سكولاريسم‌ و ليبراليسم

‌‌

‌تعريف‌ ليبراليسم‌

ليبراليسم1 در اصل‌ يك‌ فلسفة‌ انگليسي‌ است‌ كه‌ در اواخر قرن‌ هيجدهم‌ ميلادي‌ پديد آمد؛ سپس‌ با فلسفة‌ فرانسوي‌ و آلماني‌ درآميخت‌ و شكل‌ اولية‌ آن‌ تا حدي‌ تغيير كرد. ليبراليسم‌ در معناي‌ وسيع‌ آن‌ عبارت‌ است‌ از اعتقاد به‌ اين‌ كه‌ انسان‌ آزاد به‌ دنيا آمده‌ و صاحب‌ اختيار و اراده‌ است‌ و مجاز است‌ به‌ هر اندازه‌ كه‌ براي‌ او امكان‌پذير است، آزادانه‌ زندگي‌ كند. از اين‌رو، آن‌ را «فلسفة‌ آزادي‌ طلبي» نيز خوانده‌اند.2 ولي‌ اين‌ عنوان، تا حدي‌ گمراه‌ كننده‌ است؛ چرا كه‌ تا تفسير روشني‌ از آزادي‌ به‌ دست‌ ندهيم، مي‌توان‌ اين‌ عنوان‌ را به‌ هر شكل‌ و معناي‌ دلخواهي‌ تفسير كرد. و در اين‌ صورت‌ آزادي‌طلبي‌ هم‌ شكل‌ مثبت‌ و ارزشي‌ خواهد يافت، و هم‌ شكل‌ منفي‌ و ضد ارزشي، و آن‌چه‌ در فلسفة‌ ليبراليسم‌ از آن‌ سخن‌ گفته‌ مي‌شود، همان‌ شكل‌ منفي‌ و ضد ارزشي‌ آن‌ است. اين‌ مطلب‌ در ليبراليسم‌ اقتصادي‌ كه‌ مبتني‌ بر سودگرايي‌ و يوتي‌ ليتاريانيسم3 است، نمود بيش‌تري‌ دارد. در اين‌جا ليبراليسم‌ به‌ اباحي‌گري‌ اخلاقي‌ مي‌انجامد كه‌ پيامد آن‌ چيزي‌ جز نفي‌ ارزش‌هاي‌ اخلاقي‌ نيست.البته‌ اين‌ تفكر فلسفي‌ به‌ كلي‌ از جنبة‌ اثباتي‌ و ارزشي‌ تهي‌ نيست؛ به‌ويژه‌ ليبراليسم‌ سياسي‌ كه‌ از آزادي‌ عقيده‌ و بيان‌ دفاع‌ مي‌كند. ليكن‌ در عمل‌ جنبه‌هاي‌ اثباتي‌ آن‌ از جنبه‌هاي‌ منفي‌ و ناشايست‌ آن‌ جدا نبوده‌ است، و منشأ آن‌ نيز اصل‌ و ريشة‌ فاسد آن‌ است.

‌ليبراليسم‌ اقتصادي‌ و سياسي‌

ليبراليسم‌ به‌ دو شعبة‌ اصلي‌ تقسيم‌ مي‌شود: ليبراليسم‌ سياسي‌ و ليبراليسم‌ اقتصادي. باورهاي‌ اساسي‌ ليبراليسم‌ سياسي، عبارت‌ است‌ از آزادي‌ فكر، آزادي‌ بيان‌ و آزادي‌ عمل، تا آن‌جا كه‌ آزادي‌ ديگران‌ را محدود و مخدوش‌ نكند، و ركن‌ اصلي‌ ليبراليسم‌ اقتصادي‌ عبارت‌ است‌ از آزادي‌ فردي‌ در فعاليت‌هاي‌ اقتصادي؛ يعني‌ اين‌ كه‌ افراد در سوداگري‌ و معاملات‌ شخصي‌ و حقوقي‌ و اموال‌ خود آزادي‌ مطلق‌ داشته‌ و بيرون‌ از كنترل‌ و نظارت‌ دولت‌اند. نقطة‌ وصل‌ و ربط‌ ميان‌ اين‌ دو ليبراليسم، همان‌ انديويدوآليسم4 يا اصالت‌ فرد است. طبق‌ اين‌ فلسفة‌ بايد اجازه‌ داده‌ شود كه‌ هر كس‌ طبق‌ ميل‌ و ارادة‌ خود براي‌ خود فكر و كار كند و هر فرد بهترين‌ قاضي‌ منافع‌ و مصالح‌ خويش‌ است. روشن‌ است‌ كه‌ شكل‌ افراطي‌ اين‌ نظريه، به‌ هرج‌ و مرج‌ و تباهي‌ اجتماعي‌ مي‌انجامد؛ اگر چه‌ ناديده‌ گرفتن‌ حقوق‌ فردي‌ و شأن‌ و حرمت‌ آدمي‌ نيز به‌ استبداد و ستمگري‌ يك‌ طبقه‌ (توتاليتاريانيسم) مي‌انجامد.5

‌تضاد ليبراليسم‌ اقتصادي‌ و سياسي‌

اين‌ دو نوع‌ ليبراليسم‌ كه‌ در آغاز با يكديگر خويشاوندي‌ نزديك‌ داشتند، اندك‌ اندك‌ در دو قطب‌ متضاد قرار گرفتند. اين‌ تحول، دو عامل‌ عمده‌ داشت:
1. معاملات‌ و تجارت‌ به‌ تدريج‌ به‌ صورت‌ تشكيلات‌ عظيم‌ درآمد. به‌ گونه‌اي‌ كه‌ افراد نتوانستند در معاملة‌ آزاد و تثبيت‌ اقتصادي، در برابر آن‌ تشكيلات‌ ايستادگي‌ و رقابت‌ كنند، و در نتيجه‌ ليبراليسم‌ اقتصادي‌ معناي‌ اولية‌ خود را از دست‌ داد و به‌ شكل‌ آزادي‌ شركت‌ها و مؤ‌سسات‌ بزرگ‌ اقتصادي‌ درآمد، كه‌ هر چه‌ بخواهند به‌ نفع‌ خود و به‌ زيان‌ مصرف‌ كننده‌ انجام‌ دهند. اين‌ فرآيند با بردگي‌ مردم‌ همراه‌ بود و آزادي‌ سياسي‌ آنان‌ را مختل‌ مي‌ساخت. بدين‌ صورت‌ تضاد بين‌ ليبراليسم‌ اقتصادي‌ و سياسي‌ آشكار شد.
2. ليبراليسم‌ در آغاز به‌ صورت‌ نزاع‌ و رقابت‌ ميان‌ كاپتاليست‌هاي‌ تجاري‌ و صنعتي‌ با مالكان‌ اراضي‌ و املاك‌ - يعني‌ جنگ‌ ميان‌ سرمايه‌دار و مالك‌ - بروز كرد و در واقع‌ حربه‌اي‌ بود در دست‌ سرمايه‌داري‌ تجارتي‌ و صنعتي‌ در مقابل‌ موقعيت‌ سياسي‌ و ممتاز صاحبان‌ املاك؛ چرا كه‌ حكومت‌ در دست‌ مالكان‌ بود، ولي‌ به‌ مرور زمان‌ كشمكش‌ ميان‌ سرمايه‌دار و مزد بگير رو به‌ ضعف‌ گذاشت، و با رشد كارخانه‌هاي‌ صنعتي، اين‌ درگيري‌ جاي‌ خود را به‌ چالش‌ ميان‌ سرمايه‌دار و مالك‌ داد. اين‌ جريان‌ سبب‌ پيدايش‌ دو گروه‌ ليبرال‌ گرديد: گروه‌ محافظه‌كار كه‌ طرفدار وضع‌ موجود بود، و گروه‌ متمايل‌ به‌ نوعي‌ سوسياليسم‌ كه‌ از تملك‌ دولت‌ بر كارخانه‌ها و ملي‌ كردن‌ آن‌ها جانب‌داري‌ مي‌كرد.
بديهي‌ است‌ كه‌ در اين‌ تجزيه، اصول‌ اساسي‌ ليبراليسم‌ سياسي‌ كه‌ عبارت‌ بود از آزادي‌ فكر، بيان، بحث، انتقاد و اعتراض‌ آسيب‌ ديده‌ بود. از اين‌رو عده‌اي‌ در صدد برآمدند كه‌ حد وسطي‌ بين‌ اين‌ دو طريقه‌ بيابند، كه‌ هم‌ اصول‌ اساسي‌ ليبراليسم‌ محفوظ‌ باشد، و هم‌ فعاليت‌هاي‌ اقتصادي‌ تاحدي‌ در كنترل‌ دولت‌ قرار گيرد، تا شركت‌ها و مؤ‌سسات‌ بزرگ‌ نتوانند به‌طور غيرمستقيم‌ حقوق‌ افراد را كه‌ پاية‌ ليبراليسم‌ سياسي‌ بود، مورد هجوم‌ قرار دهند.6

‌ليبراليسم‌ اخلاقي‌

در هر حال، ليبراليسم، خصوصاً‌ در شكل‌ اقتصادي‌اش، با اصول‌ اخلاقي‌ و قوانين‌ و احكام‌ ديني‌ هماهنگ‌ و سازگار نخواهد بود؛ زيرا آزادي‌ مطلق، كه‌ جز عدم‌ ناسازگاري‌ با آزادي‌ سياسي‌ يا اقتصادي‌ ديگران، شرط‌ و قيد ديگري‌ ندارد، طبعاً‌ با ارزش‌هاي‌ اخلاقي‌ و قوانين‌ ديني‌ كه‌ يك‌ رشته‌ محدوديت‌ها و قيود و شرايطي‌ را براي‌ رفتارهاي‌ انساني‌ لازم‌ مي‌داند، در تعارض‌ خواهد بود. به‌ عبارت‌ ديگر، ليبراليسم‌ اقتصادي‌ و سياسي‌ به‌ ليبراليسم‌ اخلاقي‌ مي‌انجامد، و ليبراليسم‌ اخلاقي‌ با دين‌ و اخلاق‌ تعارض‌ دارد، و اين‌ جا است‌ كه‌ ليبراليسم‌ زمينة‌ سكولاريسم‌ را مي‌گسترد. يعني‌ در جامعة‌ ليبرال‌ بذر سكولاريسم‌ به‌ خوبي‌ رشد مي‌كند؛ چرا كه‌ سكولاريسم‌ نفي‌ و طرد دين‌ از صحنة‌ اجتماع‌ و عرصة‌ مديريت‌ جامعة‌ را تبليغ‌ مي‌كند، و ليبراليسم‌ - به‌ ويژه‌ شكل‌ اخلاقي‌ آن‌ - با اوامر و نواهي‌ ديني‌ و معيارهاي‌ ويژه‌اي‌ كه‌ دين‌ براي‌ رفتار آدمي‌ وضع‌ كرده‌ است، سر ناسازگاري‌ دارد.
در حقيقت، يوتي‌ليتاريانيسم‌ يا فلسفة‌ اصالت‌ نفع‌ كه‌ زير بناي‌ ليبراليسم‌ اقتصادي‌ است‌ با احكام‌ و آموزه‌هاي‌ ديني‌ كه‌ برنامه‌ريزي‌ اقتصادي‌ را با جهت‌گيري‌ اخلاقي‌ مي‌پسندد و توصيه‌ مي‌كند، به‌ شدت‌ در تعارض‌ و تعاند خواهد بود. ماكس‌ وبر7 آن‌ جا كه‌ تنش‌ ميان‌ دين‌ و رفتارهاي‌ اجتماعي‌ را يادآوري‌ مي‌كند در ارتباط‌ با تنش‌هاي‌ ناشي‌ از رفتارهاي‌ اقتصادي‌ چنين‌ مي‌نويسد:
در مرتبة‌ بعدي، نقش‌هايي‌ هستند كه‌ در رابطه‌ با رفتارهاي‌ اقتصادي‌ بروز مي‌كنند و صورت‌هاي‌ گوناگوني‌ دارند. تضاد بهره‌ و ربا با تشويق‌ صدقه‌ - و نيز وام‌ بدون‌ بهره‌ - مخالفت‌ با داد و ستدهايي‌ كه‌ خدا را خوش‌ نمي‌آيد، نمونه‌هايي‌ از اين‌گونه‌ تنش‌هايند. اما مهم‌تر از همه، تضاد پنهاني‌ است‌ كه‌ ميان‌ اصل‌ نوع‌ دوستي‌ و عقلاني‌ كردن‌ اقتصاد نوين‌ برپاية‌ بنگاه‌ وجود دارد، در واقع‌ اقتصاد نوين‌ چيزي‌ جز رقابت‌ منافع‌ نيست... .8
اين‌ پيامدها دنيا را با ناكامي‌ روبه‌رو ساخته‌ است، با پيشرفت‌هاي‌ علم‌ و فن، انسان‌ اعتقادش‌ را به‌ نيروهاي‌ غيبي‌ از دست‌ داده‌ است. او معناي‌ وحي‌ و مخصوصاً‌ قداست‌ را از ياد برده‌ است. واقعيت‌ به‌ امري‌ حزن‌انگيز، بي‌مزه‌ و فايده‌گرا مبدل‌ شده‌ است، و در روح‌ انسان‌ خلائي‌ به‌ جا گذشته‌ است‌ كه‌ سعي‌ مي‌كند آن‌ را با هيجان‌ و با هرگونه‌ تصنع‌ علي‌البدل‌ پر كند: رها شدن‌ در نسبيت‌گرايي‌ نيم‌ بند، در ناپايداري، در شكاكيتي‌ كسل‌ كننده. انسان‌ها سعي‌ مي‌كنند روحشان‌ را از اجناس‌ متفرقه، نظير دين‌ مسلكي، زيبايي‌ پرستي، اخلاقي‌گري‌ و علم‌گرايي‌ و خلاصه‌ از نوعي‌ فلسفة‌ التقاطي‌ كه‌ پذيراي‌ همه‌گونه‌ حكمت‌هاي‌ ناموزن‌ از هر نقطة‌ دنيا است، زينت‌ دهند... .9
بنابراين‌ فلسفة‌ ليبراليسم‌ در عرصه‌هاي‌ سياست، اقتصاد و فرهنگ‌ و اخلاق‌ با آرمان‌هاي‌ متعالي‌ انساني‌ و تعاليم‌ و احكام‌ تربيتي‌ ديني‌ تضاد آشكار دارد، و طبعاً‌ طرفداران‌ اين‌ فلسفة‌ نيز تحت‌ هر نامي‌ كه‌ باشند (فيلسوف، سياست‌مدار، جامعه‌شناس، روشن‌فكر و...) نمي‌توانند با دين‌ و آموزه‌ها و آموزش‌هاي‌ ديني‌ - در شكل‌ اصيل‌ آن‌ - هماهنگ‌ و هم‌گرا باشند. حال‌ يا دين‌ را از اساس‌ انكار مي‌كنند (ماترياليسم‌ و ماركسيسم) و يا دست‌ به‌ تحريف‌ آن‌ زده‌ به‌ گونه‌اي‌ تفسير و تأويل‌ مي‌كنند كه‌ با تفكر ليبراليستي‌ آنان‌ سازگار باشد، كه‌ يك‌ شيوة‌ آن‌ همانا سكولاريسم‌ و كنار نهادن‌ دين‌ از صحنة‌ اجتماع‌ و سپردن‌ تنظيم‌ خط‌ مشي‌ها و قوانين‌ اصلي‌ و فرعي‌ جامعه‌ به‌ علم‌ و تجربة‌ بشري، منهاي‌ قوانين‌ و دستورات‌ ديني‌ است.

پی نوشتها :

Liberalism.1
2. بهأالدين‌ پازارگاد: مكتب‌هاي‌ سياسي، ص‌ 172.
3.Utilitarianism نام‌ يك‌ فلسفة‌ سياسي‌ است‌ كه‌ در قرن‌ حاضر از سوي‌ گروهي‌ از ليبرال‌هاي‌ انگليس‌ پرورده‌ شد، و آن‌ را مي‌توان‌ فلسفة‌ انتفاعي‌ يا سودجويي‌ ناميد كه‌ تمام‌ خيرها و نيكي‌ها را با اين‌ مقياس‌ مي‌سنجد. ر.. بهأالدين‌ پازارگاد: مكتب‌هاي‌ سياسي، ص‌ 213.
Individualism.4
5. بهأالدين‌ پازارگاد: مكتب‌هاي‌ سياسي، ص‌ 41.
6. ر. ك. بهأالدين‌ پازارگاد: تاريخ‌ فلسفة‌ سياسي، ج‌ 2، صص‌ 852 – 850.
7. (4681 - 391Max Weber جامعه‌شناس‌ و اقتصاددان‌ آلماني.
8. ژولين‌ فروند: جامعه‌شناسي‌ ماكس‌ وبر، ترجمة‌ عبدالحسين‌ نيك‌گهر، ص‌ 192.
9. ژوليت‌ فروند: جامعه‌شناسي‌ ماكس‌ وبر، ترجمة‌ عبدالحسين‌ نيك‌گهر، ص‌ 31 – 30.

نويسنده: علی ربانی گلپایگانی
منبع: كتاب ریشه ها و نشونه های سکولاریسم

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار