سكولاريسم‌ و تفكر فلسفي

‌‌ مقصود از تفكر فلسفي، تفكري‌ است‌ كه‌ در جهان‌شناسي‌ و فلسفه‌ بر اصول‌ و مبادي‌ روشن‌ و قطعي‌ عقلي‌ تكيه‌ دارد و بديهيات‌ عقلي‌ را نقطة‌ آغازين‌ شناخت‌ و نيز معيار معرفت‌ برمي‌گزيند، و هر آن‌چه‌ با اين‌ اصول‌ سازگار نباشد، نادرست‌ به‌ شمار مي‌آورد. اين‌گونه‌ تفكر در تاريخ‌ فلسفه، سابقه‌اي‌ ديرينه‌ داشته‌ و پيوسته‌ كساني‌ آن‌ را حمايت‌ كرده‌اند. افلاطون‌ و ارسطو در يونان‌ باستان، فارابي‌ و ابن‌سينا و ديگر فيلسوفان‌ مسلمان‌ در فلسفة‌ اسلامي، ابن‌ميمون‌ و توماس‌ آكويناس‌ در قرون‌ وسطاي‌ مسيحي، دكارت‌ و لايب‌نيتز و ديگران‌ در فلسفة‌ جديد غربي‌ از نمايندگان‌ اين‌ تفكر فلسفي‌اند. همة‌ اين‌ متفكران‌ - با تفاوت‌هايي‌ كه‌ در برخي‌ موارد و مسائل‌ دارند - جهان‌بيني‌ و فلسفة‌ خود را بر شالودة‌ تفكر عقلي‌ استوار كرده‌اند؛ هرچند معرفت‌ حسي‌ و نقلي‌ را نيز در جاي‌ خود به‌ كار گرفته‌اند.
فلسفة‌ عقلي‌ در جهان‌ اسلام‌ و در پرتو تلاش‌هاي‌ بي‌دريغ‌ فيلسوفان‌ نامدار اسلامي‌ باليد؛ آن‌ چنان‌ كه‌ در جهان‌ غرب‌ - نه‌ در روزگار قديم‌ و نه‌ در عصر جديد - نظير آن‌ يافت‌ نمي‌شود، و اين‌ از آن‌رو است‌ كه‌ در منابع‌ اصيل‌ اسلامي، يعني‌ قرآن‌ و روايات‌ معصومان، عقل‌ و تفكر عقلي‌ مورد اعتنا و اهتمام‌ بسيار قرار گرفته‌ و بر بهره‌گيري‌ از خرد در شناخت‌ جهان‌ و آفريدگار هستي‌ تأكيد بسيار شده‌ است. بالاتر از اين‌ در متن‌ آيات‌ و روايات، اين‌ روش‌ فكري‌ به‌ طور چشم‌گيري‌ روي‌ مي‌نمايد. از اين‌ روي‌ در ميان‌ دستگاه‌هاي‌ مختلف‌ فلسفي‌ خويش‌ از تعاليم‌ ديني‌ بيش‌تر از پيشينيان‌ خود بهره‌ گرفته‌ است‌ و به‌ قله‌هاي‌ برتري‌ از انديشه‌هاي‌ فلسفي‌ راه‌ برده‌ است؛ تا آن‌ جا كه‌ از نظر محققان‌ و نخبگان‌ فلسفه، حكمت‌ متعاليه‌ به‌ منزلة‌ نقطة‌ اوج‌ تفكر فلسفي‌ به‌شمار مي‌رود. آري؛ در بهره‌گيري‌ از آن‌ روش‌ عقلي‌ و اصول‌ فلسفي، بحث‌هاي‌ مطرح‌ نشده‌ در فلسفة‌ صدرايي‌ بسيار است‌ كه‌ برخي‌ از آن‌ها توسط‌ پيروان‌ وي‌ تا عصر حاضر افزوده‌ شده‌ است.
فلسفة‌عقلي‌ در ذات‌ و ماهيت‌ خود هيچ‌گونه‌تعارض‌ و تضادي‌ با دين‌گرايي‌ و دين‌باوري‌ انسان‌ ندارد، بلكه‌ - چنان‌ كه‌ تاريخ‌ فلسفه، به‌ ويژه‌ در جهان‌ اسلام‌ نشان‌ مي‌دهد - پيوسته‌ در خدمت‌ دين‌ و پشتيبان‌ عقايد ديني‌ نيز بوده‌ است. به‌ گفتة‌ استاد مطهري:
ما اگر بخواهيم‌ متكلمان‌ شيعه‌ را برشماريم‌ و مقصودمان‌ همة‌ كساني‌ باشد كه‌ دربارة‌ عقايد اسلامي‌ شيعه‌ تفكر عقلي‌ داشته‌اند، بايد فلاسفة‌ شيعه‌ را نيز جزء متكلمين‌ به‌ شمار آوريم. فلاسفة‌ شيعه‌ با الهام‌ از وحي‌ قرآن‌ و افاضات‌ پيشوايان‌ ديني، عقايد و اصول‌ اسلامي‌ را تحكيم‌ كرده‌اند... مثلاً‌ صدرالمتألهين‌ يا حكيم‌ سبزواري‌ اگر چه‌ در زمرة‌ متكلمان‌ به‌شمار نيامده‌اند، اما از نظر اثر وجودي، از هر متكلمي‌ اثرِ‌ بيش‌تري‌ داشته‌اند.1

‌فلسفة‌ عقلي‌ و سكولاريسم‌

يكي‌ از نويسندگان‌ معاصر از فلسفة‌ عقلي‌ متافيزيكي‌ به‌ عنوان‌ مهم‌ترين‌ و كهن‌ترين‌ عامل‌ سكولاريسم‌ ياد كرده، و انديشة‌ سكولاريسم‌ را در دورة‌ جديد كه‌ مبتني‌ بر عقلانيت‌ تجربي‌ و علم‌ نوين‌ است، تكميل‌ كنندة‌ پروژه‌اي‌ دانسته‌ است‌ كه‌ عقلانيت‌ فلسفي‌ و متافيزيكي‌ آن‌ را آغاز كرده‌ بود. دليلي‌ كه‌ بر اين‌ مدعا مي‌آورد، اين‌ است‌ كه‌ در فلسفة‌ متافيزيك‌ سخن‌ از ذات، طبيعت‌ و ماهيت‌ به‌ ميان‌ آمده‌ و گفته‌ شده‌ است: ذات‌ و ماهيت‌ مجعول‌ خداوند نيست. آن‌چه‌ به‌ جعل‌ خداوند است، وجود و هستي‌ اشيا است، نه‌ ذات‌ و ماهيت‌ آن‌ها. مفاد اين‌ نظريه‌ توجيه‌ و تفسير جهان‌ بدون‌ حضور خداوند است؛ چرا كه‌ براي‌ موجودات‌ حيثيت‌ و جهتي‌ مستقل‌ از خداوند فرض‌ شده‌ است. بر اين‌ اساس‌ هر چيزي‌ كه‌ از پيش‌ خود ذات‌ و ماهيتي‌ داشته‌ باشد، ديگر نمي‌تواند ذاتاً‌ ديني‌ و منسوب‌ به‌ خداوند باشد. چون‌ هر چيز يك‌ ذات‌ و ماهيت‌ بيش‌ ندارد، و طبق‌ تفكر فلسفي‌ مزبور آن‌ ذات‌ و ماهيت‌ حيثيت‌ غيرديني‌ و مستقل‌ از وجود خداوند دارد.
به‌ گمان‌ اين‌ نويسنده، تفكر فلسفي، آنگاه‌ كه‌ در علم‌ كلام‌ اسلامي‌ و از سوي‌ متكلمان‌ عدليه، تحت‌ عنوان‌ حسن‌ و قبح‌ ذاتي‌ مطرح‌ شد، گام‌ ديگري‌ را در جهت‌ سكولاريسم‌ برداشت؛ چرا كه‌ اين‌ گروه‌ از متكلمان‌ در مسألة‌ پاداش‌ها و عقوبت‌هاي‌ اخروي، به‌ جاي‌ «استحقاق» از «عليت» سخن‌ گفتند، و پاداش‌ها و كيفرهاي‌ اعمال‌ را به‌ عنوان‌ معلول‌ و نتايج‌ طبيعي‌ اعمال‌ تفسير كردند، و نه‌ استحقاق‌ صالحان‌ و گنهكاران، و در نتيجه‌ اصل‌ تكليف‌ و وظيفة‌ اخلاقي‌ كه‌ از اركان‌ دين‌ و شريعت‌ است، خدشه‌دار شد؛ زيرا بر اساس‌ تفكر فلسفي‌ و حاكم‌ ساختن‌ رابطة‌ جبر علي‌ و معلولي‌ ميان‌ اعمال‌ خوب‌ و بد انسان‌ و پيامدهاي‌ اخروي‌ آن‌ها به‌ عنوان‌ پاداش‌ و كيفر، ديگر براي‌ تكليف‌ اخلاقي‌ مجالي‌ باقي‌ نخواهد ماند، و همه‌ چيز صبغة‌ عقلي‌ و وجوب‌ و لزوم‌ عقلي‌ به‌ خود خواهد گرفت، نه‌ وجوب‌ و تكليف‌ ديني.
سرانجام‌ مي‌نويسد:
اين‌ بود داستان‌ سكولار شدن‌ آدمي‌ كه‌ از فلسفة‌ يوناني‌ آغاز كرد و به‌ علم‌ اروپايي‌ رسيد. ابتدا با طرح‌ ذات‌ و ماهيت، به‌ جهان‌ در برابر خدا، و به‌ اقتضاهاي‌ ذاتي‌ طبايع‌ استقلال‌ بخشيد، و سپس‌ با طرح‌ عليت، استحقاق‌ و كلاً‌ مقولات‌ اعتباري‌ پاداش‌ و كيفر و نعمت‌ و شكر و كفر و... را از معنا و خاصيت‌ تهي‌ كرد و زمينة‌ مستعدي‌ براي‌ نظر كردن‌ به‌ جهان، بدون‌ احساس‌ حضور خداوند فراهم‌ كرد. آنگاه‌ علم‌ اروپايي‌ نيز راه‌ را براي‌ تصرف‌ در عالم‌ طبيعت‌ و سپس‌ در عالم‌ اجتماع‌ و سياست، باز هم‌ بدون‌ احساس‌ حضور خداوند، به‌ او نشان‌ داد.2

‌نقد و ارزيابي‌

1. در اين‌ كه‌ در فلسفة‌ متافيزيك، از ذات‌ و ماهيت‌ اشيا سخن‌ به‌ ميان‌ آمده‌ است، و براي‌ اشيا ذات‌ و طبيعت‌ قائل‌ شده‌ است، ترديدي‌ نيست، ولي‌ اين‌ سخن‌ كه‌ آنان‌ ذات‌ و ماهيت‌ اشيا را حقيقتي‌ مستقل‌ از جعل‌ و ايجاد الاهي‌ دانسته‌ و بدين‌ طريق‌ راه‌ را براي‌ سكولاريسم‌ گشوده‌اند، پايه‌ و اساسي‌ ندارد.
هركس‌ كه‌ كم‌ترين‌ آشنايي‌ با متون‌ فلسفي‌ و آراي‌ فلاسفة‌ متافيزيك‌ و به‌ ويژه‌ فلاسفة‌ اسلامي‌ داشته‌ باشد، اين‌ حقيقت‌ را اقرار مي‌كند كه‌ فلاسفة‌ الاهي‌ در نظام‌ هستي‌ به‌ مؤ‌ثر و مبدأ مستقلي‌ جز خداوند متعال‌ قائل‌ نيستند و شعار آنان‌ اين‌ است: لا مؤ‌ثر في‌ الوجود اً‌لا‌ الله. در اين‌ مطلب‌ فرقي‌ ميان‌ فلاسفة‌ طرفدار اصالت‌ ماهيت‌ و اصالت‌ وجودنيست. همة‌ آنان‌ ماهيت‌ - مِنحيثُ‌ هِيَ‌ - را امري‌ اعتباري‌ و انتزاعي‌ مي‌دانند، و اگر آن‌ را خارج‌ از دايرة‌ جعل‌ و ايجاد مي‌شمارند، نه‌ بدان‌ جهت‌ است‌ كه‌ در كنار هستي، از حقيقت‌ و واقعيتي‌ جداگانه‌ برخوردار است، و در عين‌ حال‌ مستقل‌ و بي‌نياز از جعل‌ و ايجاد است، بلكه‌ از آن‌رو است‌ كه‌ ماهيت‌ - مِن‌ حيثُ‌ هِيَ‌ - قابليت‌ و صلاحيت‌ جعل‌ را ندارند. آن‌چه‌ مجعول‌ است‌ و ايجاد مي‌شود، چيزي‌ جز هستي‌ موجودات‌ امكاني‌ يا انتساب‌ ماهيات‌ به‌ خداوند نيست، و البته‌ ماهيات‌ كه‌ حد وجود و قالب‌ ذهني‌ هستي‌هاي‌ امكاني‌ است، نيز مجعول‌ بالعرض‌ خواهد بود؛ چرا كه‌ جعل‌ دو گونه‌ است: جعل‌ بالذات‌ و جعل‌ بالعرض. از دو گزارة‌ «وجودِ‌ ممكن، مجعول‌ است»؛ و «ماهياتِ‌ ممكن، مجعول‌ است». جعل‌ در گزارة‌ نخست‌ از قبيل‌ جعل‌ بالذات‌ و در گزارة‌ دوم‌ از قبيل‌ جعل‌ بالعرض‌ است.
بنابراين، از ديدگاه‌ فلاسفة‌ الاهي‌ هيچ‌ حقيقت‌ يا واقعيتي‌ از قلمرو جعل‌ و ايجاد خداوند بيرون‌ نيست؛ حال‌ يا مجعول‌ به‌ جعل‌ بالذات‌ است، و يا مجعول‌ به‌ جعل‌ بالعرض، و يا اقسام‌ ديگر جعل‌ كه‌ در كتب‌ فلسفي‌ بيان‌ شده‌ است. پس، قول‌ به‌ ذات‌ و ماهيت‌ و طبيعت‌ براي‌ موجودات‌ هيچ‌ ملازمه‌اي‌ با قبول‌ سكولاريسم‌ و غيرالاهي‌ يا غيرديني‌ بودن‌ اشيا و امور ندارد. نه‌ فلاسفة‌ الاهي‌ ملتزم‌ به‌ چنين‌ مطلبي‌ بوده‌اند، و نه‌ چنين‌ نتيجه‌اي‌ لازمة‌ سخن‌ آنان‌ است؛ بلكه‌ اين‌ گونه‌ نسبت‌ها به‌ فلاسفة‌ الاهي‌ يا از سر قصور در فهم‌ مدعا و سخن‌ آن‌ها است، و يا براي‌ بهره‌گيري‌ از روش‌ مغالطه‌ در مجادله‌ با خصم.
2. اگر بهره‌گيري‌ از تفكر عقلي‌ در دين‌شناسي‌ و تفسير و تبيين‌ عقايد و آموزه‌هاي‌ ديني، تفكر سكولاريستي‌ و خروج‌ از باورهاي‌ ناب‌ و خالص‌ ديني‌ انگاشته‌ شود - كه‌ البته‌ چنين‌ نيست‌ - قول‌ به‌ استحقاق‌ در باب‌ پاداش‌ و كيفر نيز از سنخ‌ باورهاي‌ ناب‌ و خالص‌ ديني، از آن‌ دست‌ كه‌ ظاهرگرايان‌ و منكران‌ تفكر عقلي‌ و فلسفي، چون‌ اهل‌ حديث‌ و اشاعره‌ بدان‌ معتقدند، نخواهد بود؛ چرا كه‌ نظرية‌ استحقاق‌ را متكلمان‌ عدليه‌ (اماميه‌ و معتزله) در كلام‌ اسلامي‌ مطرح‌ كرده‌اند كه‌ به‌ حسن‌ و قبح‌ ذاتي‌ افعال‌ باور دارند، و در حقيقت، اصل‌ استحقاق‌ را توجيه‌ و تفسيري‌ عقلي‌ و فلسفي‌ براي‌ اعتقاد به‌ پاداش‌ها و كيفرهاي‌ اخروي‌ مي‌شمارند.
3. همان‌گونه‌ كه‌ يادآوري‌ شد، چنين‌ نظريه‌اي‌ هرگز با اعتقاد ناب‌ و خالص‌ ديني‌ منافات‌ ندارد، و مستلزم‌ غير ديني‌ كردن‌ آموزه‌هاي‌ ديني‌ نيست. خواه‌ پاداش‌ها و كيفرهاي‌ اخروي‌ را براساس‌ قانون‌ عليت‌ تفسير كنيم، و يا بر پاية‌ قانون‌ استحقاق، و يا بر اصل‌ تجسم‌ اعمال‌ و عينيت‌ پاداش‌ و كيفر با اعمال‌ نيك‌ و بد. در هر صورت‌ هيچ‌ يك‌ از قواعد ياد شده‌ خارج‌ از دايرة‌ مشيت‌ و ارادة‌ خداوند نيست. همة‌ فروض‌ و صور ياد شده، بر اين‌ اصل‌ استوار است‌ كه‌ خداوند چنين‌ خواسته‌ و نظام‌ پاداش‌ و كيفر را اين‌گونه‌ طراحي‌ كرده‌ است. كار عقل‌ در اين‌ باره‌ درك‌ و كشف‌ قانون‌ الاهي‌ است، نه‌ وضع‌ و اعتبار قاعده‌ و قانوني‌ بيرون‌ از خواست‌ و مشيت‌ خداوند.

پی نوشتها :

1. ر.ك. مرتضي‌ مطهري: آشنايي‌ با علوم‌ اسلامي، بخش‌ كلام‌ و عرفان، درس‌ هفتم.
2. كيان، ش‌ 26، عبدالكريم‌ سروش: مقالة‌ «معنا و مبناي‌ سكولاريسم»، صص‌ -13 11.

نويسنده: علی ربانی گلپایگانی
منبع: كتاب ریشه ها و نشونه های سکولاریسم

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار