بنیادهای فمینیسم، چالش های پیش رو- قسمت دوم

بنیادهای فمینیسم، چالش های پیش رو

قسمت دوم

امواج سه گانه ی فمینیسم

با توجّه به آن چه گذشت، با مقدماتی همچون مفهوم شناسی فمینیسم، نگاهی تاریخی به برتری طلبی زن و خاستگاه نظریه ی فمینیسم آشنا شدیم. اکنون وقت آن است که به مبانی فکری نحله های مختلف فمینیسم در بستر زمان بپردازیم. بدین منظور می توان فمینیسم را در فرایند سه موج، مورد بررسی قرار داد.

موج اوّل فمینیسم

براساس آن چه تاکنون بدان پرداخته شد، تعیین زمان خاص برای شروع نهضت فمینیسم ممکن نیست. اما قدر مسلّم آن که اصطلاحات معمول و امروزین این نظریّه، تا اواخر قرن نوزدهم میلادی وارد واژگان زبان نشده بود. البته از قرن چهارده میلادی به بعد نوشته هایی درباره ی حقوق زنان یافت شده است. از طرفداران مشهور موج نخستین فمینیسم، مری آستل(1731-1666میلادی) می باشد.
این نویسنده ی انگلیسی، زنان را اندرز می داد که « از ازدواج بپرهیزند، ذهنشان را پرورش دهند و از زندگی عاری از وابستگی به مردان لذت ببرند.»22
مبارزات اوّلیه ی فمینیستی در موج اول، ابتدا بر روی اصلاح وضعیّت اجتماعی و اقتصادی زنان متمرکز بود و عمدتاً به کسب حق رأی، دسترسی به تحصیل و اشتغال و نیز دست یابی به حق حضانت فرزندان برای زنان می پرداخت.
از جمله نخستین حرکت های این جنبش، به بعد از انقلاب کبیر فرانسه(1799- 1789 میلادی) برمی گردد. بعد از این انقلاب، لایحه ی حقوق بشر در پارلمان فرانسه به تصویب رسید که در آن حقوق زنان به رسمیّت شناخته نشده بود. او لیمپ دگونک از سیاستمداران وقت فرانسه، لایحه ای را به مجلس برد که در آن از حقّ کار زنان، حقوق قانونی در خانواده، حقّ آزادی بیان و نیز داشتن پارلمانی مستقل دفاع شده بود. این جریان در حرکت های بعدی طرفداران فمینیسم اثر گذار بود. از جمله آن که ماری ولستن کرافت در کتاب استیفای حقوق زنان( 1792 میلادی)، تفاوت های ذاتی میان زنان را مورد انکار قرار داد و تفاوتهای موجود را زاییده ی محیط اجتماعی دانست. ایده ی کرافت به دست جان استوارت میل در کتاب کنیزک کردن زنان پس گرفته شد. او که نماینده ی پارلمان انگلیس بود، ابتدا طرحی را به مجلس انگلیس ارائه کرد که از حقوق زنان دفاع می کرد؛کلیّات این طرح بعدها در کتاب کنیزک کردن زنان(انقیاد زنان) در سال 1869 میلادی به چاپ رسید.تأکید عمده ی میل بر این نکته بود که زنان شایستگی و لیاقت های بسیاری دارند که در اثر آموزش می توانند جایگاه واقعی خود را در اجتماع بیابند. کتاب مذکور، جهش عمده ای در حرکت های فمینیستی و به خصوص فمینیسم لیبرال ایجاد کرد.23
بدین ترتیب می توان گفت که عدم توجّه به حقوق زنان در قوانین جاری و نگاه تحقیرآمیز به آنان از عوامل اصلی پدیدار گشتن موج اوّل فمینیسم می باشد. به طوری که محوری ترین درخواست فمنیستها تا اواخر دهه ی دومِ قرن بیستم، اعطای حقّ رأی به زنان بود. جریان موج اوّل فمینیسم تا سال 1920 میلادی توانست اعطای حقّ رأی را برای زنان غربی به ارمغان بیاورد.

موج دوم فمینیسم

این اصطلاح، ساخته ی مارشالیر(Marsha Lear) است که به شکل گیری گروه های زنان در آمریکا و اروپا، در اواخر دهه ی 1960 میلادی اشاره دارد. اصطلاح«موج دوم» حاکی از پایان یافتن موج اول فمینیسم دردهه ی 1920 میلادی و پدیدار گشتن جنبشی دیگر است. جنبش آزادی زنان در موج دوم، در مقایسه با موج نخست بسیار متفاوت است. در این جنبش جدید موج آزادی زنان، دامنه ی واژه های«سیاست» و«اقتصاد» را به ا حساسات جنسی، تن و عواطف و سایر حوزه های زندگی اجتماعی- که قبل از آن صرفاً شخصی و خانوادگی تلقّی شد- تعمیم داد. این کار با تشکل سازمان ها و احزاب سیاسی مختصّ زنان، تسریع یافت! مدّت فعّالیّتهای موج دوم فمنیسم،24 سه دهه- از ابتدای دهه ی شصت تا پایان دهه ی هشتاد قرن بیستم را دربر می گیرد که در آن فمینیست ها خواهان یک انقلاب بنیادین در راستای برابری کامل زن و مرد در تمامی زمینه ها از جمله جایگاه وموقعیّت اجتماعی، کسب شغل و درآمد مناسب، آموزش، سیاست و غیره بودند. به عبارت رساتر، فمنیست های موج اول خواستار«اصلاح» وضع زنان بودند. اما فمنیست های موج دوم، خواستار«انقلاب» اساسی در وضع موجود زنان شدند.
رهبری موج دوم فمینیسم را به سیمون دوبوار(simone de Beauroir) فیلسوف و نویسنده ی فرانسوی(1949 میلادی) نسبت می دهند.
دو بوار در کتاب جنس دوم می گوید: «کسی زن به دنیا نمی آید، زن می شود.» یعنی زنانگی یک جبر اجتماعی است که باید بر علیه آن سر به عصیان نافرمانی گذارد.25
شعار زنان بدون مردان و بروز رفتارهای مردانه در سطح وسیع توسط زنان، از ویژگی های دوران موج دوم فمنیسم می باشد. شعار محوری فمنیست ها در این دوره، تأکید بر تجرّد، تقبیح ازدواج، و نقش همسری و مادری، تشویق زنان به شرکت در فعّالیت های اقتصادی و غیره بود.
بروز جنگ های جهانی اول و دوم و نیز وقوع جنگ های دیگر که دامن گیر قرن بیستم گردید، روند گسترش موج دوم فمینیسم را شدّت بخشید. زیرا از طرفی خشونت و کشتار، میل به ویژگی های زنان، همچون انعطاف و نرمی را برانگیخت و از سوی دیگر نیاز به نیروی کار فراوان برای جبران خسارت های جنگ، سیاست مداران و سردمداران جهان غرب را وا داشت تا نقش فعّال تری برای حضور زنان در جامعه قائل شوند.
این رویکرد، اگر چه فاقد اعتبار حقوقی و ضمانت اجرایی بود، اما تصویب اعلامیه ها، معاهدات و کنوانسیون هایی را به نفع زنان به همراه داشت؛ از جمله ی این حمایت ها می توان به اعلامیه ی جهانی حقوق بشر اشاره کرد که از طرف سازمان ملل متحد در سال 1948 میلادی منتشر شد، که در آن تساوی حقوق زن و مرد به صراحت و در سطح جامعه ملل مطرح گردید. از دیگر نمونه ها، می توان از کنوانسیون«حقوق سیاسی زنان» (1952 میلادی) کنوانسیون«رضایت برای ازدواج»(1962 میلادی) و کنوانسیون«محو کلیّه ی اشکال تبعیض علیه زنان» (1979 میلادی) یاد کرد.
این روند تا بدان جا پیش رفت که سازمان ملل متّحد، سالهای 1976 تا 1985 میلادی را به عنوان دهه ی زنان نامگذاری کرد.
زنان درموج دوم فمینیسم، سازوکارهای متفاوتی را برای رساندن پیام خود به دیگران، به کارگرفته بودند. متد خاص لباس و آرایش مانند آن چه فمینیست هایی با نام جوراب قرمزی های نیویورک انجام می دادند، برنامه های مطالعاتی خاص و برگزاری سمینارهای مختلف،برگزاری تظاهرات گسترده و فراخوانی از زنان دیگر، چاپ کتاب های فمینیستی در سطح گسترده مانند کتاب رمز و راز زنانه(1863 میلادی) از بتی فریدان، اعتصاب های وسیع در اعتراض به حقوق زنان، چاپ نشریات و روزنامه های صنفی و بالاخره تبلیغ بر علیه آن چه که تاکنون وظیفه ی مسلم زن در خانواده محسوب می شد، از جمله ی این شیوه ها بود. به طوری که موج دوم فمینیسم را می توان رادیکال ترین فعالیت فمینیستی دانست.

موج سوم فمینیسم

موج سوم اصطلاحی است که بیانگر احیای تمایل به مبارزه جویی فمینیستی(اما نه در حدّ و اندازه ی موج دوم) در بخشی از زنان جوان می باشد؛ که خواهان ایجاد تمایز بین خود و برحسب پسا فمینیستی26 هستند. فمینیسم موج سوم، به همان اندازه که به مسائل زنان می پردازد، گرایش به رفع نابرابری نژادی و اقتصادی نیز دارد. گروه های شناخته شده ی این جنبش«ائتلاف عمل زنان» و«موج سوم» هستند که هر دو در 1992 میلادی تشکیل شدند.
اما فمینیسم موج سوم هنوز به شهرت فراگیر و حمایت پرشوری که فمینیسم موج دوم در دوره ی اوجش(1980-1960میلادی) از آن برخوردار بود، دست نیافته است و بسیاری از آن ناباورانه صرفاً یک مُد کوتاه مدّت تلقّی کرده اند،نه نشانه ای واقعی از این که زنان درمبارزات فمینیستی به مرحله ی جدیدی رسیده اند.
عملکرد افراطی فمینیست های موج دوم، باعث شد تا، بیش از هرکس، مشکلاتی دامن گیر خود زنان شود.خشونت روز افزون در چارچوب خانواده ومحیط کار، عدم امنیّت جنسی و نبود آرامش فکری برای زنان که از جمله بازتاب های منفی موج دوم بود فمینیست های مدرن را به پایه گذاری موج سوم واداشت. از این رو، از اوایل دهه ی نود، جهان غرب به نقش های سنّتی و نهاد خانواده رویکردی دوباره داشته؛ با معرّفی موج سومِ فمنیست اثرات موج دوم را کاهش داد.
از جمله شخصیّت های تجدید نظر طلب در موج سوم، جمین گریز( نویسنده ی استرالیایی) و جین بِتکه الشتاین(فیلسوف امریکایی) هستند که بحث«احیای مادری» را مطرح کردند.
از علل دیگر پس زدن موج دوم فمینیست، انتقاد زنان با اقلیّت های قومی مختلف بود که تا آن موقع به آنان توجهّی نمی شد. از جمله رشد گروه های فمینیست سیاه پوست که پیگیر پیشینه و هویت خویش بودند عاملی شد که جنبش فمینیسم، از نظر سازماندهی، بیش از پیش دچار تفرقه گردد. پیدایش تفکّر پست مدرنیسم نیز از علل دیگری بود که اقبال به موج سوم فمینیسم را تشدید کرد.
فمنیست های پست مدرن معتقد بودند که مطلق انگاری در دفاع از حقوق زن راه به جایی نخواهد برد، چرا که روش زنان برای درک خویش چندگانه و متنوّع است. عواملی همچون سن، قومیّت،طبقه، نژاد، فرهنگ، جنسیّت، تجربه و غیره باعث می شوند که ارائه یک ایدئولوژی واحد برای تبیین نظریّه ی فمینیسم مثمر ثمر واقع نشود. از این رو، روش و اعتقاد فمینیست های موج سوم بر این پایه شکل گرفت که زنان باید با ایجاد زبان و شیوه های متفاوت، تفکّر جدیدی در باره ی هویت خویش بسازند، تا خویشتن را از معانی ستمگرانه ای که مردان بر آن ها تحمیل کرده اند، رها سازند. آنان معتقد بودند که ستم هایی که بر زنان روا می گردد؛ از ناحیه ی وجود فرهنگ مردسالاری است. پس برای نجات از این فرهنگ، باید جهان را از زاویه ی دید زنان نگریست و از جهان تفسیری زنانه ارائه گردد.
مهم ترین شاخصه ی موج سوم فمینیسم، تعدیل نظرات رادیکالی موج دوم، تعدد و انشعاب در نگرش های فمینیستی و مورد نقد قرار دادن بسیاری از باورهای افراطی دوره های قبل بود. ظهور و بروز رشته های خاص فمینیستی مانند« معرفت شناسی فمینیستی»،« اخلاق فمینیستی»، «فلسفه سیاسی فمینیستی»،«الهیات فمنیستی» و غیره از ثمرات موج سوم فمینیسم است.

پی نوشت ها:

22. مسأله زن، اسلام و فمینیسم، محمد منصورنژاد، تهران، زیتون، چاپ اوّل، 1381 هـ ش، ص 249.
23. فرهنگ واژه ها، عبد الرسول بیات و دیگران،قم، مؤسسه ی اندیشه و فرهنگ دینی، چاپ اول، 1381 هـ .ش، ص 426.
24. ر.ک: فرهنگ نظریه های فمینیستی، پیشین، ص 391.
25. ر.ک: فرهنگ نظریه های فمینیستی، پیشین، ص 52.
26. اصطلاحی که بیان می کند دیگر به جنبش فمینیستی نیازی نیست؛ زیرا زنان به برابری حقوقی دست یافته اند.

محمد تقی رکنی لمولکی

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار