ابو ترابی چگونه سید آزادگان شد

به بهانه گراميداشت سالروز ورود آزادگان به ميهن اسلامي

همزمان با بازگشت اسيران جنگ تحميلى به ايران، نام روحانى مجاهد و آزاده حجت‌‌الاسلام والمسلمين حاج سيد على‌اکبر ابوترابي(رحمه‌الله‌عليه) در جاى جاى کشور اسلامى پيچيد. آزادگان تازه از بند رسته با شور و حرارت فراوان از ويژگى‌هاى منحصر به فرد و نقش بى‌بديل او در رهبرى و مديريت دوران سخت اسارت مى‌گفتند البته با وجود استقبال گرم اقشار مختلف از اين سخنان، به دليل فضاى خاص سياسى کشور و تاملات قابل درک آن زمان و همچنين حضور ايشان در صحنه‌هاى سياسى و اجتماعي، هيچ وقت به طور مبسوط و مستقل بررسى نشد که راز اين موفقيت و رهبرى در دوران اسارت چه بوده است.
در پى ارتحال زودهنگام و جانسوز آن بزرگمرد در 12 خرداد 1379، بار ديگر، نام ابوترابي(رحمه‌الله‌عليه) در سراسر کشور طنين‌افکن شد و رهبر معظم انقلاب طى پيامى فرمودند:
“... پس از سال‌ها حضور در ميدان‌ها مبارزه‌اى دشوار با نظام طاغوتى و پس از مشارکت شجاعانه در صحنه جنگ تحميلي، سال‌هاى دراز، محنت اسارت در دست دشمن نابکار و فرومايه را چشيد و مبارزه‌اى دشوارتر از گذشته را در اردوگاه‌هايى آغاز کرد که او در آنها همچون خورشيدى بر دل‌هاى اسيران مظلوم مى‌تابيد و چون ستاره‌ درخشانى هدف و راه را به آنان نشان مى‌داد و چون ابرى فياض، اميد و ايمان را بر آنان مى‌باريد ...”.
حال وهواى مردمى مومن که غمگينانه جسم پاک آن اسوه صفا و صداقت را بر دوش خود مشايعت مى‌کردند، حاکى از عمق فاجعه از يک سو‌ و قدرشناسى امتى غيور از خدمتگزاران صادق و قهرمانان راستين خود، از سوى ديگر بود.
پيام تسليت معاون سازمان بين‌المللى صليب سرخ در اين ضايعه، گواهى راستين بر چهره انساني، عظمت روحى و اخلاقى و قدرت تاثيرگذارى اين مرد بزرگ بود.
اين نوشتار در پى يافتن پاسخى براى اين سوال است که در شيوه و تدبير ابوترابي(رحمه‌الله‌عليه- ) که به رغم محدوديت‌ها و سختى‌هاى فراوان اسارت، موفقيت‌هاى چشمگيرى به همراه داشت - حاصل چه عواملى بوده است؟
ترسيم و تبيين فضاى فرهنگي، اجتماعى و سياسى اسارتگاه‌ها و بيان مشکلات محيط اسارت، پيش‌نياز هرگونه سخن از شيوه اداره و رهبرى در آن دوران است. مشکلات اصلى محيط اسارت را مى‌توان به اين صورت دسته‌‌بندى کرد:
اول: برخورد خشن و دژخيمانه و سرکوبگرانه دشمن بعثى و در نتيجه، ورود ضايعات و آسيب‌هاى جسمى و روحى و روانى فراوان به اسيران ايراني.
در اين خصوص، سخنان و مصاحبه‌هاى آزادگان و آشنايى ملت ايران و جهانيان با جنايت‌ها و اعمال وحشيانه رژيم بعثى حاکم بر عراق ما را از توضيح و اطاله کلام بى‌نياز مى‌کند اما بيان اين نکته ضرورت دارد که در کنار آزار و اذيت‌ها و شکنجه‌هاى جسمى کمبودها و محدوديت‌هاى رفاهى در زمينه‌هاى بهداشتي، خوراک، پوشاک و ... شکنجه‌ها و فشارهاى روحى و روانى تحميل شده از طرف ماموران عراقي، به مراتب سخت‌تر و شکننده‌تر بود. به عنوان نمونه، مى‌توان از محدوديت شديد آزادى‌هاى مذهبى نام برد که سختى محيط را براى اسرا دو چندان مى‌کرد.
دوم: بروز ياس و نااميدي، ضعف ايمان و کاهش طهارت روح در محيط اسارت، که ناشى از عواملى چون عدم تنوع، بى‌خبرى از آ‌ينده، نبود تصوير روشن از سرنوشت افراد و ساير محروميت‌هاى محيط اسارت بود.فضاى اردوگاه بخش جدا شد‌ه‌اى از جهان خارج بود و اسيران ايرانى از هرگونه اخبار و اطلاعات در خصوص کشورشان - بويژه حوادث جنگ - بى‌خبر بودند. در اين ميان، نامه‌هاى خانواده‌هاى ايرانى به فرزندانشان هم سانسور مى‌شد. گاهي، اتفاق مى‌افتاد که اسيران با گذشت چند سال حتى يک نامه هم دريافت نمى‌کردند. يکنواختى و تکرارى بودن محيط نيز طاقت‌فرسا شده بود. روزها و هفته‌‌ها و سال‌ها مى‌گذشت و همان فضا با همان افراد در کنار هم بودند. چنين شرايطي، به طور طبيعي،‌ ياس و نااميدى و خستگى و ملالت را در پى دارد و مى‌تواند اسير را از پاى درآورد.
سوم: بروز اختلافات فردى و جمعي، کج‌خلقى‌ها و عدم تحمل يکديگر، از ديگر آسيب‌هاى چنان محيطى بود.
اجتماع گروه‌هاى مختلف سنى (پيران، جوانان، نوجوانان)؛ گروه‌هاى مختلف نژادى و زبانى شامل فارس، ترک، کرد، عرب و ...؛ گروه‌هاى مختلف اجتماعى مانند يهوديان بسيجى و داوطلب، افراد شهروند و غيرنظامى (که در جاده‌ها و شهرها به دام افتاده بودند)، نيروهاى نظامى با اصناف مختلف خود و حتى در مواردى کسانى که مرتکب جرايمى شده بودند و براى فرار از عدالت به قصد پناهندگى به عراق آمده بودند و عراقى‌ها که شديدا به بالا بردن آمار اسيران نياز داشتند با رد درخواستشان آنان را به اردوگاه‌ها گسيل داشته بودند، مى‌توانست مشاجرات و اختلافات و منازعات بزرگ و شکننده‌اى را در يک محيط کوچک، در پى داشته باشد؛ از طرفي، دشمن نيز در دامن زدن به اين مسائل کوتاهى نمى‌کرد.
چهارم: امکان بروز ضعف و سستى در مواضع انقلابى و مقاومت اسيران ايرانى در مقابل دشمن بعثى بود؛ بويژه پس از فرسايشى شدن جنگ و طولانى شدن مدت اسارت.
پس از پيروزى‌هاى رزمندگان مسلمان ايرانى در سال‌هاى 1361 و عقب رانده شدن متجاوزان از بخش‌هاى مهمى از خاک کشورمان، تبليغات رژيم عراق مبنى بر صلح و دوستى شروع شد و کم‌کم با فرسايشى شدن جنگ، اين تبليغات حالت گسترده‌ترى به خود گرفت. اسيران ايرانى در معرض اين تبليغات بودند. در مواردى هم سخنرانانى را به اردوگاه‌ها مى‌آ‌وردند که بر اين نکته تاکيد مى‌کردند که دولت عراق خواهان صلح است و دولت ايران از پذيرش سرباز مى‌زند.
در چند مقطع از دوران جنگ، رژيم عراق تبليغاتى را درباره آزادى اسيران جنگى به راه انداخت؛ بويژه پس از پذيرش قطعنامه 598 شوراى امنيت از سوى جمهورى اسلامى ايران، موضوع آزادى اسرا در راس تبليغات آنان قرار گرفت و اين مى‌توانست عامل موثرى در بروز بى‌اعتمادى اسيران نسبت به مواضع دولت و در نتيجه سستى و ضعف آنان در روحيه انقلابى و مقاومت و بى‌توجهى به خواسته‌هاى دشمن باشد.
براى رويارويى با مشکل اول، بخش عظيمى از اسيران ايرانى - بويژه نيروهاى بسيجى و داوطلب - چاره را در مبارزه مستقيم و رودررويى آشکار مى‌ديدند و به اين منظور با اعتراض‌هاى جمعي، برپايى مراسم نماز جماعت، اصرار بر برخى ظواهر دينى و خواسته‌هاى جزيى ديگر در مقام مقابله بر مى‌آمدند. نظاميان عراقى نيز با بهانه قرار دادن اين اعمال، که از نظر آنان خلاف مقررات و تمرد محسوب مى‌شد، به اقدامات قهر‌آميز و سرکوبگرانه دست مى‌زدند. در اين راستا، چه بسا تعدادى از اسيران ايرانى نيز مجروح يا شهيد مى‌شدند. اينها واقعياتى است که آن اوايل در اردوگاه‌ها رخ مى‌داد که اگر تا پايان اسارت ادامه مى‌يافت، به يقين تعداد زيادى از فرزندان ملت ايران دچار نقص عضو و آسيب‌هاى شديد جسمى مى‌شدند و برخى نيز جان مى‌باختند.
در اين ميان، تعداد اندکى نيز بودند که تسليم و سازش و تن دادن به خواسته‌هاى دشمن را راه نجات از فشارها و شکنجه‌هاى آنان مى‌ديدند. اما اين حاج سيدعلى‌اکبر ابوترابي(رحمه‌الله‌عليه) بود که اسيران ايرانى را ضمن پافشارى بر ارزش‌ها، دعوت به هوشياري، ضبط نفس و پرهيز از هرگونه تلاش و رودررويى مستقيم با سربازان و ماموران عراقى مى‌کرد. او پيوسته برحفظ سلامت جسمى و روحى فرزندان ملت ايران تاکيد داشت و به اصل اعتقادى تقيه استناد مى‌نمود.
براى اهل نظر و احيانا بعضى از مدعيان، به حديث شريف رفع(1) استناد مى‌کرد و مى‌گفت: به عنوان اسير تکليفى براى مبارزه و رويارويى مستقيم نداريد. از سويي، بايد شرايطى فراهم سازيد که از دشمن بهانه هرگونه صدمه زدن و آسيب‌رسانى به شما و برادرانتان را بازگيرد. دشمن بايد ظاهر شما را آرام و بى‌خطر ببيند، ولى در درون و مخفيانه برنامه‌هاى انقلابى و مذهبى خود را اجرا کنيد. برخورد شما با عراقى‌ها بايد مورد رضاى خدا و براساس اسلام، شعور، دقت و صلاح خودتان باشد، نه از روى احساسات و شور و هيجان.

آثار وبرکات اين روش و منش فکري

تدبير خدايى و مشى هشيارانه‌ اين مرد دانا و با خرد، به تدريج به اردوگاه‌هاى مختلف اسيران ايرانى سرايت کرد و بن‌بست‌ها و گره‌هاى فراوانى را گشود. اسيران ايرانى نحوه برخورد با دشمن را بر اين مبنا طرح‌ريزى کردند که آثار و برکات زيادى در پى داشت از جمله:
1 .کاسته شدن از فشارها و شکنجه‌هاى دشمن و در نتيجه حفظ سلامت جسمى و روحى آنان
2. تغيير شرايط اردوگاه‌ها به نفع اسيران ايراني، در جهت بهره‌‌گيرى از امکانات محدود آموزشي، ورزشى و ... به خاطر آرامش به دست آمده و کاهش حساسيت‌هاى زندانبانان عراقي
3. عدم گرايش برخى افراد ضعيف به دشمن؛ به دليل همين حرکت متعادل و قابل تحمل شدن اوضاع و احوال و سلب هرگونه بهانه از آنان

يک سوال جدي

آيا دعوت به آرامش و پرهيز از رودررويى با سربازان بعثي، به معناى سازش و تنزل از اصول و ارزش‌هاى انقلاب و دفاع مقدس بود؟
مشى و تدبير ابوترابي(رحمه‌الله‌عليه) در برخورد با دشمن تدبيرى آگاهانه و براساس بينش مکتبى و تجربه زندان ساواک در دوران رژيم شاهنشاهى در ايران بود. او در تمامى سخنان و ارتباطات روزمره خود اسراى ايرانى را به استقامت، همراهى با ملت شريف ايران و رزمندگان جبهه‌هاى جنگ دعوت مى‌کرد و از رهبرى حضرت امام(قدس‌سره) و نظام جمهورى اسلامى با شجاعت و صراحت تمام دفاع مى‌کرد.
براى مثال، در برهه‌اى از اسارت، جمعى از فرزندان ملت ايران در سلول‌هاى بغداد تحت فشار شديد عراقى‌ها قرار گرفتند. عراقى‌ها از آنها مى‌خواستند که عليه نظام جمهورى اسلامى و در مخالفت با استمرار جنگ مصاحبه کنند البته با فشارهاى طاقت‌فرساى دشمن پذيرش اين خواسته از سوى آنان بعيد نيز نبود. سيدبزرگوار و شجاع ما در ملاقات با اين آزادگان به آنان توصيه کرد که اگر در مصاحبه‌ مطلبى عليه نظام و جنگ بگوييد و تن به خواسته‌ آنها بدهيد شما را رها نمى‌کنند و از اين به بعد با هر بهانه‌اى براى تکرار آن به سراغتان خواهند آمد پس همين حالا و در ابتداى کار استقامت کنيد و براى هميشه آنان را نااميد سازيد. اگر با اصرار و فشار شما را جلوى دوربين بردند، فقط سلام و احوالپرسى با خانواده و بستگان داشته باشيد و مطالبى بگوييد که ارزش سياسى نداشته باشد پس از مصاحبه اگر شما را اذيت هم کردند ارزش دارد چون ديگر هوس چنين سوءاستفاده‌هايى را نمى‌کنند.همين طور هم شد آن افراد محترم و آبرومند خلاص شدند و خواسته دشمن بى‌سرانجام ماند. ابوترابى در همه مناسبت‌هاى انقلابى و اسلامى براى اسيران ايرانى - البته با حفظ اصول مخفى‌کارى و احتياط - مواضع اسلامى و انقلابى صريح خود را بيان مى‌کرد.

پرسش ديگر

آيا آزادى نسبى و امکان تماس و تاثيرگذارى آن بزرگوار بر اسيران ايرانى به معنى محدود نبودن و نبود فشار بر ايشان بوده است؟
وجود فضاى نسبتا مناسب براى فعاليت ابوترابي(رحمه‌الله‌عليه) در اردوگا‌ه‌هاى اسارت مرهون برخورد توام با متانت، هوشياري، معنويت، توکل، توسل، تدبير و موقعيت‌شناسى ايشان بود. او در رسيدن به اهداف خود صبور بود و از تحمل هرگونه فشار و توهين و آ‌زار دشمن ابا نداشت. در تائيد اين سخن، خواننده را به حکايت زير توجه مى‌دهيم: ابوترابي(رحمه‌الله‌عليه) را در برابر چشم اسيران موصل دو (آسايشگاه يازده) سخت شکنجه کردند، اما جز صداى يا زهرا چيزى از او نشنيدند. آن گاه به خاطر صدمات وارده او را در درمانگاه کوچک اردوگاه بسترى کردند.
افسر ارشد عراقى که به خاطر کرامات حاج آقا نوعى دلبستگى به او يافته بود، ناباورانه در چنين حالى با او ملاقات کرد ولى سيد على‌رغم اصرار وى هرگز از ظلم زير دستانش لب به شکوه نگشود و بدين‌سان تمام ‌سربازان و درجه‌داران قسى‌القلب را شرمنده اخلاق کريمانه‌اش ساخت. تحمل و بردبارى و هوشيارى اين مرد باعث مى‌‌شد که از هر حادثه‌اى به نفع اهداف خود استفاده کند.
او چون عالمى آگاه و باتجربه و روانشناسى کارآزموده، راه‌حل تمام معضلات روحى و اجتماعى اسارت را در ترويج معارف قرآنى و پيگير‌ى‌ کلاس‌هاى نهج‌البلاغه و انجام عبادت‌هاى عاشقانه و خواندن دعاهاى ماثوره مى‌دانست. نمازهاى عاشقانه، سجده‌هاى طولاني، گريه‌هاى عارفانه در دعاى کميل، ندبه‌هاى جانسوز در فراق امام عصر(عج)، ‌صحنه‌هاى زيبا و جذاب شخصيت ابوترابى بود که از او الگويى عملى براى اسيران ساخته بود و حتى ماموران دشمن را مجذوب و شرمنده مى‌کرد.
توصيه به ورزش براى سلامت جسم، حفظ حرمت افراد، ترغيب به درس و مطالعه و بهره‌ورى از امکانات محدود موجود در اسارت، از روش‌هاى مستمر ايشان بود. او در يکى از پيام‌هاى خود به برادران اسير چنين فرمود:
“برادرانمان را به خواندن قرآن و نهج‌البلاغه و فرا گرفتن آن دو گنج گرانبها و آموزش عربى و انگليسى تشويق کنيم که سرگرمى به درس بهترين راه بهره‌بردارى از فرصت فعلى است. مخصوصا، براى دلگرمى افراد در اين رابطه بايد نهايت سعى را داشته باشيم. افراد متعهد وظيفه دارند وقت خود را صرف تقويت روحيه افراد ضعيف کنند و به خاطر عدم تاثير احتمالى نبايد نگران باشيم، چرا که ما در پى اداى وظيفه‌ايم.”

اختلاف فردى و جمعى و تحمل نکردن يکديگر

علاوه بر محدوديت‌هاى ذاتى محيط اسارت، ترکيب متنوع جمعيتى اسيران ايرانى مى‌توانست عامل مهمى در بروز ناهنجارى‌ها و مشاجره‌ها در اردوگاه‌ باشد. مشاجراتى که طبيعتا مقاومت اسيران را درهم مى‌شکست و قدرت تخريب فشارهاى دشمن را دو چندان مى‌ساخت.
با ابتکار ابوترابى عزيز، محبت و احسان و ساير کرامات اخلاقى چنان پررنگ شد که همه آن ظواهر در مقابل زيبايى آن رنگ باخت. براى مثال او افراد سالخورده را ارج مى‌نهاد و شروع مراسم و حسن ختامش را به آنان مى‌سپرد. از آنان براى رفع کدورت‌ها و حل اختلافات بهره مى‌برد و بدين‌سان هم آ‌رامش خاطر ايشان را فراهم مى‌ساخت و هم از دغدغه‌ اجتماعى و فکرى ديگران مى‌کاست.
در مراسم هفته وحدت پيشگام بود و حتى احترام به صاحبان مذاهب غيراسلامى را سفارش مى‌کرد و بدين‌سان از بروز اختلاف جلوگيرى مى‌کرد.عيادت از افراد مريض و رسيدگى به نيازهاى آنان و تفقد از نيازمندان را در حد امکانات محدود اسارت، هيچ وقت فراموش نمى‌کرد و ساير اسرا را نيز قولا و عملا به اين کار سفارش مى‌کرد.تمام افراد،‌ فارغ از رسته و دسته پايگاه اجتماعى و جايگاه علمى‌اى که داشتند، از مهر و محبت سرشارش طرفى مى‌بستند و بهره‌اى مى‌بردند. با ارشاد آن بزرگوار در صبحدم عيدهاى نوروز و فطر، تمامى اسيران با يکديگر ديدار و مصافحه مى‌کردند. راستى که سرور و هيجان و تبادل محبت و عشق دو سويه آزادگان، حسادت‌ عراقى‌ها را بر مى‌انگيخت.
اين سنت حسنه هم کينه‌ها را از سينه‌ها مى‌زدود و هم افقى روشن در فضاى تاريک اسارت براى زندگانى توام با اميد و آرامش مى‌گشود. در يک کلام، منش الهى ابوترابي(رحمه‌الله‌عليه) مخالفان را به موافق تبديل مى‌کرد و در بسيارى از اوقات سربازان و نيروهاى به ظاهر مسلط دشمن را نيز اسير خويش مى‌ساخت و همين نکته راه را براى پيشبرد تدابير مومنانه‌اش باز مى‌کرد. خالى از لطف نيست اگر بدانيم او چنان اين بنا را پى‌ريزى مى‌کرد که حتى با انتقالش از اردوگاه پابرجا بود و اسرا وارثان خوبى براى استمرار مسيرش بودند.
ابوترابى خود از چهره‌هاى روحانى بود که در مبارزه با رژيم طاغوت و سلطه اجانب بر کشور شرکت فعال داشت، وى در نجف اشرف، با راه و مرام امام خميني(قدس‌سره) آشنا شده بود و در ترويج انديشه‌هاى ايشان، از جمله چاپ و توزيع سخنرانى‌ها و اعلاميه‌هاى امام(قدس‌سره) فعال بود. دوستان صميمى‌ و مبارز ايشان، مردان استوار و خوش‌عاقبتى چون شهيد رجايي، شهيد اندرزگو و ... بودند. در رسيدگى به خانواده‌هاى زندانيان سياسي، فعال و در انجام اقدامات خطير، بسيار شجاع بود و مدتى را نيز در کنار برخى عالمان بزرگ انقلابى در زندان قصر گذرانده بود.
ابوترابي، در تمام دوران محنت‌بار و طاقت‌فرساى اسارت که به لحاظ شناخته شده بودن بر ايشان فشار دو چندان مى‌آورد، به عهد خويش با اسلام و امام وفادار ماند. در مقام يک روحانى هرگز از تبليغ احکام و دستورات شرع کوتاهى ننمود. در مقام يک مبارز سياسى فهيم، نسبت به حوادث و مناسبت‌هاى اسلامى و انقلابى بهترين معارف و تحليل‌ها را در محيط بسته اسارت به اسيران هديه مى‌کرد و در مقام يک رزمنده سلحشور و بينش‌مند، وقايع و حوادث جنگ تحميلى را به زيبايى تحليل مى‌نمود. بيشتر اسيران به اقتضاى شرايط سنى يا شرايط اجتماعى خويش، آگاهى زيادى از ابعاد مختلف وجودى امام(ره) و چگونگى شروع قيام و عوامل پيروزى انقلاب اسلامى نداشتند و اين آگاهى‌ها را مرهون روشنگرى‌هاى آن عالم وارسته بودند.
فريادهاى يا مهدى و يا زهراى آن يار وفادار امام(قدس‌سره) در اردوگاه موصل دو به هنگام تحمل شکنجه‌هاى طاقت‌فرساى از خدا بى‌خبران بعثي، هرگز از يادها نمى‌رود و اين درحالى است که دشمن از او تقاضاى برائت از امام(قدس‌سره) را داشت. او مى‌فرمود: اين خواسته دشمن مبنى بر انجام مصاحبه و نوشتن مقاله در اعتراض به استمرار جنگ و نقد موضع نظام اسلامي، بارها از سوى مقامات ارشد نظامى عراق طرح شد و او شجاعانه و هوشمندانه به آنان پاسخ منفى داد.
آن عزيز سفر کرده شعار را با شعور درآميخته بود و در عين پافشارى بر اصول و ارزش‌هاى دينى و ملي، از هر فرصتى براى فراهم ساختن زمينه آرامش و حفظ سلامت روح و جسم اسيران بهره‌ مى‌جست. در همين راستا، رفتار کريمانه‌ ايشان با ماموران سازمان جهانى صليب سرخ منشاء بسيارى از برکات و ارائه خدمات آموزشي، بهداشتي، رفاهي،‌ ورزشي، علمى و ... به اسيران بود و اين نکته را از پيام تسليت معاون اين سازمان در زمان ارتحال ايشان به راحتى مى‌شود فهميد.

پى‌نوشت‌:

1- در حديثى از پيامبر اعظم(ص) وارد شده است که تکليف در نه چيز از امت من برداشته شد از جمله آن جايى که به اکراه و اضطرار دچار شوند. محقق نراقي، مستندالشيعه، ج 4، ص 259

روزنامه رسالت/شماره 6220

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار