هويت ايرانى پست مدرنيسم در بوته نقد

رنسانس مرشد اقتصادى اروپا - که به نوعى گذار از اقتدار دينى به اقتدار مدنى )Civil( تعريف و توصيف شده است - مبانى معنويت و دين‌گرايى را شست و تضعيف کرد و براساس فرهنگ و اعتقادات مدرن، زمينه‌هاى يک نظام سکولاريسم را پى ريخت. گرچه سکولاريسم در ابتدا به منظور “قطع دست زمامداران مسيحى در حکومت” بود رفته رفته اين مفهوم در ابعاد وسيع‌تري، درگيرى بين دين و دنيا تعريف شد و در ابعادى چون تعارض علم ودين، جدايى آموزه‌هاى دينى از دنيوى و ... فرهنگ مدرنيته را پى‌ريزى نمود. اين رويارويى علم و دين نه تنها در جوامع غربي، بلکه در بسيارى از کشورهاى اسلامى نيز با مفاهيم و گزاره‌هاى گوناگون به چالش کشيده شد با اينکه اين رويارويى کاملا با دو پيش فرض متفاوت در دو حوزه گفتمانى اسلامى و غرب، متولد شد ولى نتايج و پيامدهاى اين تعارض در هر دو حوزه گفتمانى چندان به نفع دين و معنويت نبوده است.
ورود تکنولوژى و ابزارهاى تکنيکى بشر - که تسلط روزافزون بشر را بر طبيعت دنبال مى‌کرد- بهره گيرى انسان‌ها از طبيعت و مواهب طبيعي، انزواى معنويت و دين‌ را در زندگى بشر به ارمغان آورد. جنبش 1962 فرانسه که در صدد احياى برخى از ارزش‌هاى معنوى از قبيل مساوات و طبيعت‌گرايى بود و بعدها در لباس “جنبش سبز” با هدف حفظ محيط‌زيست يا “جنبش فمنيستي” با هدف حذف نابرابرى‌هاى جنسى در دنياى مدرن ادامه يافت،‌ يادآور بحران جديد معنويت در غرب بود، که در فضاى سياسى و اجتماعى جامعه غرب ظهور يافت.
پست مدرنيسم نيز به عنوان يک گفتمان نظرى جديد، گرچه تلاش مى‌کند با هدف قراردادن ريشه‌ها و مبانى مدرنيته جايگاه گفتمانى مدرنيته را اشغال و به عنوان يک گفتمان برتر و غير معارض بر صدر بنشيند، تلاش براى بازگرداندن دوباره معنويت به غرب بوده است. گرچه معنويت را مشکل مى‌توان به عنوان يک مفهوم وسيع در همه فرهنگ‌ها و گفتمان‌هاى امروزى و گذشته به کار برد. با نگاهى به تعاريف مختلف معنويت در گفتمان‌هاى گوناگون به نوعى به يک مفهوم غيردنيوى و گاهى ارزشي، به معناى متافيزيکى آن، بر مى‌خوريم.
در فضاى گفتمانى ايرانى - که پيش فرض‌هاى مدرنيته را هرگز تجربه نکرده است -
داستان پست مدرنيسم کمى قابل توجه است. در غرب پست مدرنيسم چه به معناى گسست از مدرنيته (آن چنان که به نيچه و ميشل فوکو و ليوتار نسبت مى‌دهند) يا به معناى مدرنيته متاخر (آن چنان که هابرماس علاقه دارد آن را ادامه منطقى مدرنيسم و تکميل پروژه ناتمام مدرنيته بداند) قلمداد گردد. در هرحال کوششى براى حل بحران مدرنيته بوده است، ولى در فضاى گفتمانى ايران که هنوز مدرنيته نتوانسته است و نمى‌تواند به عنوان يک گفتمان مسلط در برابر گفتمان‌هاى ديگر قد علم کند، جولانگاه پست مدرنيسم در اين حوزه فکرى و انديشه‌اى که سابقه‌اى کاملا متفاوت با پيشينه‌ تاريخى غرب و مدرنيته دارد قابل تامل است بدون شک پست مدرنيسم نيز همچون ديگر گفتمان‌هاى نظرى غرب “تاريخ مصرفي” محدود دارد چنان که زمزمه گذر از پست مدرنيسم نيز از سوى برخى از انديشمندان و متفکران مغرب زمين از هم اکنون به گوش مى‌رسد. بنابراين بايستى داورى‌هايمان را نسبت به نزاع ميان مدرنيته و پست مدرنيسم، با معيارها و داورى‌هاى بومى و ملى و با در نظر گرفتن پيشينه و تاريخ فرهنگ خودمان ارزيابى کنيم.
به هرحال داستان پست مدرنيسم در غرب که بسيارى از انديشمندان جديد آن را پاسخى به بحران معنويت در غرب مى‌دانند با قرائت ايرانى پست مدرنيسم که در صدد به چالش خواندن بسيارى از زيرساخت هاى معنويت در ايران است پاسخى دوگانه و شايد نتيجه و پيامدى متفاوت ارائه کند.
در دنياى غرب که چندان اسير حقيقت‌هاى پر مدعاى دنياى مدرنيته بود و درگير عقلانيت ابزاري، ارزش‌هاى معنويت کم رنگ شده بود و حتى عقلانيت انتقادى مکتب هورکهايمر نيز نتوانست مدرنيته را سر عقل بياورد و بالاخره منجر به ظهور پست مدرنيسم با وضعيت بى‌اعتمادى و ناباورى به هرگونه روايت کلان و نفى حقيقت مطلق و ارائه يک ديدگاه پلوراليستى و کثرت‌گرايى درحوزه معرفتى گرديد. نه تنها به خاطر اينکه مدرنيته را از بن‌بست نجات دهد، بلکه به اعتقاد پست مدرن‌هاى ديگر آن ارزش‌هاى کلى و جهانشمول را زير پا بگذارد و اين بار همه گفتمان‌ها و گوناگونى‌ها و تفاوت‌ها اهتمام بگذارد. با بررسى آثار و نوشته‌هاى بسيارى از پست مدرنيت‌ها خصوصا ميشل فوکو معنويت )Spritualite( يک مفهوم الهام‌بخش در انديشه‌هاى پست مدرنيسم است. اين مفهوم و بحث اخلاق )moralite( در بيشتر آثار و نوشته‌هاى ميشل فوکو نقش مهم و اساسى دارد. بنابراين پست مدرن‌ها، مدرنيته و تفکر اروپا محور را از استيلا و برترى به زمين کشاندند و با احترام به همه برداشت‌ها و تفسيرها و قرائت‌ها رهيافت جديدى در گفتمان نظرى ارائه نمودند. گرايش به معنويت و اخلاق در آثار پست مدرن‌ها در واقع پاسخى به اين سوال “آرتو کوتسلر” بود که مى‌گفت: “انسان قرن بيستم يک روان‌پريش سياسى است چرا که هيچ پاسخى براى مسئله معناى حيات ندارد. او نه به لحاظ اجتماعى و نه از جهت فلسفى نمى‌داند که وابسته و آويخته و متکى به کجاست؟” ميشل فوکو در بررسى پديده انقلاب اسلامى ايران، آن را نوعى بازگشت به معنويت مى‌داند و معتقد است که شعار اصلى و گرايش عمومى براى تاسيس حکومت اسلامى در ايران، براى احياى معنويت است که خود فوکو اين معنويت را “معنويت اسلامي” مى‌نامد. وى در پاسخ به يک روزنامه‌نگار ايرانى که معتقد است “معنويت اسلامى توجيه کننده ديکتاتورى است” مى‌گويد: “فرياد مردم ايران براى تاسيس حکومت اسلامى نشان دهنده ميل آنان به معنويت دوباره در دنياى امروز است.” از اين رو گرچه پست مدرنيسم با نفى حقيقت و احياى نسبيت به دنبال گفتمان‌هاى گوناگون و پراکنده است، در حقيقت با طرح اين انگاره‌ها زير بناى اساسى مدرنيته را چه در ادعاى جهانشمولى و چه در ارزش‌هاى سکولاريسم، اومانيسم، عقلانيت ابزارى و ... در هم ريخت. ولى انتقال انديشه‌هاى پست مدرنيستى در ايران که از طريق آثار و نوشته‌هاى افرادى چون نيچه، ژاک دريدا، ميشل فوکو و ... صورت گرفت لزوما در پى همان نتايج پست مدرنيسم در دنياى غرب نبود بلکه ورود اين انديشه‌ در ظرف گفتمانى ايرانى به گونه‌اى نهيليسم فکرى و فرهنگى را در جامعه ايران بر مى‌تابد توجه و استقبال شتاب‌زده از آثار مارتين هايدگر تا ميشل فوکو، گرچه توانست برخى نارکارآمدى‌هاى مدرنيته را در دنياى غرب توضيح دهد به نظر مى‌رسد بيش از آن در پى توجيه عدم توفيق فرآيند مدرنيزاسيون در ايران بوده است. دستکم در محافل روشنفکري، ديگر کمتر کسى مانند جلال آ‌ل احمد و استاد مطهرى به دنبال کشف علل عقب ماندگى مسلمانان در مقابل پيشرفت اروپائيان بود، بلکه از طريق ترجمه و توضيح آثار و انديشه‌هاى پست مدرنى در جامعه ايرانى به جاى کشف عوامل و موانع عقب‌ماندگى صورت مسئله عقب ماندگى با جمله‌ها و گزاره‌هاى شيرين پست مدرنيسم فراموش شد. پست مدرنيسم که در دنياى غرب به دنبال حل بحران معنويت يا دستکم به دنبال حل بحران مدرنيسم بود در ايران به دنبال زير سوال کشاندن ارزش‌ها و اصول مسلم فرهنگى که ريشه در سنت و عرف فرهنگى ايران داشت، تبديل گشت. گرچه رهيافت پست مدرنيسم با رويکرد انتقادى در تحولات سياسى و اجتماعى جامعه قابل بهره‌‌گيرى است و بديهى است بهر‌ه‌گيرى از روش انتقادى پست مدرنيسم به شناخت بيشتر ما از جامعه غرب کمک مى‌کند، اما سخن تنها بر سر بهره‌گيرى از يک روش بشرى نيست بلکه سخن از اولويت‌هايى است که روشنفکران ايرانى در توضيح و تبيين هويت ايرانى - اسلامى فراروى خود دارند. در دنياى امروز که با سير جهانى شدن مفاهيم و اطلاعات روبرو هستيم بيش از هر دوره‌اى به پى‌ريزى و شالوده‌سازى مدنيت اجتماعى و سياسى نيازمنديم تا در سايه آن بتوانيم مولفه‌هاى فرهنگى ارزش‌هاى اجتماعى و سياسى خود را تعريف کنيم. تا از اين رهگذر بتوانيم اساس يک جامعه مطلوب را پى ريخته، به نيازهاى مادي، معنوى و فکرى افراد جامعه پاسخ گوييم.

عليرضا همايونفر/روزنامه رسالت/شماره 6230

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار