سنّت گريزى و نوگرايى

تمدن غرب بر مبناى سكولاريسم بنا نهاده شده و فرهنگ سكولاريستى بر ويرانه هاى اعتقادات حاكم بر قرون وسطى شكل گرفته است. با تولد عصر روشنگرى در غرب، متولّيان اين جامعه، نخست آيين مسيحيت را مورد تاخت و تاز خود قرار دادند و پس از تزلزل و تخريب آن، فرهنگ جديدى را پى ريزى كردند. خلاصه عملكرد رفتار غرب «دين زدايى» از جامعه است. اجراى اين سياست دو سويه بود: از سويى، در دين ترديد ايجاد كردند و آن را باطل اعلام نمودند و از سوى ديگر، جانشينى براى آن معرفى كردند. نتيجه اين كار جايگزينى سكولاريسم به جاى آيين مسيحيت است.
در گردونه تحولاتى كه پس از عصر روشنگرى روى داد، كه برآيند آن در سكولاريسم تبلور يافت، شاهد درهم تنيده شدن عوامل و دلايلى هستيم. در اين مقال،یکی از عناصر قوام بخش سكولاريسم را ذکر می کنیم. در حقيقت، اين بخش پاسخى است به اين سؤال كه عوامل و عناصر قوام بخش سكولاريسم كدام است؟
منظور از سنّت گريزى، دين زدايى است، نه آداب و رسوم ملّى كه از عناصر قوام بخش فرهنگ جديد است. سكولاريسم فرهنگ جديدى است كه جايگزين نظام فكرى مبتنى بر كليسا و مسيحيت در غرب شده است. متولّيان جامعه غرب در جهت حاكميت بخشى به فرهنگ جديد، مسيحيت را مورد حمله و تاخت و تاز خود قرار دادند و تلاش كردند چهره آيين مسيحيت و حاملان آن را مخدوش جلوه دهند. امروزه قوام فرهنگ غرب بر تحوّل، تطوّر و سنّت زدايى استوار است. اين امر يكى از مشخصه هاى آشكار فرهنگ غرب است. مسائلى كه تا كنون برشمرديم - ترويج روحيه تساهل و تسامح، حاكميت بخشيدن به جدايى حوزه دين از سياست، شخصى شدن مسائل اخلاقى، ايجاد شك و ترديد در ايمان مذهبى، جايگزينى قوانين انسانى مبتنى بر تجربه گرايى به جاى قوانين الهى و تخريب بنيان دين و ايجاد بنيانى جديد بر حسب عقل مدارى - همه در جهت سنّت گريزىو دين زدايى از جامعه است.
ماكياولى يكى از پيشتازان سنّت گريزى است و بسيارى از نويسندگان متأخر او را الگو قرار داده و از وى تبعيت كرده اند. در نگاه ماكياولى، نظام سياسى بر قدرت استوار است و اخلاق و دين در آن جايگاهى ندارد.(1) وى معتقد است كه دولت يك پديده طبيعى است كه در گذر زمان، برآيند تكامل برخى نهادهاى اجتماعى است و در نتيجه، ارتباطى به ماوراى طبيعت ندارد و قوانين اخلاقى در آن بدون نقش است.(2) تنها نقشى كه ماكياولى براى دين قايل مى باشد اين است كه دين را به مثابه ابزارى در دست حكمران مى شناسد كه در مواقع مقتضى، براى حفظ و صيانت از حكومت بايد از آن بهره گيرد.(3) او براى تأييد اين مسأله از تاريخ، گواهانى ذكر مى كند و معتقد به چرخش دَوَرانى تاريخ است. از فضيلت، كه تاكنون بر اساس رهيافت حاكم - يعنى خبر مطلق - تعريف و ارزش گذارى مى شده است، تعريف ديگرى ارائه مى دهد و فضيلت انسانى و غايت او را لذت خواهى ذكر مى كند.(4)
در تعريف انسان متعلق به گذشته نيز تجديد نظر مى كند. در نگرش ماكياولى طبيعت انسانى «شرارت » است،(5) چنانچه در نگاه لاك لوح نا نوشته است كه هر طور بخواهيم مى توانيم آن را شكل دهيم. بدين ترتيب، ملاحظه مى شود كه در مسأله حاكميت و حكومت، سنّت زدايى مى شود و به طور حكمى، هر آنچه متعلق به گذشته و بخصوص قرون وسطى است، نفى مى شود. در اداره امور جامعه، نيروهاى ماوراى طبيعى نقشى ندارند.(6) از انسان نيز تعريف جديدى ارائه مى شود. خداوند نيز به شكلى جديد مورد شناسايى واقع مى شود كه با خداشناسى پيشين تفاوت بنيادى دارد.
به طور خلاصه، نويسندگان روشنفكر على رغم اختلاف نظرهايى كه در تفسير هستى، نگرش به جهان و تفسير انسان داشتند، همگى در اين مسأله، كه موضع گيرى بر ضد كليساست، متحد بودند.(7) تصويرى كه امروزه غربى ها از مذهب دارند اين است كه مذهب و دين ساكن و ثابت است، در حالى كه يكى از ويژگى هاى عمده فرهنگ و تمدن كنونى تحوّل و تطّور است. يكى از نويسندگان در وصف جامعه آمريكا مى نويسد: «دموكراسى يعنى حركت پيوسته و تلاطم دايمى دنياى سياست، و مذهب يعنى سكون جهان، در حالى كه ايندو يكديگر را خنثى مى كنند.» وايشتل، نويسنده ديگر غربى، مدعى است كه ثبات اعتقاد مذهبى هوس هاى گذراى بشر را مهار مى كند.(8)
متولّيان فرهنگ غرب با مشوّه جلوه دادن دين و اعلام كاستى ها و بطلان آن و معرفى نوعى جانشين براى هدايت افكار، در صدد حاكميت بخشى به سكولاريسم به عنوان جانشين سنّت ها و آيين پيشين هستند و تصريح مى كنند كه دين پاسخگوى نيازهاى جامعه و زمان نيست.

ماشين انگارى جهان (ماشينيسم)

يكى دیگر از مبانى سكولاريسم «دنيا مدارى» در مقابل «آخرت مدارى» است. منظور از اين اصل، توجه به ارزش ها، اصول و معتقدات دنيوى در مقابل انديشه هاى اخروى مى باشد. جهان در نگاه بسيارى از فلاسفه قرن هجدهم و بخصوص اصحاب دايرة المعارف، به مثابه ماشين عظيمى متشكل از اجزاست، به گونه اى منظم تركيب شده و ماشين را به حركت واداشته است. اين ماشين مانند هر ماشين ديگرى يك مدير و مهندس مى خواست و تنها اگر به دست مكانيك كاردان و با طرح كاملاً تدبير شده اى ساخته شده بود، مى توانست كار خود را انجام دهد.
از ديدگاه ايشان، خداوند جهان را آفريده و رها ساخته است، همان گونه كه ساعت ساز ساعتى را ساخته و آن را رها كرده تا بدون اينكه نيازى به سازنده داشته باشد، كار كند.
از سوى ديگر، قول داروين مبنى بر تصادفى بودن ظهور انسان و تكامل او و قول به تنازع بقا و بقاى اصلح بيانگر نگرش ماشينى به جهان طبيعت است.

پى نوشت ها :

1 و 2 و 3 و 4 و 5 - و. ت. جونز، پيشين، ج 2، ص 50؛68؛50؛43؛26
6- ويليام تى. يلوم، پيشين، ص 413
7- لوسين گلدمن، پيشين، ص 74
8- ژان ژاك شواليه، آثار بزرگ سياسى از ماكياولى تا هيلتر، ترجمه ليلا سازگار، مركز نشر دانشگاهى، تهران، 1373، ص 259 1375)

نويسنده: محمد جواد نوروزى
منبع: كتاب مبانى فكرى سكولاريسم

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار