سكولاريسم‌ و قداست‌زدايي

‌‌

‌انسان‌ و قداست‌گرايي‌

از ويژگي‌هاي‌ سكولاريزم‌ «قداست‌ زدايي» است. فرد و جامعة‌ سكولار به‌ امر مقدس‌ اعتقاد و اعتنا ندارد، و اين‌ در حالي‌ است‌ كه‌ اعتقاد به‌ امر مقدس‌ يكي‌ از مشتركات‌ همة‌ اديان‌ است. اين‌ اصطلاح‌ از نوعي‌ حرمت‌ و ارزش‌ معنوي‌ حكايت‌ مي‌كند؛ در برابر آن‌چه‌ صرفاً‌ ارزش‌ دنيوي‌ و مادي‌ دارد. مثلاً‌ اماكني‌ مانند مسجد، كليسا، كنيسه‌ و ساير معابد ديني‌ در مقايسه‌ با مكان‌هايي‌ نظير مهمانسرا، خانه‌ و مغازه‌ از نوعي‌ قداست‌ و حرمت‌ برخوردارند؛ هر چند ممكن‌ است‌ مصالح‌ به‌ كار رفته‌ در بناهاي‌ قسم‌ دوم‌ مرغوب‌تر از مصالح‌ مورد استفاده‌ در گروه‌ نخست‌ باشد؛ چنان‌ كه‌ در همة‌ فرهنگ‌ها، دانش‌ و دانشمند از حرمت‌ ويژه‌اي‌ برخوردار است، و اين‌ فارغ‌ از محاسبات‌ و موازين‌ دنيوي‌ و مادي‌ است. همة‌ اين‌ها نشان‌ دهندة‌ اين‌ است‌ كه‌ انسان‌ يك‌ موجود صد در صد مادي‌ نيست، بلكه‌ وجود او، علاوه‌ بر بعد مادي، از بعد معنوي‌ نيز برخوردار است. از همين‌ رو است‌ كه‌ به‌ يك‌ رشته‌ امور معنوي‌ و مقدس‌ اعتقاد دارد؛ هر چند ممكن‌ است‌ در تشخيص‌ آن‌چه‌ واقعاً‌ بار معنوي‌ و قدسي‌ دارد، دچار اشتباه‌ شود، كه‌ همين‌ امر منشأ خرافه‌گرايي‌ نيز بوده‌ است. خرافه‌گرايي‌ بشر نوعي‌ انحراف‌ و اشتباه‌ در تشخيص‌ مقدسات‌ حقيقي‌ و اصيل‌ بوده‌ است‌ و يكي‌ از اهداف‌ نبوت‌ها، مبارزه‌ با خرافات‌ و انحرافات‌ و جداكردن‌ مقدسات‌ حقيقي‌ از موهومات‌ و خرافات‌ بوده‌ است.

‌قداست‌ و نقدپذيري‌

برخي، قداست‌ را به‌ «نقد ناپذيري» تفسير كرده‌ و نتيجه‌ گرفته‌اند كه‌ سكولاريسم‌ به‌ انديشة‌ «نقد ناپذيري» گردن‌ نمي‌نهد؛ زيرا انسان‌ جديد كه‌ با تفكر و روش‌ علمي‌ خو گرفته‌ است، همه‌ چيز را قابل‌ نقد مي‌داند. علمي‌ انديشيدن‌ و به‌ شيوة‌ علمي‌ مديريت‌ كردن، مقتضي‌ آن‌ است‌ كه‌ هيچ‌ چيز را برتر از چون‌ و چرا و نقد و نظارتِ‌ علم، ننشانيم، و از مديران‌ و مريدان، عمل‌ مقلدانه‌ و غيرعقلاني‌ نخواهيم. بدين‌ سبب‌ حكومت‌ سكولار فقط‌ تعريف‌ سلبي‌ «غيرديني» ندارد، بلكه‌ وصف‌ ايجابي‌ نقد و نظارت‌ را هم‌ واجد است، از اين‌ رو مي‌توان‌ سكولاريسم‌ را به‌ اين‌ معنا نيز بگيريم‌ كه‌ ديگر در عرصة‌ سياست‌ هيچ‌ ارزش‌ و دستور سنجش‌ ناپذيري‌ وجود ندارد؛ يعني‌ ادبي‌ و مقامي‌ و منصبي‌ و قاعده‌اي‌ فوق‌ نظارت‌ عامه‌ نداريم. سكولاريسم‌ به‌ اين‌ معنا است‌ و به‌ طور طبيعي، وقتي‌ سياست‌ غيرمقدس‌ مي‌شود، يعني‌ علم‌ و دين‌ مقدس‌ مي‌ماند، آن‌ دو از هم‌ جدا مي‌شوند، و جدايي‌ دين‌ از سياست‌ در سكولاريسم‌ بدين‌ دليل‌ و بدين‌ معنا است. حق‌ اين‌ است‌ كه‌ ديني‌ شدن‌ سياست‌ فقط‌ وقتي‌ ممكن‌ است‌ كه‌ فهمي‌ غيرمقدس‌ از دين‌ را با شيوة‌ غيرمقدس‌ علمي‌ مديريت‌ همنشين‌ و عجين‌ كنيم.

‌معيار سنجش‌پذيري‌

اين‌ سخن‌ كه‌ «در عرصة‌ سياست‌ هيچ‌ ارزش‌ و دستور سنجش‌ ناپذيري‌ وجود ندارد» از نظر دين‌ كاملاً‌ پذيرفته‌ است، حتي‌ رأي‌ و عمل‌ معصوم‌ نيز سنجش‌پذير است؛ يعني‌ چيزي‌ نيست‌ كه‌ بايد بدون‌ دليل‌ و كوركورانه‌ آن‌ را پذيرفت. ولي‌ اين‌ سخن‌ كه‌ «ادبي‌ و مقامي‌ و منصبي‌ و قاعده‌اي‌ نداريم‌ كه‌ فوق‌ نظارت‌ عامه‌ باشد». سخني‌ دو پهلو و خطا آميز است؛ اگر مقصود اين‌ است‌ كه‌ رأي‌ و نظر عامه، معيار درستي‌ و نادرستي‌ قوانين‌ و اعمال‌ حكومتي‌ و غيره‌ است، درست‌ نيست؛ زيرا هيچ‌ دليل‌ علمي‌ يا عقلي‌ يا ديني، آن‌ را پشتيباني‌ نمي‌كند. ولي‌ اگر مقصود اين‌ باشد كه‌ افراد جامعة‌ بايد نسبت‌ به‌ حكومت‌ و جريان‌ امور و ادارة‌ نظام‌ بي‌تفاوت‌ نباشد و از متوليان‌ حكومت‌ توضيح‌ بخواهند، سخني‌ متين‌ و پذيرفته‌ است. تعاليم‌ ديني‌ و پيشوايان‌ الاهي‌ نيز آن‌ را توصيه‌ كرده‌اند. بنابراين‌ اختصاصي‌ به‌ انديشة‌ سكولاريسم‌ ندارد.
امام‌ علي(علیه السلام) كه‌ خود يك‌ زمامدار ديني‌ بوده‌ و از مقام‌ عصمت‌ نيز برخوردار بوده‌ است، مردم‌ را از تملق‌ باز مي‌داشت‌ و از آنان‌ مي‌خواست‌ كه‌ نسبت‌ به‌ آن‌چه‌ در صحنة‌ حكومت‌ مي‌گذرد، با احساس‌ مسؤ‌وليت‌ و ديدة‌ انتقاد بنگرند، چنان‌ كه‌ مي‌فرمايد:
با من‌ به‌ گونه‌اي‌ كه‌ با زمامداران‌ ستمگر گفت‌ و گو مي‌شود سخن‌ نگوييد، و در برابر من‌ آن‌ گونه‌ كه‌ در برابر خودكامگان‌ ظاهر مي‌شوند، ظاهر نشويد، و به‌ روش‌ مصانعه‌ و دورويي‌ با من‌ برخورد نكنيد. گمان‌ مبريد كه‌ شنيدن‌ حق‌ و پيشنهاد عادلانه‌ بر من‌ سنگين‌ است. پس، از گفتن‌ سخن‌ حق‌ و مشورت‌ عادلانه‌ خودداري‌ نكنيد... .1

‌قداست‌ و نقد ناپذيري‌

به‌ نظر مي‌رسد تفسير قداست، به‌ نقد ناپذيري‌ و نفي‌ عقيده‌ و عمل‌ كوركورانه، به‌ انگيزة‌ توجيه‌ سكولاريسم‌ و حرمت‌ نهادن‌ به‌ آن‌ باشد؛ در حالي‌ كه‌ قدسيت، اعم‌ از نقد ناپذيري‌ است. زيرا نقد ناپذيري‌ به‌ كلام‌ و فعل‌ خداوند، و آنان‌ كه‌ از مقام‌ عصمت‌ برخوردارند، به‌ اصول‌ عقلي‌ و قطعي‌ معرفت‌ اختصاص‌ دارد، ولي‌ قدسيت‌ به‌ معناي‌ معروف‌ آن‌ كه‌ عنصر مشترك‌ ميان‌ اديان‌ شناخته‌ شده‌ است، موارد ديگري‌ را نيز شامل‌ مي‌شود. بناي‌ يك‌ مسجد يا كليسا از نظر علمي‌ نقد پذير است، يعني‌ از نظر معيارهاي‌ مهندسي‌ و معماري‌ مي‌توان‌ آن‌ را بررسي‌ و نقد كرد، ولي‌ حرمت‌ معنوي‌ آن‌ را نمي‌توان‌ به‌ چالش‌ انداخت؛ زيرا چنين‌ مقوله‌اي‌ از قلمرو علم‌ تجربي‌ و موازين‌ مهندسي‌ و معماري‌ بيرون‌ است.
بنابراين‌ اگر سكولاريسم‌ هرگونه‌ امر قدسي‌ و معنوي‌ را انكار كند، او‌لاً: مبناي‌ علمي‌ ندارد، ثانياً: با دين‌ به‌ معارضه‌ برخاسته‌ است، ولي‌ اگر نقد ناپذيري‌ را انكار مي‌كند، او‌لاً: همة‌ سطوح‌ و لايه‌هاي‌ احكام‌ و معارف‌ ديني‌ را شامل‌ نمي‌شود، بلكه‌ تنها نظرية‌ عصمت‌ ديني‌ را نشانه‌ گرفته‌ است، ثانياً: خاستگاه‌ اين‌ برخورد و تعارض‌ ناشي‌ از علم‌ محض‌ نيست، بلكه‌ ناشي‌ از فلسفه‌اي‌ خاص‌ است‌ كه‌ تنها به‌ شناخت‌ علمي‌ (تجربي‌ - حسي) ارج‌ مي‌نهد، و نادرستي‌ اين‌ مبنا، در بحث‌هاي‌ معرفت‌شناسي‌ اثبات‌ شده‌ است.
مقصود دكتر سروش‌ از «فهم‌ غيرمقدس‌ از دين» كه‌ راه‌حل‌ مشكل‌ تعارض‌ علم‌ و دين‌ يا سكولاريسم‌ و دين‌ به‌ شمار آمده‌ است، همان‌ است‌ كه‌ در تئوري‌ قبض‌ و بسط‌ آورده‌اند؛ يعني‌ تفكيك‌ دين‌ از معرفت‌ ديني‌ و اين‌ كه‌ ما به‌ دين‌ راهي‌ نداريم، بلكه‌ آن‌چه‌ در اختيار ما است، همانا معرفت‌ ديني‌ است‌ كه‌ چون‌ محصول‌ فكر و استنباط‌ بشر است، خطاپذير و در نتيجه‌ غيرمقدس‌ است. از اين‌ رو با سكولاريسم‌ كمال‌ هماهنگي‌ را دارد.
در اين‌ كه‌ فهم‌هاي‌ غيرمعصوم‌ در دين‌شناسي، في‌الجمله‌ - نه‌ همگي‌ - خطاپذير و قابل‌ نقد است، سخني‌ نيست؛ يعني‌ نمي‌توان‌ همة‌ فهم‌هاي‌ غيرمعصوم‌ را از دين‌ درست‌ انگاشت؛ خصوصاً‌ در مواردي‌ كه‌ فهم‌هاي‌ متعارض‌ وجود دارد. ولي‌ مقصود از خطاپذيري‌ فهم‌هاي‌ غيرمعصوم‌ اين‌ نيست‌ كه‌ همة‌ آن‌ها خطا و نادرست‌ است، چرا كه‌ با اين‌ فرض، دين‌ و شريعت‌ الاهي‌ هرگز به‌ بشر ابلاغ‌ نشده‌ و نخواهد شد. گذشته‌ از اين، در مورد فهم‌هاي‌ متعارض‌ و متناقض، فرض‌ خطا بودن‌ همة‌ فهم‌ها مستلزم‌ رفع‌ متناقضين‌ خواهد بود، كه‌ امري‌ محال‌ است.
بنابراين‌ آن‌چه‌ دربارة‌ فهم‌هاي‌ ديني‌ غيرمعصوم‌ مي‌توان‌ گفت‌ احتمال‌ خطا بودن‌ و در نتيجه‌ نقد پذيري‌ آن‌ها است، ولي‌ اين‌ امر مانع‌ از نظريه‌اي‌ بر اساس‌ روش‌ پذيرفته‌ شده‌ در علم‌ اظهار شود، به‌ عنوان‌ نظريه‌اي‌ علمي‌ شناخته‌ مي‌شود، هرچند احتمال‌ خطا بودن‌ آن‌ نيز به‌ قوت‌ خود باقي‌ است، و در نتيجه‌ نقدپذير خواهد بود. دربارة‌ شناخت‌ شريعت‌ نيز همين‌ قانون‌ حاكم‌ است؛ يعني‌ هرگاه‌ رأي‌ و نظر ديني‌ بر اساس‌ روشي‌ پذيرفته‌ شده‌ در دين‌شناسي‌ اظهار شود، به‌ عنوان‌ رأي‌ و قانون‌ ديني‌ شناخته‌ مي‌شود؛ هرچند احتمال‌ خطا در آن‌ جاري، و قابل‌ نقد است. از همين‌رو در اصول‌ فقه‌ از احكام‌ ظاهري‌ و واقعي‌ سخن‌ به‌ ميان‌ آمده، و هر دو به‌ عنوان‌ حكم‌ ديني‌ شناخته‌ شده‌اند.
حاصل‌ آن‌ كه: او‌لاً‌ : هر رأي‌ ديني‌ غيرمعصوم‌ را نمي‌توان‌ بر خطا دانست، و احتمال‌ خطا و نقدپذيري‌ مانع‌ از ديني‌ دانستن‌ رأي‌ و حكم‌ مجتهد و دين‌شناس‌ نخواهد بود. در نتيجه‌ قداست‌ به‌ معناي‌ حرمت‌ ويژه‌اي‌ كه‌ از دين‌ سرچشمه‌ مي‌گيرد، درمورد احكام‌ ديني‌ اعم‌ از ظاهري‌ و واقعي‌ ثابت‌ و بلا اشكال‌ است.

پی نوشت :

1- نهج‌ البلاغه، خطبة‌ 216.

نويسنده: علی ربانی گلپایگانی
منبع: كتاب ریشه ها و نشونه های سکولاریسم

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار