رابطه اخلاق و آزادى اجتماعي

مفاهيم آزادى و آزادى اجتماعي
نياز به فضايل اخلاقى و دورى از رذايل اخلاقى و نياز به آزادى‌هاى اجتماعى طبق نظر روانشناسان و انديشمندان و براساس آيات قرآن از نيازهاى اساسى انسان است. آزادى به مفهوم امکان انتخاب به دلخواه فرد در حوزه‌هاى مختلف اجتماعي، سياسي، اقتصادى و... است و بارزترين آن در حوزه سياسى معنا شده و مکاتب و نظرات مختلفى را در بر داشته است.
آزادى سياسي:
آزاديخواهى يا ليبراليسم نوعى ايدئولوژى و گونه‌اى جهان بينى است که فرد را پايه ارزشهاى اخلاقى مى‌شمارد و همه افراد را داراى ارزش برابر مى‌داند. از اين رو فرد بايد در انتخاب هدف‌هاى خود آزاد باشد. جريان آزاديخواهى در قرن هجدهم يعنى در دوران اوج بورژوازى صنعتى پديد آمد و بيشتر در حوزه سرمايه و تجارت معنا يافت و يکى از ويژگى‌هاى مهم آن مخالفت با هر گونه تندروى بود. اولين تحرکات ليبرال‌ها در جهان فرانسه بود. هنگامى که انقلاب کبير فرانسه آغاز شد، ليبرال‌ها همگام با انقلابيون عليه استبداد جنگيدند اما با رشد جنبش انقلابى و گسترش شرکت مردم در انقلاب عقب‌نشينى کردند سپس با ضد انقلاب متحد شدند. اولين دکترين سياسى ليبرال را فرانسواگيزو (1874-1787) انديشمند دولتى فرانسه تدوين نمود که خلاصه آن چنين است: “فئودال‌ها و اشراف دربارى نمى‌توانند مانند سابق حکومت کنند آنها رفتنى هستند ولى بايد اين کار به گونه‌اى انجام شود که صف توده‌هاى مردم و بويژه صف کارگران تقويت شود.”
آزادى اقتصادي:
آزادى اقتصادى نيز دلالت بر آزادى فرد در حوزه اقتصاد است. مکتب کلاسيک‌ها با رهبرى ريکاردو و اسميت پايه‌گذار آن بود. اين مکتب خواستار عدم دخالت دولت در بخش اقتصاد مى‌باشد.
آزادى اجتماعي:
آزادى اجتماعى در حوزه اجتماع صورت مى‌پذيرد و مشمول تمام آحاد جامعه مى‌شود. آزادى اجتماعى در جامعه ارتباط مستقيم و يا معکوس با اخلاق حاکم بر جامعه دارد. اگوست کانت، آزادى را از دو بعد نگاه مى‌کند: “آزادى از چيزى و يا آزادى براى چيزى است تا شخص مستقل شود و خود بتواند تصميم بگيرد.”
مفاهيم اخلاق
اخلاق معادل واژه يونانى “اثوس” به معناى مجموعه رفتارها و کردارها و منش‌‌هاى اجتماعى و به معناى “سرشت و سجيه” است. ابوعلى مسکويه دانشمند بزرگ اصلى اسلامى در تعريف اخلاق مى‌گويد؛ “اخلاق، حالتى نفسانى است که بدون نياز به تفکر و تامل، آدمى را به سمت انجام کار حرکت مى‌دهد.” تعاريف مختلفى که در طول تاريخ از اخلاق شده است يا بر مبناى “معناشناسي”‌آن و يا برمبناى “پراگماتيسم و عمل گرايي”‌آن بوده است. به هرحال تعريفى کامل‌تر است که هم بعد “شناختى و معرفتي” و هم بعد “عملى و رفتاري” در آن باشد. زيرا که براى کاربردى کردن يک علم شناخت آن لازم است و نيز نتايج رفتار نيز مى‌تواند شناخت بهتر و بيشتر از آن به دست بدهد اما آن جهت که هدف اخلاق آن آموزش و اصلاح شيوه رفتار است، بهتر است که از بعد کاربردى آن تفسير شود.
اخلاق را از نوع نگاه مطالعات و پژوهشى نيز به سه بخش تقسيم مى‌کنند: اخلاق توصيفي، اخلاق هنجارى واخلاق تحليلى و فرااخلاقي.اين نوع نگاه نيز نشان مى‌دهد در آنجايى که اخلاق بعد معرفتى و شناختى به خود مى‌گيرد (فرااخلاق) کم کم از حوزه اخلاق خارج مى‌شود و به فلسفه مى‌پيوندد زيرا که ديگر نه مى‌توان آن را با روش “تاريخى و نقلي”‌و نه با روش “استدلالى و عقلي”‌تبيين کرد.
تاريخچه اخلاق
تاريخچه تفکر اخلاق را از زمان قبل از پيدايش حضرت آدم در گفتگوى بين خداوند و فرشته‌ها مى‌توان دانست، خداوند فرمود: “من مى‌خواهم انسانى بيافرينم که خليفه روى زمين باشد. فرشتگان گفتند: ما تو را تسبيح مى‌گوييم مى‌خواهى انسانى بيافرينى که در زمين فساد کند؟نظر به اينکه اخلاق يک حالت نفسانى است که بدون تفکر، آدمى را به سمت و سويى مى‌کشد پس قاعدتا بايد همزمان با آفرينش حضرت آدم بدون هيچ‌گونه تامل، اخلاق نيز پديد آمده باشد و نيز نخستين کارکرد معرفتى اخلاق را در نافرمانى حضرت آدم نسبت به خداوند تعالى بايد ديد.هنگامى که خداوند او را از خوردن ميوه ممنوعه برحذر داشت و نيز نخستين کارکرد “کاربردي” اخلاق را خوردن آن ميوه و هبوط انسان بايد دانست و در زندگى خانوادگى حضرت آدم حسادت قابيل به هابيل و کشتن او نخستين رذيلت اخلاقى است که به درازاى عمر انسان است. اين مباحث و رفتارهاى خوب و بد تا به امروز ادامه يافته است.
ويل دورانت اعتقاد دارد که در اجتماعات اوليه و حتى در اجتماعات اخير اخلاق نسبت به دين استقلال کامل داشته و بارها در هنگامى که اخلاق با اوضاع و احوال پيشرفت کرده است دين از او عقب مانده است به طور مثال مردم يونان باستان همخوابى با محارم را منفور دانسته در حالى که اساطير مردم ديندار، پر بوده است از خدايانى که با محارم خود نزديکى داشته‌اند. نمونه ديگر مباحث اخلاقى اين است که هرچند تعدد زوجات در انجيل مباح شمرده شده اما مسيحيان بيش از يک زن نمى‌گيرند و يا آنکه هنگامى که بردگى از جهان رخت بر بسته است، هنوز برخى با شواهدى از انجيل از مجاز بودن بردگى دفاع مى‌کنند. برداشت ويل دورانت آن است که با وجود استقلال اخلاق از دين اما هميشه دين يک هاله مقدس بر گرد مقررات اخلاقى ايجاد مى‌کند و در پايان اين سوال را مطرح مى‌نمايد که آيا سرچشمه و اصل دين همين مسائل اخلاقى نبوده است؟بحث اخلاق و آزادى در قالب نظريه در يونان باستان مطرح گرديد. افلاطونيان ديدگاه جمع گرايانه داشتند و تشکيل مدينه فاضله را با رهبرى نخبگان و افراد با فضايل اخلاقى پيشنهاد کردند. آنها آزادى‌ها و اخلاقيات اجتماعى را مقدم بر آزادى واخلاق فردى مى‌دانستند اما شاگرد افلاطون يعنى ارسطو ديدگاهى برخلاف وى داشت و به اصالت فرد معتقد بود.
ديدگاه قرآن و دين مبين اسلام: 1- و ماخلقت الجن و الانس الا ليعبدون (سوره الذاريات آيه 56) جن و انس را نيافريدم مگر براى عبادت. مى‌توان اين آيه را به آزادى انسان ارتباط داد يعنى آنکه انسان از قيد و بند تمام مظاهر دنيا آزاد است و تنها خدا را ستايش مى‌کند. 2- خداوند سبحان درباره پيامبر مى‌فرمايد (وانک لعلى خلق عظيم) “سوره قلم، آيه 14” (و به راستى که تو را خلقى والاست) و نيز قرآن بر تزکيه و تهذيب نفس اشاره دارد. بنابراين ديدگاه قرآن و اسلام در مورد آزادى و اخلاق به طور برجسته نمايان است و اتفاقا از اولويت مسائلى است که به آن پرداخته است.
حضرت محمد(ص) که خداوند او را داراى خلقى عظيم مى‌داند و به محمد “امين” که با فضيلت‌ترين فضايل اخلاقى است در طول تاريخ مشهور است در طول زندگى خود همواره بر آزادى‌ اجتماعى تاکيد کرده‌اند و مهمترين فراز آن را در مشورت با اصحاب خود در جنگ‌ها و ساير امور مى‌بينيم که در اين مشاوره به آزادى ديگران احترام گذاشته‌اند.
تقسيم بندى اخلاق کاربردي:
على پايا استاد دانشگاه وست منچستر انگلستان نگاه به اخلاق را از ديدگاه انديشمندان به گونه‌هاى مختلف مى‌داند که عبارتند از: 1- اخلاقيات متکى به فضيلت: مباحث ارسطو و بيشتر مباحث فلسفه اسلامى از اين گونه‌اند.
مثلا به گمان ارسطو “فاعل اخلاقى فاعلى است که فضايل اخلاقى مثل شجاعت و راستگويى را در خود رشد داده و رذايل اخلاقى را کنار گذاشته است” اما در نقد آن گفته شده است که “معيارى براى دست يافتن به فضايل اخلاقى وجود ندارد.” 2- اخلاقيات متکى به عدالت:‌اين ديدگاه معتقد است که امور بايد عادلانه در جامعه تقسيم شود و در نقد اين نظريه گفته‌اند که خود عدالت داراى معانى مختلفى است. 3- اخلاقيات متکى بر قواعد:‌هابز در قرن 17 مى‌گفت اگر جوامع به حال خود رها شوند به فاجعه خواهيم رسيد. بهتر است که در جامعه قواعدى ساخته شود تا براساس آن قدرت و زور به دولت داده شود. قواعد بهترين هدايت‌گر تصميمات اخلاقى است.
مقصود او از قواعد تعيين چارچوب است که براى آزادى تعيين شده است. 4- اخلاقيات متکى به حقوق:‌مبتکر اين نظريه (جان لاک) است که نگاه خوشبينانه به بشر دارد و معتقد است ابناى بشر، خواهان آزادى و تعامل با يکديگر هستند که اگر به حقوق و آزادى آنها احترام گذاشته شود شرايط بهترى در جامعه ايجاد خواهد شد. 5- اخلاقيات متکى بر وظيفه: که در اين چارچوب کانت تلاش کرده نظام اخلاقى‌اى پيشنهاد کند که از آموزه‌هاى دينى و فرهنگى مستقل باشد به گونه‌اى که انسان عقلايى بتواند آن را بپذيرد.
رابطه آزادى اجتماعى واخلاق( بررسى معنا)
اخلاق و آزادى در عرض يکديگر: 1- اخلاق به عنوان يک علم و يا رويه‌هاى زندگى همواره مورد قبول انديشمندان جامعه قرارگرفته و فضيلت‌هاى اخلاقى را همواره توصيه نموده و مردم را از رذيلت‌هاى اخلاقى برکنار داشته‌اند. انديشمندانى مثل ارسطو و امام محمدغزالى و رواقيان، علوم اخلاق را جزء علوم اصلى به شمار مى‌آورند. هرچند دانشمندانى مثل نيچه(1) اخلاق را عنصر زيان‌آور دانسته‌اند(2) اما در طول تاريخ از اين‌گونه تفکرات بسيار نادر بوده است. اما در زمينه آزادى اجتماعى و يا انواع آزادى‌هاى ديگر هرچند مورد حمايت فکرى انديشمندان قرار گرفته است اما مکاتب فکرى ديگرى نيز به صورت تدوين شده و آکادميک در سطح نخبگان جامعه و در قالب تفکرات متضاد پديد آمده و همواره در مقابل مکتب آزادى قرار گرفته‌اند و يا حداقل آن را محدود کرده‌اند به طور مثال مکاتب ديني، آزادى‌هاى اجتماعى را تا جايى محترم مى‌شمارند که در چارچوب قوانين وحى قرار گيرند.
مکاتب استبدادي، ديکتاتوري، اليگارشي، فاشيسم و مکاتب سوسياليسم و کمونيسم هر کدام به هرحال در ابعاد اجتماعي، سياسى و اقتصادى با مکاتب آزادى گرايى به مخالفت انسجام يافته پرداخته‌اند و در مقاطعى از تاريخ نيز پيروز ميدان بوده‌اند.
اخلاق و آزادى در طول يکديگر: به جز نظراتى که به آزادى اعتقادى نداشته و در مقابل آن ايستاده‌اند تمام اديان الهى و مکاتب فلاسفه و انديشمندان، آزادى انسان را هدف اصلى خويش قرار داده‌اند اما اين آزادى در چارچوب قوانين هر يک محدوديت‌هايى را پيدا مى‌کند. براى رسيدن به اين آزادى بايد به ابزارهايى مجهز شد که اصلى‌ترين آن اخلاق است که از نظر قرآن “تزکيه نفس” مى‌باشد. برخى از فلاسفه براى رسيدن به آزادى از اخلاق استفاده کرده‌اند اما چون اخلاق را کافى نمى‌دانند مى‌گويند: در زمانى که توافق اخلاقى يعنى توافق بر اينکه کدام عمل در يک شرايط معين عمل خوب است وجود ندارد، مسئله عدالت مطرح مى‌شود.(3)
اخلاق و آزادى در حرکت دايره‌وار: مسئله ارتباط اخلاق و آزادى را از بعد ديگرى نيز مى‌توان مطرح کرد و آن بدين‌گونه است که چون يکى از اهداف انسان و هدف خلقت تخلق به اخلاق الله است مى‌بايست در او تحولاتى صورت گيرد که مرحوم ملاصدرا مى‌گويد اين تحول “حرکت او از فطرت اولى به فطرت ثانويه است” البته براى اين تحول بايدانسان، آزادى داشته باشد، هم آزادى اجتماعى و هم آزادى معنوي.آزادى معنوى او به قول شهيد مطهرى همان “تزکيه نفس” است که در معناشناسى همان اخلاق مى‌شود. بنابراين آزادى و اخلاق بر محيط يک دايره به دنبال يکديگرند.
رابطه آزادى اجتماعى و اخلاق (بررسى آرا)
1- نظرات شهيد مطهري: شهيد مطهرى مى‌گويد:‌در اسلام عبادات گذشته از اصالتى که دارند جزء برنامه تربيتى هستند و يکى از وسايل و از قضا از هر وسيله ديگرى در اخلاق و روح بشر موثرتر و نافذتر است.محور مسائل اخلاقي، خود را فراموش کردن و از خود گذشتن و از منافع خود صرف‌نظر کردن است. ايشان در پاسخ به اين پرسش که چرا بشر وقتى پاى عمل مى‌رسد ضد اخلاق مى‌شود در حالى که هميشه دم از اخلاق و عدالت مى‌زند؟ مى‌گويد:‌علت آن بدون پشتوانه بودن اخلاق و عدالت است که اگر اين پشتوانه در ايشان وجود پيدا کند انسان به سهولت راه اخلاق و عدالت را در پيش مى‌گيرد و آن پشتوانه “ايمان” است.
شهيد مطهرى آزادى را اين گونه تعريف مى‌کند: “آزادى يعنى بشر بايد در اجتماع از ناحيه ساير افراد اجتماع آزادى داشته باشد. ديگران مانعى در راه رشد و تکامل او ايجاد نکنند. او را استثمار نکنند يعنى تمام قواى فکرى و جسمى او را در جهت منافع خودشان به کار نگيرند. اين را مى‌گويند آزادى اجتماعي.”
خداوند در سوره آل عمران آيه 64 مى‌فرمايد:‌اى پيامبر به اهل کتاب بگو که دور يک حکم جمع شويم و به جز خداى تعالى هيچ کس را نپرستيم و هيچ چيز را شريک او نسازيم و هيچ کس از ما ديگرى را برده خويش قرار ندهد.
اين نهايت منطق آزادى اجتماعى از زبان قرآن است که پيامبران نيز براى آزادى انسان قيام کرده‌اند.
شهيد مطهرى آزادى را به دو نوع آزادى اجتماعى و آزادى معنوى تقسيم بندى مى‌کند. يعنى انسان همان‌گونه که بايد در بعد اجتماعى آزاد باشد و به طور مثال زير بار بردگى و زير بار ظلم نرود از لحاظ معنوى نيز بايد آزاد باشد.او بايداسير نفس اماره خود نباشد يعنى اسير شهوت نباشد، اسير حرص نباشد و اين مهمتر از آزادى اجتماعى است چرا که اگر اين گونه بود به آزادى‌هاى ديگران و خود در جامعه احترام مى‌گذارد. انسانى که آزادى معنوى را براى خود پذيرفته، وجدان و عقل خويش را آزاد نگه داشته است. اين همان “تزکيه و تقوا”ست. در حقيقت از نظر شهيد مطهرى “آزادى معنوي” همان “اخلاق” است.

رحمت‌الله على رحيمى/روزنامه رسالت/شماره 6216

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار