏هاي محيي‏الدين ابن عربي كار هر كسي نيست.47
آيه‏اللّه حسن‏زاده آملي هم در اين زمينه آورده است:
در هر عصري، اوحدي از علما قادر به فهم و تدريس فصوص و فتوحات است.48
به هر حال، بايد گفت: فصوص‏الحكم يكي از كتاب‏هاي كم‏نظيري است كه همواره مورد توجه عرفا و حكماي بزرگ بوده و در قرن‏هاي متمادي، شارحان آگاه و استادان زبردست از اينكه به حل مشكلات و توضيح كنايات و اشاراتش پرداخته‏اند به خود باليده‏اند. اين كار منحصر به قرن يا عصر خاصي نبوده است، بلكه مراجعه به تاريخ فرهنگ و عرفان اسلامي، روشنگر اين واقعيت است كه پس از وي، در جميع اعصار و قرون عده‏اي از انديشمندان بزرگ به اين كار همت گماشته‏اند. حتي در عصر حاضر نيز عده بي‏شماري از دوستداران علم و حكمت و عرفان و نيز صاحبان كشف و ذوق، دنباله كار پيشينيان را گرفته، به شرح و تدريس و نشر و طبع كتب ابن‏عربي و اشاعه عقايد و افكار وي مي‏پردازند.
آقاي سيد جلال‏الدين آشتياني درباره شرح‏هاي فصوص‏الحكم مي‏نويسد:
بر اين اثر بي‏نظير بالغ بر 112 شرح به عربي و فارسي و تركي نوشته‏اند و تمامي اين نسخ در كتابخانه‏هاي كشور اسلامي تركيه نگه‏داري مي‏شود.49
برخي نيز گفته‏اند: 150 شرح بر فصوص الحكم نوشته شده كه 130 شرح را ايرانيان نوشته‏اند.50 قديمي‏ترين شرح فارسي فصوص كه مي‏شناسيم ظاهرا نصوص الخصوص في ترجمه‏الفصوص نوشته بابا ركن‏الدين شيرازي است و جديدترين آنها شرح فارسي استاد حسن‏زاده آملي است به نام مُمدّ الهمم.

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار