مدل های معرفت شناختى

از زمان طرح بحث مدل هاى معرفت دينى، بيش از چند دهه نمى گذرد. گرچه ريشه اين بحث را مى توان در مباحث كهن معرفت شناسى و فلسفه دين جست و جو كرد؛ ليكن گسترش دامنه اين بحث، در چند دهه اخير، به ويژه در چند سال اخير بوده است؛ لذا در بسيارى از كتاب هاى معرفت شناسى دينى، اين بحث به طور مستقل مطرح نشده است.
بحث هايى كه در فلسفه دين و معرفت شناسى دينى مطرح مى شود، عمدتاً از ديگر زمينه ها از قبيل: معرفت شناسى، فلسفه علم، فلسفه زبان، هرمنوتيك و... متأثر است. تغيير و تحولاتى كه در اين زمينه ها رخ مى دهد، مباحثى جديد را در فلسفه دين و معرفت شناسى دينى به بار مى آورد. بحث مدل هاى معرفت دينى هم از جمله مباحثى است كه تحت تأثير سه رشته عمده ديگر؛ يعنى معرفت شناسى، فلسفه علم و هرمنوتيك، در معرفت شناسى دينى عنوان شده و سرفصل بسيارى از مباحث ديگر قرار گرفته است.

پيش از ورود به بحث، بيان دو نكته ضرورى است:

1. بحث مدل هاى معرفت دينى، بنيادى ترين بحث معرفت شناسى دينى است و بر بسيارى از ديگر مباحث آن پرتو مى افكند. اين بحث از پربارترين مباحث اين زمينه است كه چارچوبى وسيع براى فهم نزاع هاى فكرى در جهان اسلام پديد مى آورد. مى دانيم كه در تاريخ اسلام آراء و انديشه هاى كلامى، فلسفى، تفسيرى و... بسيارى پاگرفته اند و از اين رهگذر، فِرَق و مكاتب فكرى گوناگونى به منصه ظهور رسيده اند. آيا همه اين مكاتب فكرى از الگو و مدل معرفت شناختى واحدى پيروى مى كنند يا نه، مدل هاى معرفت شناختى متفاوتى بر اين نظام هاى فكرى سيطره دارد؟ اين پرسش بسيار اهميت دارد و مى تواند ماجراى نزاع هاى فكرى متفاوت را روشن سازد.
2. اين نكته هم در خور تأمل است كه واژه مدل Model معانى متفاوتى در زمينه هايى از قبيل فلسفه علم، منطق، رياضى و... دارد در تعبير «مدل هاى معرفت دينى» معنايى كاملاً متفاوت مراد است. مقصود از «مدل» در اينجا تقريباً مرادف با «الگو» است؛ به عبارت ديگر، مراد اين است كه چه الگوى معرفت شناختى را بايد در زمينه معرفت دينى پذيرفت؟
واژه الگو در زبان روزمره و در ميان مردم عادى، معنايى نسبتاً متفاوت دارد. مثلاً: يك خياط بر اساس الگويى خاص لباسى را مى دوزد و ممكن است لباس را بر اساس الگويى ديگر هم بدوزد. در اينجا الگو، قالب و طرحى است كه از موردى به مورد ديگر تفاوت مى كند.
مدل معرفت شناختى، الگويى است كه با الگوهاى معمولى و روزمره تفاوت دارد. سه تفاوت عمده را مى توان ميان اين نوع الگو با ديگر الگوها بر شمرد:
اوّلا: اين الگو، الگوى فكرى است؛ يعنى چارچوب و طرح معرفت است. ريشه اين الگو در نحوه تفكر است.
ثانيا: اين الگو به صورت پنهانى و ناخودآگاه عمل مى كند. معمولاً چنين نيست شخصى مدلى معرفت شناختى را برگزيند و بر اساس آن عمل كند. كسانى هم كه با معرفت شناسى آشنا نيستند، حتماً مدل معرفت شناختى خاصى دارند و تنها پس از بررسى هاى معرفت شناختى مى توان آن الگو و مدل را كشف كرد.
ثالثا: اين الگو به نحو نظام مند عمل مى كند و دامنه عمل آن بسيار وسيع است. بسيارى از نتايج و پيامدهايى كه يك انديشه دارد، در گرو مدل معرفت شناختى خاصى است كه در نهان خانه انديشه اش جاى دارد و به آن فرمان مى راند.
مثلاً رئاليسم(1)(واقع گرايى) يكى از مدل هاى مشهور و قديمى معرفت شناختى است و گرچه خود اين مدل، صور و مدل هاى فرعى ديگرى دارد و به انواع مختلفى تقسيم مى شود؛ ولى به طور تقريبى مى توان آن را ديدگاهى دانست كه بر طبق آن، انسان لااقل در پاره اى از وجوه، به عالم واقع معرفت دارد.(2)
گاهى رئاليسم براى عالم دينى مدل مى شود؛ بدين معنا كه او براى دين يك عالم واقع قايل مى شود و بر آن است كه لااقل در پاره اى موارد به آن معرفت دارد. اين مدل و الگوى فكرى در طرز تفكر بسيارى از انديشمندان دينى وجود دارد. شايد اين سخن گزافه نباشد كه تنها در چند دهه اخير، مدل هاى دينى در معرفت دينى بروز كرده اند. پيش تر، رئاليسم تنها مدلى بود كه تا دهه هاى اخير طرفدار داشته است.
مدل معرفت شناختى، الگويى فكرى است كه به طور پنهانى عمل مى كند و تنها هنگامى كه مورد بررسى قرار گيرد، ساختار آن دقيقاً روشن مى شود. كسى كه رئاليست است، ديگر در اين امر چون و چرا نمى كند كه واقعيت مستقل از ما وجود دارد و ما مى توانيم فى الجمله به آن واقعيت معرفت بياييم، بلكه مى پذيرد كه لااقل در پاره اى از وجوه مى توانيم به آن معرفت داشته باشيم. امّا كسى كه، اين مدل را نپذيرد، مدل ديگرى را پيش مى كشد و در آنچه كه رئاليست از دين فهميده است، چون و چرا مى كند.
گزاره هاى دينى هر شخص را مى توان دو گونه نقد كرد: يك راه اين است كه نقد در مدل معرفتى آن شخص صورت گيرد. مثلاً اگر او رئاليست است و بر پايه اين مدل نتايجى را به دست آورده است، مى توان با او در اين مدل مشترك شد، امّا نشان داد كه نتايج مورد نظر، فرآورده اين مدل نيستند. بنابراين در اين صورت، با فرض قبول مدل او، نتايج و گزاره هاى او را نمى پذيريم. اين نوع نقد، نقد درونى است؛ يعنى نقدى است كه در درون مدل واحد صورت مى گيرد. نوع ديگر نقد اين است كه از ابتدا يكسره مدل او را كنار بگذاريم و مدل ديگرى جايگزين آن سازيم؛ در نتيجه از اين رهگذر، نتايج و گزاره هاى او را هم كنار مى گذاريم. به عبارت ديگر، با توجه به اين كه اين نتايج و گزاره ها بر مدلى مبتنى شده اند، با طرد آن مدل، نتايج آن نيز مردود مى شوند. اين نوع نقد هم نقد بيرونى است، يعنى نقدى است كه از بيرون مدل و با ردّ آن، صورت مى گيرد.
نقدهاى بيرونى و درونى در علم نيز اهميت دارند. گاهى دانشمندان يك مدل و نظام علمى خاصى را مى پذيرند؛ امّا نتايجى را كه ديگران از آن اخذ مى كنند، مورد تأييد قرار نمى دهند. گاهى هم خود آن مدل را ردّ مى كنند و به جاى آن، مدل ديگرى را مطرح مى كنند. نقدهاى بيرونى با نقدهاى درونى اين تفاوت را دارند كه بنيادى ترند و دايره آنها بسيار گسترده است؛ زيرا با نقد يك مدل، به راحتى پيامدها و نتايج آن نيز ابطال مى شود و ديگر نيازى نيست كه تك تك آن پيامدها و نتايج به طور جداگانه مورد انتقاد قرار گيرد.

پی نوشتها :

1. Realism
2. البته اين رئاليسم در باب معرفت به عالم واقع است. رئاليسم انواع بسيارى دارد و در هر زمينه اى معنايى متناسب با آن زمينه دارد.

نويسنده: علیرضا قائمى نيا
كتاب: مدل هاى معرفت دينى

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار