مفسّران و شارحان مكتب عرفاني ابن‏عربي قسمت اول

مفسّران و شارحان مكتب عرفاني ابن‏عربي

قسمت اول

چكيده

در ميان آثار عرفاني ابن‏عربي، كتاب فصوص‏الحكم از ويژگي‏هاي خاصي برخوردار است. اين اثر عميق بسياري از دقايق معارف ديني و اسرار و رموز عرفان نظري را بيان نموده است و تأثير غيرقابل انكاري در سير انديشه معنوي مسلمانان نهاده و سال‏هاي متمادي در مجامع علمي از مهم‏ترين كتب درسي در عرفان نظري به شمار آمده است. همچنين ساليان درازي استادان اين فن در سطوح بسيار عالي به تدريس آن پرداخته، و شارحان بسياري با نهايت دقت به شرح مشكلات و توضيح اشارات و كناياتش همت گماشته‏اند.
پس از ابن عربي اصول عرفان وي همواره محل تأمّل و موضوع بررسي عرفان‏پژوهان بزرگ قرار گرفته است، شارحان برجسته بسياري به شرح و بررسي، و نقد انديشه‏هاي عرفاني او پرداخته، در اين زمينه آثار گران‏سنگ فراواني به رشته تحرير درآورده‏اند. نوشتار حاضر عهده‏دار معرفي شارحان مكتب عرفاني ابن عربي مي‏باشد.
كليدواژه‏ها: ابن عربي، عرفان نظري، فصوص‏الحكم، فتوحات مكيه، شرح فصوص‏الحكم.

مقدّمه

محمّدبن علي‏بن محمدبن احمدبن عبداللّه حاتم الطائي، معروف به محيي‏الدين، ملقّب به «شيخ اكبر» (560ـ638 ق) است. از اين‏رو، طريقت خاصه وي به طريقه «اكبريه» موسوم است. آنچه امام رازي درباره بوعلي گفته است (ما سبقه اليه من قبله و لالحقه عن بعده)،2 از جهت برهاني كردن بخشي از مسائل عرفان است.
بسياري از مباني «حكمت متعاليه» وامدار عرفاني است كه ابن‏عربي پايه‏گذار نامدار آن مي‏باشد. البته سهم صدرالمتألّهين از جهت برهاني كردن عرفان همچنان محفوظ است.3
كمتر كسي از نويسندگان جهان اسلام در كثرت تأليف و تصنيف با وي برابري مي‏كنند. موضوع اصلي رساله‏هاي او عرفان و حالات و واردات و تجارب قلبي اوست؛ ولي در عين حال، تمامي علوم ديني اعم از حديث، تفسير، سيره، فقه و نيز علومي از قبيل كيميا و جفر و نجوم و حساب جمل و همچنين شعر را دربر مي‏گيرد.4
ابن‏عربي با خلق آثاري ارزشمند، بنياد يك نظام فكري كامل و شاملي را بر اساس تجارب عرفاني استوار ساخت كه هنوز هم محور بينش‏هاي عرفاني در جهان اسلام است.5
آيه‏اللّه جوادي آملي درباره محيي‏الدين مي‏نويسد:
بعد از وي هر چه در زمينه معارف و اسرار، به تازي و فارسي يا نظم و نثر، تصنيف يا تأليف شده است، نسبت به نوشتار شيخ اكبر شبنمي است كه در بحر مي‏كشد رقمي.6
ايشان در جاي ديگر مرقوم داشته است:
ابن‏عربي (شيخ اكبر) از بزرگ‏ترين بنيان‏گذاران اصول و مباني عرفاني است.7
انديشمند و متفكر اسلامي شهيد مطهّري نيز مي‏فرمايد:
آثار محيي‏الدين تأثير عجيبي روي عرفاي بعد از خودش گذاشته است، و ديگران نيز به اين مطلب اعتراف كرده‏اند.8
آقاي دكتر يثربي در اين‏باره نوشته است:
در يك كلام بايد گفت: عرفان نظري با آثار محيي‏الدين نظم و كمال نهايي خود را به دست آورده است.9
بنا به سخن آقاي بديع‏الزمان فروزانفر، بيشتر آراي عرفا و حكماي قرن اخير از آن عقيده سرمايه گرفته و تقريبا كتب و آراي محيي‏الدين، مبناي اصلي عرفان اسلامي از قرن هشتم تا عهد حاضر بوده است.10
آيه‏اللّه حسن‏زاده آملي در موارد بسياري از تأليفات ارزنده خود، درباره آثار ابن‏عربي سخن به ميان آورده است؛ از جمله مي‏نويسد:
علماي اسلام در معرفه‏النفس و تهذيب و تزكيه آن، كتاب‏ها نوشته‏اند، ولي مهم‏ترين آنها فصوص و فتوحات شيخ اكبر محيي‏الدين است. اميدوارم به درس و بحث آنها نايل آييم و راه تحصيل سعادت ابدي خود را كه تقرّب و تشبّه به جمال مطلق و كمال مطلق و جلال مطلق است بپيماييم.11
ايشان در جاي ديگر نوشته است:
در حقيقت، صحف عرفاني، بخصوص فصوص و فتوحات شيخ عربي و ديگر كتب و رسائل وي، تفسير انفسي و بيان مقامات عروجي و اسرار و بطون آيات و روايات مي‏باشد.12
آيه‏اللّه حسن‏زاده آملي در كتاب ديگر خود چنين مي‏نگارد:
مخفي نماند كه تمام كتب صدرالدين قونوي و ديگر شاگردان شيخ اكبر محيي‏الدين عربي و همچنين كتب و رسائل شاگردان آنان، تا اسفار و ديگر كتب صدرالمتألّهين و رسائل شاگردانش تا زمان ما، آنچه از معارف ذوقي و حقايق شهودي و تفسير انفسي آيات و رواياتي را كه حايزند، از آثار شيخ اكبر و فصوص و فتوحات و دگر كتب و رسائل او دارند.13
ايشان مي‏افزايد:
اهل فن مي‏دانند كه در اسلام و قبل از اسلام، كتابي در معرفت نفس به عظمت... دو كتاب فصوص‏الحكم و فتوحات مكيه شيخ اكبر محيي‏الدين نوشته نشده است و در معرفت نفس مهم‏تر از همه، فصوص است.14
هانري كُربن معتقد است:
فهرست اسامي نسخ آثار ابن‏عربي كه اخيرا به دست عثمان يحيي تدوين شده است، حاكي از بسطِ شگرفِ مجموعه آثاري است كه درك كامل آن محتاج به وقف يك عمر مي‏باشد. ناگفته نماند كه محققان اروپايي كه در جست‏وجوي عقايد عاليه اسلامي بوده‏اند... با خواندن آثار با عظمت ابن‏عربي، خود را در سرزمين آشنا احساس مي‏كنند.15
آيه‏اللّه حسن‏زاده آملي مي‏فرمايد:
مؤلف وفيات‏الاعيان هنگامي كه شيخ عارف محيي‏الدين را اسم مي‏برد، مي‏گويد: ايشان 95 جلد كتاب در تفسير قرآن نوشته است.16 نام تفسير او الجمع‏والتفصيل في اسرارالتنزيل ذكرشده‏است.17
ابوالعلا عفيفي نوشته است:
اگرچه آثار ابن‏عربي غالبا در زمينه عرفان است، ولي تمامي علوم اسلامي را دربر مي‏گيرد. وي در عرفان نظري، علم حديث، تفسير قرآن، سيره نبي، فلسفه، ادبيات و از جمله شعر و نيز علوم طبيعي، كتب و رسائلي نگاشته است. محيي‏الدين در پرداختن به اين موضوعاتِ كاملاً متفاوت، هرگز عرفان را از نظر دور نداشته است و در حالي كه درباره مسائل كلامي، فقهي و حتي علمي بحث مي‏كند، غالبا جنبه‏هايي از تفكر عرفاني وي بروز مي‏نمايد.18
آقاي دكتر ابراهيمي ديناني نيز مي‏گويد:
كثرت شمار تأليفات محيي‏الدين به خوبي نشان مي‏دهد كه وي در قيد اين نبوده كه مانند يك فيلسوف رسمي انديشه‏هاي خود را طبقه‏بندي كرده و آنها را در يك چهارچوب معين تحت عنوان يك سيستم فلسفي ارائه نمايد. آنچه موجب مي‏شده كه محيي‏الدين دست به قلم گيرد و نسبت به تأليف يك كتاب يا رساله اقدام نمايد، بيشتر واردات قلبي وي را بايد نام برد. گاهي نيز اتفاق مي‏افتاد كه خود را بر حسب يك رؤيا يا مكاشفه مأمور اين كار مي‏ديده است. موضوعاتي كه در آثار گوناگون و متعدد محيي‏الدين مورد بررسي واقع شده، بيشتر بر حول محور سه مسئله دور مي‏زند كه به ترتيب عبارتند از: خدا، انسان، جهان.19
در اين زمينه، يكي از پژوهشگران معاصر گفته است:
آثار محيي‏الدين يك وجه امتياز نسبت به آثار ساير انديشمندان دارد. او از جايي شروع نمي‏كند كه فارابي و شيخ‏الرئيس به آنجا رسيده بودند. ابن‏عربي كار خود را به طور مستقل به پايان مي‏برد، او مبتكر و باني يك سيستم و نظام جداگانه و مخصوص به خودش است؛ نه شرحي مي‏نويسد، نه پاورقي، نه حاشيه، نه تعليقه، هيچ‏كدام از اينها را ندارد. حتي نقل قول‏هايش هم بسيار اندك است.20
مرحوم سيدجلال‏الدين آشتياني مي‏نويسد:
عثمان يحيي، دانشمند معروف مصري، چندين برابر آنچه كه ارباب تراجم از آثار علمي ابن‏عربي ضبط كرده‏اند، از وي آثار علمي پيدا نموده و كتابي مبسوط در اين باب نوشته است. انسان متحير مي‏شود كه يك مرد محققي كه به يك معني، پديدآورنده عرفان نظري به سبك آثار او و پيروانش مي‏باشد، چه اندازه مي‏توانسته است كار كند. به طور مسلّم از هيچ مؤلفي به اندازه وي اثر علمي باقي نمانده است. او پركارترين استاد و والاترين دانشمند در ادوار اسلامي است. تفسير كبير او مشتمل بر نود و پنج جلد بزرگ است و تفسير صغير او مشتمل بر هشت يا نه مجلّد است.21
فصوص‏الحكم؛ اثر مهم ابن‏عربي
يكي از آثار ابن‏عربي كتاب فصوص‏الحكم مي‏باشد. نام كامل آن فصوص‏الحكم و خصوص‏الكلم است، از مهم‏ترين كتاب‏هاي او به شمار مي‏آيد و شهرت جهاني ابن‏عربي مرهون اين كتاب است. او انديشه‏هاي عرفاني خود را در اين كتاب آورده و در آن از بيست و هفت پيغمبر كه اسلام آنان را فرستاده خداوند مي‏داند ياد مي‏كند.22 محيي‏الدين خود درباره اين كتاب مي‏گويد:
در ماه محرم سال 627 در شهر دمشق پيغمبر اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آلهرا در رؤياي صادقه ديدم كه كتاب فصوص‏الحكم را به دست داشت و مرا به نگارش آن كتاب امر فرمود تا مردم از آن بهره‏مند گردند. از جان و دل، امر نبي صلي‏الله‏عليه‏و‏آله را پذيرفتم و با خلوص نيت، برابر فرموده آن حضرت به تحرير آن پرداختم.23
آيه‏اللّه جوادي آملي درباره نحوه گرفتن كتاب فصوص و عرضه آن بر مردم چنين مي‏نگارد:
در عالم رؤيا الفاظ و تعابير كتاب به محيي‏الدين اعطا نشده‏است، بلكه معارف آن به قلب او القا شده‏است و او مأموريت يافته تا معارف را از نشئه عقل به مثال و حس منتقل كند و آن را در لباس الفاظ درآورده و به وجود كتبي مجسّم سازد. ممكن است اين توهّم را براي برخي از محجوبين به دنبال آورد كه محيي‏الدين ادعاي نبوت كرده است و به همين دليل، او به صراحت اين اتهام را رفع مي‏كند و مي‏گويد: «لست بنبي و لارسول.» از آنجا كه تعبير و ترجمه معارف القا شده بر عهده محيي‏الدين است، احتمال خطا و اشتباه در آن وجود دارد.24
ايشان همچنين مي‏گويد:
محيي‏الدين در كتاب فصوص‏الحكم به بيان بسياري از دقايق و اسرار معارف ديني پرداخته است.25 فصوص جمع فص است و به معناي نگين انگشتري، زبده و خلاصه شي‏ء مي‏باشد. يعني كتاب فصوص‏الحكم خلاصه حكمت‏ها و اسرار است. و اين كتاب بيست و هفت فص دارد كه به منزله بيست و هفت فصل است.
آيه‏اللّه حسن‏زاده آملي مي‏نويسد:
اگر گويي ابواب معارف انساني به طور كلي در اين بيست و هفت حكمت و فص آمده است، صواب است.26
ايشان در جاي ديگر آورده است:
فصوص‏الحكم شيخ اكبر ابن عربي تفسير انفسي و بيان مقامات عروجي مي‏باشد.27
دكتر زرّين‏كوب معتقد است:
كتاب فصوص‏الحكم در جهانِ اسلام از جمله كتاب‏هاي بسيار موفق و در عرفان اسلامي بسيار مهم و مؤثر است كه از زمان نگارش و نشرش همواره مورد توجه موافقان و مخالفان عرفان به نحو اعم و عرفان ابن‏عربي به نحو اخص قرار گرفته است. عده‏اي از آن كتاب انتقاد كرده و كتاب‏هايي در رد و جرحش نوشته‏اند. عده كثيري هم از آن ستايش كرده‏اند.28
نيكلسون مي‏گويد:
هر يك از اين بيست و هفت فص كتاب، مربوط به كلمه «Logos» پيامبري است كه نشان‏دهنده صفت ويژه الهي است. و از آنجا كه خدا خود را جز در انسان كامل به طور كامل ظاهر نمي‏كند، لذا در فصّ اول آدم عليه‏السلام به عنوان عالم صغير مطرح شده است؛ زيرا انسان كامل آيينه مطلق الهي است. و غالبا ابن‏عربي فصّي از قرآن گرفته، اصول و عقايد خود را از آن استخراج مي‏كند.29
آيه‏اللّه حسن‏زاده پس از نقل مطلبي از فصوص‏الحكم مي‏نويسد:
اگر شيخ بزرگوار محيي‏الدين در كتاب شريف فصوص‏الحكم هيچ مطلب علمي جز همين يك مسئله نمي‏داشت، در عظمت شأن وي و كتاب او كافي بود. آنچه كه از اين بزرگوار نقل كرديم، هر كلمه آن خود كتابي است و بسياري از امّهات مطالب اصول عقايد و مسائل حكمي عقلي كه بيان اسرار عده‏اي از آيات قرآني و روايات اهل‏بيت طهارت و عصمت است، بدين اشارات و لطايف كه از كلك اين ابرمرد الهي به تقرير و تحرير درآمد، مبرهن و مستدل مي‏گردد و واضح و روشن مي‏شود.30
مي‏توان گفت: تأثير اين كتاب در سير انديشه معنوي مسلمانان غيرقابل انكار است و سنوات متمادي در جامعه پهناور اسلامي، به ويژه در سرزمين ايران، از جمله كتب مهم درسي در عرفان نظري به شمار مي‏آمده است. ساليان دراز استادان و مدرسان زبردست و پرمايه‏اي با شور و شوق فراوان در حوزه‏هاي علمي و دانشگاه‏ها، در سطوح بسيار عالي، به تدريس و تعليمش پرداخته‏اند. شارحان آگاه و دانايي هم با اعتقاد و ايمان راستين، با نهايت علاقه و دقت به شرح آن همت گماشته‏اند. در نتيجه، آثار كثيري به زبان‏هاي عربي، فارسي، تركي، انگليسي، فرانسه، آلماني، اردو31 و ساير زبان‏ها از افكار او به وجود آمده است. بنا بر گزارش كارشناسان فن، بيش از يكصد و دوازده شرح بر فصوص‏الحكم نوشته شده است32 كه معتبرترين آنها از آنِ افراد ذيل مي‏باشد: سيدحيدر آملي،33 مؤيدالدين جَندي، عبدالرزاق كاشاني، داوود قيصري، عبدالرحمان جامي، عبدالغني نابلسي، ركن‏الدين شيرازي، بالي افندي34 و بالاخره تعليقات ابوالعلا عفيفي.35

محمّد بديعي

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار