داستان ‌تجدد‌ غربي‌

مدرنيته سرآغاز تحولات‌

مدرنيته همواره خردگرايي، اصلاح طلبي، فناوري و هر آنچه را دربردارنده مفهوم تحول و پيشرفت است، در اذهان آدميان تداعي مي‌كند. آنچه به عنوان مدرنيته از آن ياد مي‌شود، در واقع چيزي جز حركت در جهت عقلاني كردن امور در تمام حوزه‌ها اعم از اجتماعي، سياسي، اقتصادي، فرهنگي، هنري و... نيست. در فضاي مدرنيته سنت‌ها همواره در معرض واكاوي، نقد و ويرانگري قرار مي‌گيرند، ولي چنين تهاجمي هيچ گاه به معناي نفي مطلق نيست. نقد سنت‌ها همواره نفي آنها را به دنبال ندارد و اگر هم چنين امري رخ دهد خود، مقدمه‌اي براي ساختن خواهد بود.
ويژگي اصلي مدرنيته تاكيد بر قدرت انسان‌ها براي آفرينش، بهبود و تغيير وضع موجود‌ (status que) از طريق شناخت علمي و فناوري است.
مدرنيته را هم مي‌توان به عنوان يك دوره تاريخي بررسي كرد و هم مي‌توان ازآن به عنوان يك جريان حاكم و در واقع يك نگرش سخن به ميان آورد. مسلما نگاه به مدرنيته به عنوان يك جريان و نگرش حاكم به مراتب بيش از يك نگاه تاريخي حائزاهميت است. در تاييد اين مطلب مي‌توان به ديدگاه ميشل فوكو در اين باب اشاره كرد. او در اواخر عمر خويش معتقد بود كه اساسا درست نيست به مدرنيته به عنوان يك دوره تاريخي نگاه شود. بلكه آن را بايد بيش از هرچيز يك رويكرد تلقي كرد.
هنگامي كه از نگاه تاريخي به مدرنيته نظر مي‌افكنيم، مي‌توان چنين گفت كه مدرنيته محصول يك دوره زماني كوتاه‌مدت و مشخص است كه بتوان آغاز و پايان آن را در يك دهه يا يك سده مشخص كرد. مدرنيته محصول 6 قرن تحول و پيشرفت در عرصه‌هاي سياسي، اجتماعي، اقتصادي، فرهنگي و هنري است كه از رنسانس قرن 14 آغاز شده و تا اواسط قرن بيستم و حتي به گمان برخي تا امروز ادامه داشته است.
رويش نهال مدرنيته با تحولات رنسانس آغاز شد. جنبش اصلاح ديني به آن قوام بخشيد و در نهايت، عصر روشنگري و پس از آن، شاهد به ثمر رسيدن ميوه‌هاي اين نهال شد. 4 مقطع مهم تاريخي يعني رنسانس، رفورماسيون، روشنگري و انقلاب صنعتي هر يك سهم بسزايي در ظهور مدرنيته ايفا كرده‌اند، لكن نقش اصلي به عهده روشنگري است.
تحولات فكري و فرهنگي دوران رنسانس مقدمات جنبش اصلاح ديني در قرن 16 را فراهم كرد. اين جنبش موجب شد سيطره طولاني مدت كليسا و متوليان آن كه بر عرصه‌هاي مختلف سياسي، اجتماعي، اقتصادي، علمي و فرهنگي در آن دوران سايه افكنده بود، برافتد و نهضتي همچون پروتستانتيسم و اصولي همچون اصل تسامح و تساهل مطرح شود. موج عظيم اصلاح ديني از آلمان آغاز شد و بتدريج سراسر اروپا را فراگرفت.
محور قرار گرفتن انسان در عصر اصلاح ديني مقدمه‌اي براي توجه به ماهيت، ساختار و كاركرد ذهن در اواخر قرن 17 شد، قرني كه به روشنگري معروف است. در اين عصر نزاع ميان عقلگرايان و تجربه‌گرايان بر سرمنشاء و ماهيت معرفت موجب ظهور فيلسوف مشهور آلماني ايمانوئل كانت شد.
او براي خاتمه دادن به نزاع ميان اين 2 گروه به سنتز ميان عقل و تجربه روي آورد. با مرگ كانت، پرونده روشنگري به مثابه يك عصر مختومه اعلام شد، لكن روشنگري در قالب يك جريان همچنان به راه خود ادامه مي‌دهد.
وقوع انقلاب صنعتي‌ (industrial revolution) در انگلستان در نيمه دوم قرن 18 ميلادي نويدبخش تغيير و تحولات بنيادين در ابزار توليد و نيروي كار بود. ماشين‌هاي با قدرت ميكانيكي و قوه بخار جايگزين ابزار دست‌ساز و نيروي كار يدي شد. بتدريج بر تعداد كارخانجات افزوده شده و توليد به حد انبوه رسيد. مسلما تحليل دقيق و منطقي مدرنيته جز با بررسي اين 4 مقطع مهم تاريخي امكان‌پذير نخواهد بود.

دستاوردهاي مدرنيته

بدون شك مي‌توان چنين اعتراف كرد كه تاثير موج مدرنيته تا آنجا بوده است كه هيچ بعدي از ابعاد زندگي انسان معاصر از آن بي‌نصيب نمانده است. بشر امروزي دستاوردهاي مدرنيته را در تمام ابعاد از اقتصاد گرفته تا هنر و سياست با تمام وجود درك مي‌كند. انسان مدرن در قلمروي اقتصاد با ابداع و اختراع ماشين و ابزار جديد در كنار به كار بردن شيوه‌هاي علمي توانست مواد خام را به كالاهاي مورد نياز خود تبديل كند.
در قلمروي بهداشت و سلامت فردي، انسان مدرن توانست بر بسياري از بيماري‌ها غلبه كند؛ بيماري‌هايي همچون طاعون و وبا كه در مدتي كوتاه صدها هزار نفر را به كام مرگ مي‌كشاند. با كشف واكسن آبله، ديفتري، كزاز، سرخك و... انسان‌ها در برابر اين امراض مصونيت يافتند. مناسبات سياسي و روابط اجتماعي ميان كشورها دگرگون شد. تحولي شگرف در حوزه تعليم و تربيت رخ داد.
مسلما بيان همه اين دستاوردها و پيشرفت‌ها به دشواري امكان‌پذير است. به همين دليل، ما تنها به بخش مهمي از اين دستاوردها اشاره مي‌كنيم:

حوزه اجتماعي و سياسي:

در فضاي مدرنيته نظام‌هاي ارزشي و هنجاري كه پايه‌هاي سياست، حكومت و دولت بر آنها استوار بود، دگرگون و نظام‌هاي سياسي جديد پديدار شد. همچنين فروپاشي رژيم‌هاي كهن نويدبخش ظهور جمهوري و دموكراسي بود. تقسيم‌بندي‌هاي جديدي در قلمروي اجتماع مطرح شد كه از آن جمله مي‌توان به حوزه‌هاي فرعي ايجاد شده همچون حوزه طبقه، حوزه جنسيت و حوزه نژاد اشاره كرد. مسلما سرآغاز تحولات اجتماعي را مي‌توان اواخر قرن 18 در نظر گرفت. اين تحولات در قرن 19 گسترش يافت و در قرن 20 و پس از جنگ جهاني دوم به اوج خود رسيد.

حوزه اقتصادي:

به واسطه انقلاب صنعتي كه در انگلستان رخ داد، تحولات اقتصادي بيش از هر تحول ديگري مورد توجه قرار گرفت. با ظهور انقلاب صنعتي زيرساخت‌هاي غالب اقتصادي تغيير كرد و تحولي شگرف در روابط اقتصادي ميان افراد و كشورها ايجاد شد. سخن از دولت رفاه و ظهور عصر كارتل‌ها و تراست‌هاي عظيم به ميان آمد. روابط اقتصادي ميان كشورها مقدمه‌اي براي تشكيل شركت‌هاي چندمليتي شد. به تناسب پيدايش نوع جديدي از تقسيم كار، الگوهاي شغلي و الگوهاي مصرف دگرگون شد. تحول و دگرگوني الگوهاي شغلي و الگوهاي مصرف زمينه براي تحول و تغيير در سبك زندگي را فراهم آورد.

حوزه فرهنگي:

جنبش‌ها و انقلاب‌ها هنگامي مي‌توانند تاثيرگذار باشند كه نقطه شروع خود را قلمروي فرهنگ و هنر در نظر بگيرند. موج رنسانس ابتدا از قلمروي فرهنگ آغاز شد و مدرنيته نيز با تغييرات عميق و دقيق در حوزه فرهنگ قوام گرفت. در فضاي مدرنيته نقش و جايگاه زن اهميتي خاص يافت و حوزه‌هاي خاص زنان ايجاد شد. نظام آموزش و پرورش متحول و مساله تحصيلات رايگان مطرح شد. گسترش رسانه‌هاي جمعي و انفجار اطلاعات، زمينه‌هاي ظهور دهكده جهاني را فراهم كرد. اطلاعات در كمترين زمان ممكن انتقال مي‌يافت و همين امر موجب بالا رفتن سطح آگاهي عامه شد. به دليل انتقال سريع اطلاعات و بالا رفتن سطح آگاهي عامه، الگوهاي زيستي بتدريج تغيير كرد. روند مهاجرت از روستاها به شهرها شتاب روزافزون گرفت و اين امر خود موجب گسترش بي‌رويه شهرنشيني و پيدايش كلانشهرها‌ (megalopolises) شد.

حوزه فناوري:

بدون شك پيشرفت علمي انسان در چند قرن اخير غيرقابل مقايسه با دوران گذشته است. گسترش و توسعه رشته‌هاي مختلف علمي همچون رياضي، فيزيك و زيست‌شناسي در كنار پيدايش رشته‌هاي جديد علمي همچون علم ژنتيك و علم روانكاوي نشان از گستردگي پيشرفت علمي انسان مدرن دارد. امروزه فاصله زماني ميان ارائه يك نظريه، فرضيه يا كشف علمي با نظريه، فرضيه و يا يك كشف علمي ديگر به حداقل زمان تقليل يافته است. ديگر نمي‌توان با نگاه مطلق‌گرايي و ازلي بودن به تئوري‌هاي علمي نگريست و همين امر موجب تحولات عظيم علمي و فناوري شده است. منابع جديد نيرو همچون برق و نفت جايگزين منابع قديمي و اختراع هواپيما، اتومبيل و اتوبوس موجب تسريع در روند انتقال افراد از يك نقطه به نقطه ديگر شده است. اختراع تلفن، ماشين تايپ، گرامافون و دستگاه تلگراف همگي نويدبخش زندگي‌اي راحت براي بشر امروز و فرداست.

طرح چند سوال‌

مسلما در اين مقاله مجالي براي بررسي تمام ابعاد مدرنيته و دستاوردهاي آن وجود ندارد. از سوي ديگر، سوالات بسياري در اين زمينه مي‌توان مطرح كرد كه مي‌توانند زمينه‌ساز مطالعات دقيق و جدي‌تر را فراهم آورند. در اين بخش از مقاله ما به طرح چند پرسش و ارائه پاسخ به آنها خواهيم پرداخت.

انسان از چه زماني مدرن بودن را تجربه كرده است؟

پاسخ به اين پرسش از جهت تعيين مقطع زماني شايد چندان آسان نباشد. بسياري از نويسندگان بر اين اعتقادند كه انسان از زمان‌هاي بسيار دور مدرن شدن و مدرن بودن را آغاز كرده است. براي نمونه، در سال 1127 ميلادي راهبي به نام شوژر درصدد بازسازي و تجديد بناي كليساي سن دنيس در پاريس برمي آيد. او در روند بازسازي كليسا از طرح‌هاي معماري جديد و خاصي استفاده مي‌كند كه تا پيش از آن به كار گرفته نشده بود. او پس از اتمام كار شگفت‌زده و ناتوان از نامگذاري آن اثر مي‌شود. به همين دليل، او به فرهنگ لاتين مراجعه و آن را «اپوس مدرنوم» يا «اثر مدرن» مي‌نامد.

آيا مناديان و مدافعان مدرنيته به دنبال گسست كامل از سنت و ميراث گذشته هستند؟

مسلما هدف نهايي آنها گسست كامل است، اما معتقد نيستند چنين گسستي در هر لحظه از تاريخ مدرنيته امكان‌پذير است. بدون شك نقد و نفي سنت‌ها كاري سهل و آني نيست و در هر نو شدن عناصري از سنت باقي خواهد ماند. اگر هرگونه نو شدن بسادگي امكانپذير بود، ديگر توسعه و پيشرفت معاني با ارزش خود را از دست مي‌داد. عناصر سنتي و كهنه همواره حضوري موثر در كنار عناصر مدرن دارند و اين امر خود بنيان مدرنيته را تشكيل مي‌دهد.

برداشت امروزي از مدرنيته چيست؟

ما به ايده كلاسيك مدرنيته مي‌توانيم از 2 منظر اثباتي و سلبي نظر بيفكنيم. در گرايش اثباتي ايده ضرورت زيستن در جامعه‌اي كه بر پايه خرد استوار و سامان يافته مطرح مي‌شود. از سوي ديگر، تاكيد بر اهميت كاركرد و كاربرد انديشه انتقادي جنبه سلبي آن را تشكيل مي‌دهد. آنچه از ايده كلاسيك مدرنيته باقي‌مانده، همان گرايش سلبي آن است. مدرنيته به اين معنا انتقادي مداوم از سنت و از خود براي گام برداشتن به جلو است. امروزه بسياري از انديشمندان به هنگام سخن گفتن از مدرنيته به مجموعه‌اي پيچده و فرهنگي اشاره مي‌كنند كه امكان نفي را فراهم آورده و مقدمات حاكميت عقل و برقراري آزادي را بيان مي‌كند.

سخن آخر

بدون شك مدرنيته تفكر فلسفي صرف نيست. تحولات و حوادث بسياري در تحقق آن نقش داشته‌اند. كشف امريكا در دوران رنسانس، انقلاب علمي كپرنيك، اكتشافات نيوتن، انقلاب صنعتي انگلستان و صدها حادثه ديگر هريك مقدمات ظهور مدرنيته را فراهم آورده‌اند.
مدرنيته پديده‌اي نيست كه يك شب پديدار شده باشد، بلكه مولود تحولات رويدادهاي پيش از خود است. مدافعان مدرنيته بيش از هر چيز بر خرد و انديشه‌ورزي تاكيد دارند. آنان در ساحت سياست از ضرورت دموكراسي سياسي يعني سازماندهي قدرت بر اساس خرد سخن به ميان مي‌آورند. در نگاه آنان پيوند عميق و ناگسستني ميان مدرنيته، خردباوري و دموكراسي وجود دارد.در يك كلام مي‌توان چنين گفت كه مدرن شدن از ديدگاه تاريخي اشاره به دوراني است كه در آن ضرورت خردمندانه زيستن و به دنبال تحقق آزادي اجتماعي و سياسي بودن آموزش داده مي‌شود.

مدافعان و منتقدان مدرنيته‌

به تعبير انديشمندي «مدرنيته مدافع كم نداشت؛ اما با كانت و هگل فيلسوفان خود را يافت». كانت در مقاله «روشنفكري چيست» حدودا به 7 اصل مدرنيته اشاره مي‌كند و به تعبيري مانفيست مدرنيته را در آن مقاله عرضه مي‌كند. از سوي ديگر، هگل در مقام دفاع از مدرنيته نهايت تلاش خود را مي‌كند. او اعلام مي‌كند تاريخ مدرن حركت پرشتابي به سوي آزادي است. هگل معتقد است مي‌توان به دنبال تحقق آزادي در نهادهاي سياسي و دولت بود. وي از خرد نه همچون ايده آرمانشهر، بلكه همچون حكومتي بالفعل و زميني سخن مي‌گويد و از آن دفاع مي‌كند.
در اين ميان، افرادي همچون ماركس و ماكس وبر هرچند انتقادهايي بر مدرنيته وارد كرده‌اند، لكن در تحليل نهايي از مدافعان آن به حساب مي‌آيند. نگاه ماركس به مدرنيته از منظر توليدي يعني سرمايه‌داري است و مسلما نقد ماركس از سرمايه داري به معناي نقد مدرنيته خواهد بود. نكته اصلي در نقد ماركس اين است كه نقد او از مدرنيته و سرمايه‌داري نقد اخلاقي نيست.
ماركس معتقد است كه تكنيك كه يكي از ويژگي‌هاي مدرنيته و به تبع آن سرمايه‌داري به حساب مي‌آيد في نفسه اسارت‌آور نيست، بلكه مناسبات و روابط حاكم بر تكنيك اسارت‌آور است.
از سوي ديگر، ماكس وبر نيز مدرنيته را پيشرفتي مهم لكن به بهاي گران مي‌دانست. او معتقد است عقلاني شدن و عقلاني كردن امور هرچند موجب (افسون‌زدايي از جهان) شده، لكن چنين افسون زدايي خود حالتي از ناخرسندي و از خود بيگانگي را نيز فراهم آورده است. هرچند ماكس وبر مدرنيته را مي‌پذيرفت و كاستي‌هاي آن (مانند حاكميت خرد ابزاري) را ناديده مي‌گرفت با وجود اين، مسير نقد مدرنيته را هموار كرد.
كلام آخر پيرامون نقد ناقدان مدرنيته بيان اين عبارت است كه منتقدان هرچه بيشتر از جنبه‌هاي مدرنيته را به تيغ نقد ميكاوند، از وجوهي ديگر در پيله مدرنيته گرفتار مي‌شوند و اين تا ابد تقدير منتقدان مدرنيته خواهد بود؛ زيرا به مصاف نيرويي چنان فراگير آمده‌اند كه حتي دشمنانش بايد نيرويشان را براي جنگيدن با ابزار خود او وام گيرند.

محمدمهدي ميرلو

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار