فمينيسم و پرسش‌هاي فرارو

اشکالات مکتب فمينيسم

درباره گرايش¬هاي مختلف فمينيسم ملاحظاتي چند وجود دارد. نقدهاي فمينيسم بر دو گونه‌اند:
الف) نکاتي که صرف نظر از پذيرش اسلام و مباني الهي مي¬توان ذکر کرد يا ذکر شده است.
ب) ايراداتي که با توجه به انديشه ديني، متوجه جريان برابري زن و مرد مي¬شود يا اکنون شده است.

الف) نقد برون ديني:

1ـ فمينيست¬ها مدافع تساوي زن و مرد در همه زمينه¬ها هستند، اما مطالعات علمي مانند فيزيولوژي و روان¬شناسي نشان مي‌دهد که تفاوتهاي بسياري در جسم و جان زن و مرد وجود دارد که کارکردهاي آن دو را از هم متمايز مي¬کند.[1] حرکت برخلاف جريان طبيعت و فطرت انسان¬ها محکوم به شکست است. نياز زن به عشق مادري و همسرداري که از درون او سرچشمه مي¬گيرد بدون پاسخ مي¬ماند. علاوه بر اينکه افزايش فشار کار اقتصادي و رقابت با مردان، بيماري-هايي را براي زنان به ارمغان مي¬آورد اگر در گذشته مردان به زنان ستم مي‌کردند، امروز زنان به خودشان ستم مي¬کنند.
به علاوه منحصر کردن تفاوت¬هاي زن و مرد، در تمايزات فيزيولوژيک، نظراً مردود است؛ زيرا زن و مرد از جهات متعدد جسمي و رواني و شخصيتي با يکديگر تفاوت اساسي دارند.[2]
2ـ يکي از پيامدهاي سوء اين انديشه، ايجاد تقابل بين زن و مرد است؛ در حالي که دو جنس مرد و زن، مکمّل يکديگر و نيازمند به هم هستند، به جاي دامن زدن به تنش و خشونت بين آنان و تأکيد بر نگاه مردسالار يا زن سالار بايد روابطي سالم و متناسب با ساختار وجودي آنها و نياز خانواده و جامعه، برقرار کرد. شاهد بر اين مدعا، ظهور جريانهاي ضد فمينيسم و افزايش خشونت در خانواده¬ها در دهه¬هاي اخير است. فمينيسم به جاي اينکه عامل اصلي تبعيض¬ها يعني صفات ضد اخلاقي و جهل را هدف قرار دهد، آدرس غلط ديگري به بشر ارائه داده است.[3]
اسلام از اساس با اين نوع نگاه به زن و مرد مخالف است و آن دو را مکمل و پوشاننده هم مي¬داند و اگر مانعي در اين مسير وجود دارد، سعي در برداشتن آن مي¬کند.
3ـ برخي فمينيست¬ها صفات زنانه را برتر مي¬دانند، و برخي از آنها يک سري از صفات زنانه مانند اطاعت‌پذيري و وابستگي را ويژگي منفي مي¬دانند؛ اشکال اين است که اگر زن و مرد در واقع يکي هستند و تفاوتي ندارند، چگونه شما صفات زن را برتر مي¬دانيد يا اينکه برخي صفات را خوب و برخي را مولود نظام مردسالار مي¬دانيد؟ بر اساس چه معياري صفات منفي و مثبت را از هم تفکيک مي¬کنيد؟[4]
4ـ فمينيست¬ها، حضور بيشتر زنان در فعاليت¬هاي اقتصادي، سياسي و فرهنگي را نتيجه جنبش برابري زن و مرد مي¬دانند، در حالي که ممکن است اين امر را ناشي از توسعه صنعتي و پيشرفت تکنولوژي دانست که با ساخت ماشين لباسشويي، ظرفشويي، جاروبرقي و ساير لوازم برقي خانگي، فراغت بيشتري را به زنان در خانه داد تا بتوانند به عرصه¬هاي ديگر وارد شوند.[5]
5ـ مبارزه با خانواده هسته¬اي و گسترده و مديريت مرد در خانه بدون ارائه مدل برتر، موجب شد تا استحکام خانه¬ها متزلزل شود و خانواده¬ها از هم بپاشد، آمار طلاق فزوني گيرد، خانواده¬ها بدون سرپرست شوند، همسر آزاري زيادتر شود، بچه¬هاي خياباني و نامشروع زياد شود، فرزندان از کنترل والدين خارج و از فضاي گرم خانواده محروم شوند.[6]
آنان به جاي اينکه به طور کلي مردان و مديريت يا صفات مردان را مورد حمله قرار دهند، مي¬بايست به طور مشخص و دقيق آن عواملي را که موجب ستم مي¬شوند را ذکر کنند تا بعد از بررسي به فکر علاج آنها باشند. ميلياردها مرد در عالم زندگي مي¬کنند، کداميک از مردان و چه صفتي از آنها موجب چه پيامدهايي شده است تا ما بعد از اثبات زشتي آن به رفع آن بپردازيم؟ اصولاً آيا عامل ستم، نفس مرد بودن است يا انسان بودن يا داشتن برخي صفات زشت اخلاقي و جهل؟
6ـ آزادي سقط جنين و عدم تمکين نسبت به شوهر و کنترل زن بر بدن خويش از شعارهاي اصلي فمينيست‌هاست. نتيجه اين راهبردها اين شد که اوّلاً: برخي زنان با اندوسکوپي به انتخاب نوع فرزند اقدام کنند و اين خود موجب نابرابري و نيز قرباني‌شدن دختران بيش از پسران شد.
ثانياً: مرد وقتي در منزل به خواست جنسي و مشروع خود نرسيد، خارج از خانه و حتي در محدوده خانه به دنبال ارضاي غير مشروع شهوت خود برآمد.[7] زماني که زن شهوت داشت و مرد مايل نبود، زن به راه ديگري متوسل مي¬شود و زماني که مرد مايل بود و زن ميل نداشت يا تمکين نکرد ـ که غالباً چنين حالتي پيش مي¬آيد ـ مرد به وسيله غير مطلوب ديگري پناه مي¬برد.
ثالثاً: سن ازدواج زن و مرد بالا رفت و وقتي روابط جنسي آزاد شد، کسي حاضر به ازدواج و محدود کردن ارتباطات خود نشد تا جايي که متوسط سن در جوامع پيشرفته بالا و بالاتر رفت و کمکم دولت-ها به فکر تشويق ازدواج و دادن امتياز و وارد کردن جوان و سياست¬هاي ديگر افتادند.
7 ـ با حمله به جايگاه رفيع مادري و همسرداري و امر ازدواج در جوامع و فحشا دانستن ازدواج قانوني از سوي برخي فمينيست‌ها، مانند راديکال‌ها، متأسفانه زندگي¬هاي فردي، همجنس‌بازي بين مردان و زنان به طور جداگانه، تن ندادن به نظام ازدواج، خانه و بچه¬داري، رواج روزافزون فحشا و انحرافات جنسي و... دامنگير جوامع بشري شد. زن ابزار دست زورمندان و شهوت¬رانان و سياست‌بازان عالم شد، نتيجه اين جهالت بزرگ بشر، ستم هر چه بيشتر بر زنان ـ در درجه اول ـ و بر مردان ـ در درجه دوم ـ شد. برده‌داري و شکل¬هاي جديد ستم بر زنان، به مراتب زشت¬تر و فجيع¬تر از سابق مي¬باشد. امروزه آلمان، مرکز واردات و فروش دختران جوان شده و تايلند، کره جنوبي و فيليپين مرکز توريسم جنسي جهان شده، زن پيشرفته امروزي خسته از کار بيرون و از تنهايي و از نگاه به او به عنوان زن نه انسان، بيش از گذشته تحت ستم قرار دارد.[8]
8 ـ پست انگاشتن نقش¬هاي زنانه مانند زايش و پرورش کودک و دعوت آنان به تشبّه به مردان، علاوه بر پيامدهاي بسيار وحشتناکي که به دنبال داشته و دارد، پذيرفتن برتري ذاتي مرد است و موجب بي‌هويت کردن زنان و ظلم بالاتري بر آنهاست. پذيرش ناخودآگاه برتري مردان نه با ذات فمينيسم سازگار است و نه با منزلت زن و جايگاه انسان از آن رو که انسان است. فمينيسم امروزه زن را از زن بودن بيگانه و از انسانيت دور ساخته است.[9]
9ـ زنان فهيم مي¬دانند که جداي از مباحث نظري و علمي، نهضت زنان و کشاندن آنها به عرصه خارج از خانه، از جمله سياست¬هاي سياستمداران و سرمايه‌داران و افرادي است که فقط به اندام زن توجه دارند نه به انسان بودن و بعد روحي زنان. اين عده به دنبال نيروي کار ارزان و بي‌سروصدا و پرحوصله، سپردن پست¬هاي دم دستي، فروشنده و منشي و عامل جلب مشتري و سرگرمي صاحب کار، عامل تبليغات و هوادار انبوه سياسي و حزبي و رأي ارزان هستند؛ نه اينکه افرادي عدالت‌خواه و ظلم‌ستيز و اهل حق و انصاف در عالم پديد آمده¬اند و دغدغه احقاق حقوق واقعي و از دست رفته مظلومين را دارند و غم و غصه محرومان، خواب از چشمشان ربوده است.
10ـ فمينيست¬هاي مارکسيست به طور کلي و سوسياليست¬ها به طور محدود با ارجاع نهضت زنان به مبارزه طبقاتي بين کارگر و سرمايه‌دار، در حقيقت نافي اصل جريان فمينيسم هستند و آدرس ديگري مي¬دهند که البته، خود انحراف ديگري است. علاوه بر اينکه مبناي سوسياليسم و کمونيسم نيز در جاي خود ابطال گرديده است و دچار آسيبهاي بسياري است.[10]
11ـ يکي از مباني نظري جنبش فمينيسم، اومانيسم و انسان¬مداري است. بر اساس اين ديدگاه، خواست انسان، معيار و مقياس همه چيز است، اما فمينيسم در گرايشات مختلف، کم و بيش، از زن و حقوق زن، دفاع يک‌جانبه مي¬کند و اين بنا با مبناي خود سازگار نيست. اگر زن، انسان است و خواست او مهم و معيار است، مرد هم انسان و خواست او نيز محترم و محور است.[11]
12ـ بشر به دليل محدوديت¬هاي گسترده¬اي که در زمينه شناخت و گرايش¬ها دارد، قادر به ارائه مکتب کامل و برنامه جامع براي خوشبختي نيست؛ به همين دليل دانشمندان و بزرگان، معمولاً آراي کاملاً متفاوت و مخالف در يک مسئله ارائه مي¬دهند. برخي فمينيست‌ها سقط جنين را کاملاً خوب مي‌دانند و تشکيل آن را تأييد مي¬کنند و برخي نه. عده¬اي خانواده را خوب مي¬دانند و تشويق مي¬کنند و عده¬اي ديگر کاملاً اساس و ريشه خانواده را انکار مي¬کنند و از طرفي گاهي همان افرادي که نظر مثبت مي¬دهند، بعد از مدتي نظر منفي مي¬دهند. و اينها نتيجه انکار معنويت و حق مطلق است. اين ملاحظهدر مورد ساير مکاتب دست¬ساز بشر نيز وجود دارد.
13ـ جمعي از فمينيست¬‌ها تفاوت¬‌هاي طبيعي و فمينيستي را تحليل جامعه‌شناختي مي¬کنند و زاييده سازمان حاکم بر جامعه مي¬دانند، در اين صورت تفاوت¬‌هاي جنسيتي و رفتاري حيوانات هم ـ که در مواردي شبيه انسان عمل مي¬کنند ـ بايد نتيجه تربيت اجتماعي تاريخي باشد؛ در حالي که چنين نيست و نبايد با واقعيات خارجي، بر خورد جناحي و سياسي و سليقه¬اي داشت.[12]
14ـ از ديگر ملاحظات قابل ذکر اين است که فمينيست¬‌ها براي موضوعات مختلف، يعني ستم-‌هاي مختلف بر جامعه زنان در جوامع متفاوت، حکم واحد صادر مي¬کند، در حالي که درد هر جامعه-اي بايد دقيقاً مشخص شود و راه علاج مخصوصي براي آن جستجو گردد.[13]
15ـ فمينيست¬‌ها مدام بر حقوق زنان تأکيد مي¬کنند، اما سخني از تکليف و وظايف آنان به ميان نمي¬آورند. اين در حالي است که در علم حقوق روشن است که هر حقّي، تکليفي نيز به همراه دارد. ممکن نيست انسان داراي حقي باشد، اما به ازاي آن تکليفي را به عهده نگيرد. به علاوه فمينيسم درباره ستم زنان به مردان که کم و بيش در طول تاريخ وجود داشته است، سخني نمي-گويد و تحليلي به دست نمي¬دهد.
16ـ در کنار ايرادات بسياري که بر جنبش زنان وارد است، بايد منصفانه گفت که مردان عالم از ابتدا تاکنون با ستم¬‌هايي که بر قشر زنان کرده¬اند چه جاهلانه و چه از روي علم، سهمي مؤثر در پيدايش اين حرکات افراطي دارند، چرا که هر تفريطي، افراطي را به دنبال دارد و برعکس. عکس‌العمل برخورد‌هاي خشن با زن در طول تاريخ، اعم از زنده به گور کردن دختران، مال دانستن زن و خريد و فروش آن، استفاده از زور و قدرت و ثروت عليه او و ندادن حقوق اوليه آنها مثل حق مالکيت اقتصادي يا حق رأي در امور اجتماعي و سياسي، همه و همه، موجب پيدايش اين حرکت-‌هاي تند و غلط و خشن از سوي ديگر شده است.
به هر حال شرکت بيشتر زنان در مسائل اجتماعي و سياسي، کسب استقلال اقتصادي و حق مالکيت در سطح دنيا، پيدا کردن اعتماد به نفس بيشتر در عرصه¬‌هاي مختلف، تغيير بسياري از نگرش¬‌ها و آموزه¬‌هاي غلط در مورد زنان، مجبور شدن مردان به پذيرش و باور زنان در ابعاد مختلف زندگي و مانند اينها از آثار مثبتي است که تا حدودي در جهان امروز حاصل شده است و يقيناً جنبش¬‌هاي زنان در اين امر تأثير بسزايي داشته است. چه اينکه هيچ مکتبي و جريان اجتماعي¬اي بدون نقاط مثبت و درست، در عالم، وجود خارجي ندارد.[14]

ب) نقد درون ديني:

1ـ در مورد ازدواج، خانه و خانواده، اسلام اولاً: به شدت ازدواج را ترويج و توصيه مي¬کند و در شرايطي لازم و ضروري مي¬داند. اهميت خانواده در پرورش استعداد‌هاي اعضا، پاسخ‌دهي به نياز‌هاي جسمي و روحي، آرامش اخلاقي و عاطفي، حفظ و بقاي نسل، امري غيرقابل انکار است. ثانياً: مديريت اداره خانه را به مرد مي¬سپارد که وجداناً و علماً از تدبير و سياست بيشتري برخوردار است؛ زيرا هر جمعي، هر چند کوچک، نياز به مديريت دارد. ثالثاً: نقش اصلي زن، يعني مادري و همسرداري و گرم کردن کانون خانواده، نبايد تحت‌الشعاع امور ديگر قرار گيرد. رابعاً: زن اگر چه فعاليت اجتماعي و اقتصادي داشته باشد ـ با رعايت احکام و آداب ديني ـ وظيفه تأمين معاش او و خانواده بر دوش مرد است و اين زن را از فعاليت¬‌هاي زايد و رقابت با مردان و خستگي طاقت‌فرسا و مضاعف کار بيرون و درون خانه، معاف مي¬دارد تا آماده پرورش فرزند و مراقبت از خود و همسرش گردد.
2ـ قوانين اسلام و دين خاتم، ابدي، جهاني و جامع است. و اگر قوانين اسلام مدتدار بود و شامل زمان ما نمي¬شد يا حکم ديگري براي بشر امروز لازم بود، عالم مطلق و فرستاده¬‌هاي معصوم او خبر داشتند و مي‌گفتند. بنابراين اگر حکمي الهي با عقل و منطق ما همخواني ندارد، اين نارسايي فهم ما را مي¬رساند. به علاوه اگر اجتهادي در احکام ديني لازم و ميسّر است، مانند هر علم و فنّي، متد خاص خود و کارشناس مربوطه را مي¬طلبد، نه اينکه هر کسي با فهم و انتظار خود به قرائت دلخواه خود از دين بپردازد.
نتيجه اينکه اگر حکمي درباره حجاب يا ديه يا ارث زن و مانند اينها به طور مسلم در دين آمده، اين حکم بدون شک شامل ما هم مي‌شود.
3ـ اسلام با تشابه و برابري زن و مرد در همه نقش¬‌ها و مسئوليت¬‌ها مخالف است. برخلاف آنچه فمينيست¬‌ها و مدافعان مسلمان آنها مي¬پندارند، مرد و زن در تکوين و تشريع يکسان نيستند، بلکه نگاه مشابه به آن دو، عين ستم به آنهاست. تحولات اجتماعي، اقتصادي و سياسي به هيچ رو به معناي تغيير کارکرد‌ها و هويت زن و مرد نيست. زن امروز هم بايد ازدواج و مادري و همسرداري کند. مرد امروز هم بايد پدري کند و مديريت خانواده و وظيفه تأمين اقتصادي خانه را انجام دهد. و اين نياز واقعي مرد و زن هم هست. بله مرد و زن در بسياري از نقش¬‌ها و حقوق مشابه هستند و يا مي-توانند باشند، اما برخي کارکرد‌ها هم انحصاري هستند و ثابت. سپردن کار هر يک از اين دو قشر به ديگري، شنا کردن برخلاف نظام طبيعت است. يکي لطيف است و ظريف و سرشار از عاطفه و مشتاق به پرورش فرزند و داراي روحية وابستگي، و ديگري قوي است و پرخاشگر و فعال و با تدبر بيشتر و مستقل‌تر و اين دو هيچگاه، تا هميشه تاريخ در جاي يکديگر نبايد و نمي¬توانند بنشينند.
4 ـ راهکار‌هاي گرايش¬‌هاي مختلف فمينيسم مانند مبارزه سياسي با مردان يا مبارزه طبقاتي يا انقلاب در قوانين و آموزش، ناشي از عدم درک حقيقت انسان و جهان است. بلکه بر اساس بينش ديني راهکار رفع ستم از زنان و غير ايشان، اين است که اولاً: بايد توجه کرد که سعادت انسان در گرو منافع مادي و معنوي، دنيوي و اخروي در کنار يکديگر است و رفاه مادي و حيواني، هيچگاه انسان را به آرامش و تعالي نمي¬رساند؛ ثانياً: در روابط اجتماعي بين مرد و زن بايد بر اخلاق و نوع دوستي و پيوند اخوّت و مهرباني تأکيد کرد و دشمني¬‌ها را زدود و رقابت¬‌ها را سازنده کرد نه شکننده. ثالثاً: با اجراي قوانين حقوقي و الهي راه را بر طغيان و تعدّي افراد خاطي بست؛ چرا که همواره عده¬اي از انسان¬‌ها بر خلاف قانون، عدالت و اخلاق، حرکت مي¬کنند.[15]
5 ـ از نگاه دين، مباني فکري فمينيسم مانند اومانيسم (انسان‌محوري)، سکولاريسم (جدايي دين و دنيا)، ليبراليسم (آزادي‌خواهي و فردگرايي) و نيز مارکسيسم و مانند آنها، مردود است و هر کدام در محل خود مورد نقدهاي جدي واقع شده‌اند. انسان موجودي است مخلوق و داراي خالق و مالک از يک سو و دين در همه عرصه¬‌هاي فردي و جمعي حضوري پررنگ دارد. از سوي ديگر، انسان علمي محدود و ناقص نسبت به خود و کل جهان دارد. از جانب سوم، بايد در نگاهش به جهان و عمل به امور مختلف مطيع و تابع هستي آفرين باشد و آزادي مطلق ندارد، بنابراين وضع قانون و استراتژي در مورد نيمي از مخلوقات انساني (زنان) بلکه همه آنها در اندازه بشر نيست.[16]
6 ـ از نگاه ديني، عامل فرودستي زنان و ستم چه به اين قشر و چه موجودات ديگر، جهل و هواي نفس بشر مختار است. انسان¬‌ها مادامي که در مسير تعاليم آسماني و خودسازي و کنترل اميال خود قرار نگيرند، همواره به خدا و خود و ديگران ظلم خواهند کرد؛ خواه ديگري مرد باشد يا زن؛ به علاوه تفاوت در خلقت مرد و زن و وظايف آنها به معناي ظلم به يکي و برتري ديگري نيست. تناسب و هم پوشاني حقوق و وظايف مرد و زن اقتضا مي¬کند که هر يک در مدار وجودي خود حرکت کنند و صفات مردانه و زنانه، آنجا که ريشه در طبيعت و روان هر يک از دو جنس دارد، هيچکدام منفي نيستند، بلکه زماني به شکل منفي در خواهند آمد که نابجا و خارج از ضوابط الهي به کار برده شوند. البته مردان در طول تاريخ به دليل برخورداري از قدرت بدني و اقتصادي و سياسي بالاتر، ستم بيشتر و فراگيرتري داشته¬اند؛ اما اين همه ناشي از عدم بندگي بشر نسبت به حق است نه مرد بودن يا زن بودن.[17]

پي‌نوشت‌ها:

* ـ دكتراي كلام اسلامي و عضو هيئت علمي گروه معارف اسلامي دانشگاه علم و صنعت ايران.
[1]. درآمدي بر نظام شخصيت زن در اسلام، ج 1، ص 125 ـ 127؛ در زمينه تفاوت¬هاي جسمي، فيزيولوژيکي و روانشناختي زن و مرد به کتاب¬هاي روانشناسي و فيزيولوژي مراجعه کنيد. به عنوان نمونه آرتورگاتيون، جان‌هال، فيزيولوژي پزشكي، ترجمه فرخ شادان، انتشارات چهر، 1375 ش. مان نرمان.ل، اصول روانشناسي، ترجمه و اقتباس محمود ساعتچي، تهران: اميركبير،‌ چ 6، 1362ش. جان گري، مردان مريخي زنان ونوسي (راهنماي روابط زناشويي)، ترجمة لوئيز عندليب و اشرف عديلي، تهران: نشر علم، هايد ژانت، چ 13، 1380 ش. روانشناسي زنان، ترجمة بهزاد رحمتي، تهران: لادن، چ1 ، 1377ش؛ سوسن سيف و ديگران روانشناسي رشد(1) تهران، سمت، هشتم، 1377 ش؛ لطف آبادي،‌ حسين؛ روانشناسي رشد (2) نوجواني، جواني و بزرگسالي، تهران، سمت، چ 4، 1381 ش.
[2]. همان، ص 127.
[3]. همان ، ص 129؛ نگاهي به فمينيسم، ص 46، فرهنگ واژه‌ها، ص 436.
[4]. همان ، ص 128.
[5]. همان ، ص 128 و 129.
[6]. همان، ص 129 و 130.
[7]. همان ، ص 130 و 131.
[8]. نگاهي به فمينيسم، ص 47 و 48.
[9]. علي اکبر رشاد، آسيب‌شناسي فمينيزم، کتاب نقد، ش 17، ص 36.
[10]. همان.
[11]. همان ، ص 156 و 157.
[12]. همان، ص 35.
[13]. همان، ص 36.
[14]. فرهنگ واژه‌ها، ص 434.
[15]. درآمدي بر نظام شخصيت زن در اسلام، ج 1، ص 136 ـ 138.
[16]. سيد ابراهيم حسيني، فمينيزم عليه زنان، کتاب نقد، ش17، ص156 ـ 161.
[17]. درآمدي بر نظام شخصيت زن در اسلام، ج 1، ص 132 ـ 134؛ فمينيسم و دانش¬هاي فمينيستي، ص107ـ116.

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار