ویژگی ها و اقدامات امیر کبیر

اشاره

حدود سال 1222 هجرى قمرى، محمدتقى به دنيا آمد. پدرش، كربلايى محمد قربان بود كه در خانه قائم مقام فراهانى آشپزى مى‏كرد. محمدتقى با فرزندان قائم مقام بزرگ شد. زيردست قائم مقام، منشى‏گرى آموخت و در علم و ادب پرورش يافت. در 42 سالگى به صدارت دربار ناصرالدين شاه رسيد. سه سال و اندى صدراعظم ايران بود و سرانجام از صدارت عزل شد و چهل روز بعد در كاشان و به دستور ناصرالدين شاه به شهادت رسيد.
اين مقاله يادكردى است از آن مرد بزرگ؛ كسى كه همواره مى‏كوشيد و از اين همه تلاش، چشم‏داشتى جز نيك‏بختى ملت خويش نداشت. او آموخته بود هر جا كمبودى مى‏بيند، براى رفع آن بكوشد و آنچه را با رنج بسيار به دست آورده است ـ و در صرف آن براى آرامش و رفاه خود حق دارد ـ به خاطر آسايش و آرامش ملت خود مصرف كند. مردى كه هربار دست به اقدامى زد، ميليون‏ها ايرانى، مغرورتر نفس كشيدند.

شخصيت امير

افزون بر ويژگى‏هاى دينى، منش رفتارى و ويژگى‏هاى اخلاقى هر فرد، ساخته دوران پرفراز و نشيب زندگى اوست. خانواده‏اى كه در آن تولد يافته است، دوستانى كه هم‏بازى‏اش بوده‏اند، معلمانى كه تربيتش كرده و مردمانى كه با او سروكار داشته‏اند، همگى بر شخصيت انسان اثرگذارند.
ميرزا تقى خان اميركبير، آشپززاده‏اى است كه خدمت‏كار قائم مقام فراهانى بود. گرچه به ظاهر از مردم محروم و فرودست ايران بود، ولى اين امتياز را داشت كه در جمع يكى از بهترين و اصيل‏ترين خاندان آن روز ايران تربيت يابد. هم خواسته‏هاى توده مردم را مى‏دانست و هم با افكار بزرگان مملكت آشنا بود. رنج و زحمت مردم را تجربه كرده و رفاه سردمداران را به چشم خود ديده بود. او با لياقتى كه از خود نشان داد، در كنار فرزندان قائم مقام آموزش ديد. ازاين‏رو، هرگز به مردمش خيانت نكرد و مصلحت آنان را بر همه چيز مقدم داشت. مديرى كاردان، سياست‏مدار، ميهن‏پرست و مردم‏دوست و مردى از جنس مردم، با انديشه‏اى در خدمت مردم بود.

امير از نگاه بيگانگان

منشى سفارت انگليس در تهران، شخصيت امير و كردارش را چنين توصيف مى‏كند: «امير نظام به كسى قول نمى‏دهد، اما وقتى انجام كارى را وعده مى‏دهد، بايد به سخنش اعتماد كرد و انجام آن كار را محقق شمرد. امير نظام به كلى فراتر از آن بود كه كسى بتواند او را به رشوه بفريبد. روزها و هفته‏ها مى‏گذشت كه از بام تا شام كار مى‏كرد و نصيب خود را همان وظيفه مقدس مى‏دانست. دشوارى‏ها و نيرنگ‏ها نيز او را از كار، سست و دل‏سرد نمى‏ساخت. اگر امير نظام در همه نقشه‏هايش كام‏ياب نگرديد، كاستى از دانايى و نيروى كارش نبود؛ تقصير از آنان بود كه در يارى او كوتاهى كردند».

مبارزه با رشوه

فساد مأموران حكومتى و گسترش رشوه‏گيرى، ميوه تلخ حكومت فاسد و ضد مردمى است. از سوى ديگر، بازگذاشتن دست چنين مأمورانى در تجاوز به حقوق مردم، نشانه ناتوانى رهبران كشور است. اميركبير كوشيد تا پايه‏هاى نظمى قوى را استوار سازد و بساط فساد و رشوه‏خوارى را برهم زند؛ چراكه تا پيش از آن، رشوه‏گيرى و باج‏خواهى، عادت روزانه درباريان شده بود.
يكى از مستشاران انگليسى مى‏گويد: «از خصلت‏هاى ناپسند ايرانيان، «مداخل» است. اين واژه به گوش ايرانيان بسيار خوشايند است. مأموران دولت تنها با مداخل خوش‏حال مى‏شوند. مقررى آنان، چندان مورد توجه نيست و تنها مداخل يك شغل است كه تمام حواس آنان را به طرف خود جلب مى‏كند... ميرزا تقى خان، كسى نبود كه اسم مداخل و رشوه پيش او برده شود. اين مرد بى‏طمع، تمام اصول و رشته‏هاى ناپسند را برهم زد و از بين برد و ارتكاب آن را به كلى ممنوع كرد».

روشن‏فكر دين‏دار

همان اندازه كه تعصب خشك و دين‏دارى كوركورانه، جامعه را از ترقى بازمى‏دارد، بى‏توجهى به سنت‏هاى دينى و ملى نيز كشور را دچار بى‏هويتى و بيگانه‏پرستى مى‏كند. مردان موفق، افرادى هستند كه با تكيه بر فرهنگ دينى و ملى خويش و با كمك گرفتن از الگوها و ابزارهاى مورد نياز ـ اگرچه از بيگانگان به دست آمده باشند ـ جامعه را به سوى آبادانى هدايت مى‏كنند. اميركبير نمونه برجسته از اين‏گونه انسان‏هاست. زمانى كه فرمانده سپاه اَرزنةُ‏الروم از او مى‏خواهد تا براى مدت اندكى لباس تركان عثمانى را بپوشد و از حمله اوباش در امان بماند، با تندى پاسخ مى‏دهد: اگر سر از تنم جدا سازند، لباسى را كه مخصوص ايرانيان است، از تن بيرون نمى‏آورم.
اميرى كه براى حفظ سنت‏هاى كشور خويش چنين سخت‏گير بود، به دستاوردهاى غرب هم توجه داشت و از بررسى پيشرفت‏هاى آنان غافل نبود. ازاين‏رو، مردم را تشويق مى‏كرد كه پيشرفت‏هاى غربيان را مطالعه كنند و براى يادگيرى دستاوردهاى روز غرب، كمر همت ببندند.

توطئه انگليس

زمانى كه كشورهاى استعمارگر، فردى را مانع رسيدن به اهداف خود بدانند، از هر وسيله‏اى براى كنار زدن او استفاده مى‏كنند؛ پيمان دوستى، رشوه، تهديد، بدنام كردن و در نهايت، قتل. اميركبير سدّ استوارى بود كه سعى داشت هيچ روزنه‏اى براى دست‏اندازى استعمارگران به ثروت ايران باقى نگذارد.
سفير انگلستان چندين بار به امير پيشنهاد رشوه داده بود، ولى امير، هيچ‏كدام را نپذيرفت و همين موضوع، خشم سفير را برانگيخت. سفير بارها گفته بود: «پول‏هايى كه براى رشوه به امير پيشنهاد كردند و ايشان نپذيرفت، صرف كشتن وى كردند.» سرانجام نيز دسيسه‏هاى انگليس و جيره‏بگيرانش در دربار، بزرگ‏مردى را به كام مرگ فرستاد كه شهادتش، مُهر ننگى بر پيشانى دشمنان زد و زندگى‏اش، سند افتخارى شد در دستان ملت.

اميركبير و صنعت

در عصرى كه نهضت صنعتى در اروپا به اوج خود نزديك مى‏شد، عقب‏ماندگى كشورهايى مانند ايران، آشكارتر از گذشته رخ مى‏نمود. اگر بخواهيم اقدامات اميركبير را برشماريم، از توجه فراوان امير به صنعت نبايد غافل باشيم. سياست كلى امير بر پايه توسعه صنعت و پيشرفت كشاورزى استوار بود. سعى او افزايش توليد ايرانى و كاهش واردات بود. امير، كارخانه‏هاى شكر، پارچه‏بافى، كاغذسازى، فلزكارى، بلور، چينى‏سازى و... را در شهرهاى ايران راه‏اندازى كرد.
او دستور داد دستگاه‏هاى جديد را به ايران آورند و از مهندسان و صنعت‏كاران اروپايى بخواهند تا صنايع گوناگون را در ايران آموزش دهند. معادن، شناسايى شد و استخراج فلزات، آغاز گشت. امير در ترويج و تشويق صنعت‏گران آن‏قدر اصرار داشت كه عهد بسته بود به هر فردى كه هنر بديع و صنعت تازه‏اى بياورد، پاداش خوبى خواهد داد.

رونق كشاورزى

اميركبير اعتقاد داشت كه يك كشور مستقل، بايد همه چيز را در داخل سرزمين خود تأمين كند. او براى رونق كشاورزى، گام‏هاى زيادى برداشت. آنچه او انجام داد، شروع حركتى بود كه در آينده بايد سامان مى‏يافت. برخى از مهم‏ترين اقدامات وى براى بهبود وضعيت كشاورزى عبارتند از: ايجاد امنيت براى كشاورزان، تشويق آنان به صنعتى كردن مسير توليد، كم كردن ماليات، ساخت سدّ ناصرى بر رودخانه كرخه و دو سد ديگر در گرگان و قم.

بهداشت

اجتماعى كه دچار بيمارى‏هاى جسمى و روحى است، طعم آرامش را نخواهد چشيد. بى‏توجهى به سلامت و بهداشت، گسترش بيمارى‏ها را در پى دارد. مردمى كه در فقر و آلودگى رشد مى‏كنند، رنگ آسايش و پيشرفت را نخواهند ديد. اميركبير كه خود از ميان مردم برخاسته بود و با رنجشان آشنايى ديرين داشت، ابتكار زيادى براى بالا بردن سطح بهداشت عمومى به خرج داد. وى آبله‏كوبى را در ايران عمومى ساخت و به دستور او كتاب‏هاى لازم در اين زمينه به فارسى ترجمه و چاپ شد. آبله‏كوبان را با حقوق كافى، استخدام كرد و به شهرهاى گوناگون فرستاد. مبارزه با بيمارى وبا، ساخت نخستين مريض‏خانه‏هاى دولتى، تعليم پزشكان، نظافت شهر و گردآورى بيماران از سطح شهرها، از اقدامات ديگر امير در اين راستا هستند.

امير علم‏دوست

توجه به علم و ادب و فراهم آوردن محيط لازم براى گسترش دانش، نخستين برنامه براى بالا بردن فهم و درك مردم است. آنچه از اميركبير، چهره‏اى روشن‏فكر و انديشمند ساخته، توجه او به علم و فرهنگ بوده است. او در عصرى كه كتاب، مهم‏ترين وسيله دانش‏اندوزى و توليد انديشه بود، دست به ابتكارهايى زد كه ارزش آنها را امروزه به خوبى مى‏توان دريافت.
در دوران صدارت او، كتاب‏هاى فراوانى از اروپا به ايران آورده شد كه در زمينه‏هاى گوناگونى نوشته شده بودند. كتاب‏هايى درباره علوم طبيعى، صنعت، زراعت، تجارت، اقتصاد، سياست، قوانين معدن‏شناسى، تربيت حيوانات اهلى و خانگى، پرورش درختان صنعتى و ميوه، باغبانى، نظام لشكرى و فنون جنگ، طب، دام‏پزشكى و... . افزون بر اين، امير 323 نقشه جغرافياى جهان را يك‏جا به ايران آورد.
ميرزا تقى خان كتاب‏خانه‏اى در كنار مدرسه دارالفنون تأسيس كرد تا دانش‏آموزان با علوم مورد علاقه خود آشنا شوند. راه اندازى چاپ‏خانه مدرسه دارالفنون هم از كارهاى انديشمندانه امير بود كه چاپ كتاب‏ها را آسان‏تر، سريع‏تر و ارزان‏تر مى‏كرد. در هيچ دوره‏اى از تاريخ قاجار، چنين رويكردى به علم وجود نداشت و چنين ستايش‏مندانه براى خودكفايى علمى گام برداشته نشد.

امير مقتدر

اميركبير، فروش شراب را قدغن كرده بود. روزى غلام سياهى به خانه يك ارمنى رفت و شراب خواست. ارمنى نپذيرفت. غلام اصرار كرد و به تهديد ارمنى پرداخت. ارمنى كه جرئت سرپيچى از دستور امير و فروش شراب را نداشت، سركه شيره را با آب مخلوط كرد و به غلام فروخت. غلام تمامى آن را يك‏باره سر كشيد و شروع به عربده‏كشى و آزار مردم كرد. غلام را گرفتند و نزد امير آوردند. امير دستور داد تا ارمنى را بياورند و تنبيه كنند. ارمنى قصه را بازگفت كه من سركه شيره به او فروختم، نه شراب. غلام با خشم گفت: چرا اين را نگفتى كه من بدمستى نكنم؟ امير كه ماجرا را فهميده بود، خنديد و ارمنى را مرخص كرد و غلام را گوشمالى داد.

دارالفنون

پرورش مردان صاحب انديشه و صنعت‏گر، نه تنها نيازمند استادانى باتجربه است، بلكه بدون ايجاد مراكز مناسب و سازمان‏دهى درست، تحقق نمى‏يابد. اميركبير از سال‏ها پيش از صدارت خود، در تلاش بود تا مدرسه‏اى تأسيس كند. او قصد داشت دانش‏آموزانى را در علوم گوناگون تربيت كند و ايران را در مسير شكوفايى قرار دهد. سرانجام در سال 1266 هـ . ق ساخت مدرسه‏اى را آغاز كرد و آن را «دارالفنون» ناميد.
از آنجا كه امير نيز مانند مردم ايران از انگليسى‏ها و روس‏ها تنفر داشت، به استخدام معلمان اتريشى پرداخت. مدرسه دارالفنون با نُه استاد اتريشى در رشته‏هاى مهندسى، تاكتيك نظامى، توپ‏خانه، سواره نظام، معدن‏شناسى، طب و دواسازى، با حضور صدوپنجاه دانش‏آموز، زمانى شروع به كار كرد كه سيزده روز قبل از آن، اميركبير را در باغ فين به شهادت رسانده بودند و او نتوانست ثمره تلاش‏هاى خود را در راه‏اندازى دارالفنون ببيند.

وقايع اتفاقيه

بالا بردن سطح آگاهى جامعه و رشد فرهنگى مردم، بهبود زندگى آنان را در پى دارد. دوره سلطنت قاجارها چنان مردم را در تنگ‏دستى و نادانى قرار داده بود كه كمتر كسى گمان مى‏كرد اميركبير بتواند تأثير عميقى بر فرهنگ مردم به جا بگذارد.
يكى از اساسى‏ترين اقدامات او براى افزايش اطلاعات و آگاهى جامعه، انتشار روزنامه وقايع اتفاقيه بود. گرچه پيش از آن، روزنامه‏هاى ديگرى به زبان فارسى منتشر شده بودند، ولى هيچ‏كدام موفقيت روزنامه وقايع اتفاقيه را به دست نياوردند. رويكرد مردم به اين روزنامه، چنان رو به فزونى نهاد كه حتى ايلات و عشاير نيز مبلغى براى اشتراك اين روزنامه مى‏پرداختند تا آن را مطالعه كنند. چگونگى ترقى دولت‏هاى اروپايى، رشد صنعت در آنها و اكتشافات جديد، مهم‏ترين مطالبى بود كه در اين روزنامه به صورت دنباله‏دار چاپ مى‏شد.
يكى از نمايندگان انگليس در ايران مى‏نويسد: «تأسيس اين روزنامه، نشانه‏اى است از عزم راسخ امير بر ترقى ايران و روشن گردانيدن افكار هم‏وطنانش».

وابستگى به بيگانه، هرگز!

ايران، سال‏هاى فراوانى را به ياد دارد كه بيگانگان به سرمايه‏هاى ملى آن دست‏اندازى و در سرنوشت ايرانيان دخالت مى‏كردند. دوران قاجارها نيز با زورگويى‏هاى انگلستان و روسيه همراه بود. ميرزا تقى خان اميركبير از مخالفان گسترش نفوذ تاراج‏گرانه بيگانگان در ايران بود. او حامى استقلال ملى بود و در برابر خواسته‏هاى نابجاى بيگانگان، سرسختانه مقاومت مى‏كرد. ازاين‏رو، مى‏كوشيد از دادن هرگونه امتيازى به اين كشورها پرهيز شود.
ايجاد رابطه با كشورهايى همچون اتريش، ايالات متحده، فرانسه و آلمان، سياست ديگرى براى محدود كردن وابستگى به دو دولت انگلستان و روسيه بود. يكى از نمايندگان انگليس مى‏گويد: «سعى من و كوشش نماينده روسيه و تلاش مشترك ما، همگى باطل است. كسى نمى‏تواند ميرزا تقى خان را از تصميمش بازدارد».

حقوق شاه و درباريان

مفت‏خورى، عيش و نوش، شهوت‏رانى و ثروت‏اندوزى، مهم‏ترين ويژگى شاهزادگان قاجارى بود. شاهزادگانى كه براى خوش‏گذرانى‏هاى خود، به سرمايه‏هاى ملت چوب حراج زده و بر فقر و گرسنگى مردم، چشم بسته بودند. فساد مالى و خرج‏هاى سنگين دربار قاجار، مهم‏ترين دليل نفرت مردم از سلطنت آنان بود. هديه‏هاى بى‏حسابى كه از خزانه به دوستان و آشنايان مى‏دادند، مسافرت‏هاى پر خرج و ول‏خرجى‏هاى كلان آنها، روز به روز بيشتر مى‏شد.
ميرزا تقى‏خان اميركبير، مردى نبود كه بى‏عدالتى را تاب بياورد. گرچه صدارت كوتاه او فرصتى نبود كه بتواند فساد مالى را ريشه‏كن كند، ولى با شجاعت تمام، حقوق و مزاياى درباريان، شاهزادگان و حتى ناصرالدين شاه را كم كرد. امير چنان بنيان منظم و محكمى براى خزانه كشور بنا نهاد كه سال‏ها پس از وى نيز دست فرصت‏طلبان از ثروت و ملت، كوتاه بود.

نقشى بر ديوار

لحظه‏اى كه امير روى صحن حمام فين نشسته بود و فوران خون خويش را تماشا مى‏كرد، مانند هميشه آرام، متين و در تفكرى عميق بود. ناگهان همچون فردى كه چيزى به ياد آورده، از جا برخاست و دست خون‏آلود خود را بر ديوار گذاشت؛ گويا مى‏خواست چيزى بنويسد. شايد امير به ياد مرگ مربى خود ـ يعنى قائم مقام ـ افتاده بود كه او نيز به دست محمدشاه ترور شده بود و در لحظه جان دادن بر ديوار نگارستان نوشت:
روزگار است اين‏كه گه عزت دهد، گه خوار دارد چرخ بازيگر از اين بازيچه‏ها بسيار دارد
عده‏اى گفته‏اند كه امير نيز بر ديوار، متنى نوشت، ولى خوانده نشد و برخى گفته‏اند كه خوانا هم بوده، ولى به نفع خاندان قاجار نبوده و آن را محو كرده‏اند. يك اروپايى كه به ايران سفر كرده بود، گفته است كه جمله لا اله الا الله بر ديوار نوشته شده بود.
از تمام شايدها كه بگذريم، آنچه مى‏توان به يقين گفت، سخن كُنت دوگوبينوى فرانسوى است. او مى‏نويسد: «به هر حال، اگر بخواهيم پى ببريم كه آن نقوش چه بوده يا در مضمون آن خط چه نوشته، مى‏توانيم بگوييم كه مُهر بدبختى دولت و ملت ايران بوده كه بر پيشانى كشور نقش مى‏بست و سند ننگ تاريخى و ابدى دوران سلطنت ناصرالدين شاه بود كه براى هميشه در صفحات تاريخ به يادگار مى‏گذاشت».

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار