کارکردهاى اجتماعى هويت

تعريف هويت

مفاهيمى چون هويت و فرهنگ از کليد واژه‌هاى اساسى در علم جامعه‌شناسى به شمار مى‌روند. اگرچه نمى‌توان ترمينولوژى دقيقى براى اين واژگان يافت اما آنچه يقينى است اين است که تدوين و تنظيم علمى و تئوريک مفاهيم فوق از دستاوردهاى کلاسيک شدن دانش در نهاد دانشگاه است.
P B( 128 (1985.) Le Page, Robert., Tabouret -Keller, Andr )
درباره تعريف هويت ديدگاه يکسانى ميان دانشمندان علوم اجتماعى و روانشناسى وجود ندارد اما آنچه که در اين رابطه واضح و مسلم به نظر مى‌رسد اين است که هويت رابطه مستقيم و انطباق نسبتا جامعى با فرهنگ هر فرد و جامعه دارد. تمامى تعاريف موجود درباره تعريف هويت على‌رغم پراکندگى در نحوه پرداخت واژگان و تنظيم عبارت‌ها و اصطلاحات از يک پارادايم واحد پيروى مى‌کنند و آن اين است که: هويت تعريفى است که مى‌توان براساس ارزش‌ها ،باورها آداب، سنن و هنجارها و ... از يک فرد يا جامعه ارائه داد. به تعبير ديگر هويت برايند چيستى فرهنگى هر فرد يا جامعه و ردپايى است که فرهنگ در مسير عبور تاريخى خود برجاى مى‌گذارد. لذا هويت در واقع حاصل جمع عناصر فرهنگى فرد يا جامعه است. هويت در فرهنگ معين اين چنين تعريف شده است: آنچه که موجب شناسايى فرد باشد. براساس اين تعريف يک خود )self( وجود دارد و يک ديگرى )others( فلذا هويت در تعارض و اختلاف با ديگران پا به عرصه مطالعات اجتماعى و فرهنگى مى‌گذارد.
نخستين مفهومى که به همراه هويت و در هويت‌شناسى به کمک ذهن مى‌آيد مفهوم جنجالى و پر رمز و راز فرهنگ است. در واقع شناخت تعريف و فهم کارکرد هويت مسبوق به شناخت ماهيت و کارکرد فرهنگ است. فرهنگ هم در ادبيات فارسى و هم در لاتين به معناى پروراندن و تعالى بخشيدن است. (رفيع‌‌پور، 1385، ص 295) در اين رابطه مى‌توان به ديدگاه‌هاى مختلفى از دانشمندان مشرق زمين و مغرب زمين اشاره کرد. به عنوان مثال مولانا شاعر پرآوازه ايرانى در يکى از مثنوى‌هاى خود مى‌گويد:
اى برادر تو همه انديشه‌اي
مابقى خود استخوان و ريشه‌اي
گر بود انديشه‌ات گل گلشني
وربود خارى تو هيمه گلخني
يا مثلا خواجه عبدالله انصارى عارف و شاعر ايرانى مى‌گويد:
گر در طلب جوهر جانى جاني
گر در طلب گوهر کانى کانى
من فاش کنم حقيقت مطلق را
هرچيز که در جستن آنى آني
دانشمندان غربى نيز ديدگاه‌هاى متفاوتى درباره تعريف هويت دارند اين دانشمندان از آنجا که صرفا در گفتمان ماترياليستى تفکر مى‌کنند و با غايات پوزيتيويستى مى‌انديشند لذا در تعريف هويت نيز صرفا جنبه‌هاى لمسى و حسى فرهنگ را لحاظ نموده و از ابعاد معناگرايانه و متافيزيکى فرهنگ غفلت نموده‌اند. (رفيع‌پور، 1385، ص 295.)

انواع هويت و خاستگاه آن

هويت ازدو سطح فردى و جمعى تشکيل مى‌شود که در متون جامعه‌شناسى هويت جمعى به زيرگروه‌هايى چون هويت گروهى و هويت ملى نيز تقسيم مى‌گردد. در اين ميان آنچه که مهم به نظر مى‌رسد چگونگى پيوند ميان هويت فردى با هويت جمعى است. نخستين اصلى که در مطالعه چيستى پيوند ميان هويت فردى با هويت جمعى بايد بدان توجه کنيم اين است که هويت‌هاى فردى معمولا به مرجع ضمير خود مراجعه مى‌کنند و با هر گروهى که احساس تجانس و تشابه بيشترى نمايند به سوى همان هويت جمعى سوق مى‌يابند. (فرامرز رفيع‌پور، 1385، ص 133) در يک چنين فرايندى که هويت‌هاى جمعى براى افزايش دامنه قدرت خود با هويت‌هاى جمعى ديگر همواره در حال رقابت و بعضا در حال منازعه هستند الگوسازى نقش تکنيکى بسيار قدرتمندى را بازى مى‌کند به اين معنا که معماران، مفسران و عملياتى کنندگان هويت‌هاى جمعى همواره تلاش مى‌کنند براى جذب و افزايش اعضاى جديد، الگوهايى از غايت‌هاى هويتى مطلوب خود را به نمايش بگذارند تا هواداران و يا انتخاب کنندگان، تصويرى روشن از هويت غايى که در نهايت بدان دست خواهند يافت داشته باشند که اين هويت غايى برآيند نهايى هويت اوليه يا همان هويت مبنايى است که نقطه تفاوت يک هويت جمعى با ديگر هويت‌هاى جمعى است.
هويت‌ها به طور کلى يا خاستگاه دينى دارند و تعاليم و آموزه‌هاى الهى و وحيانى در شکل‌گيرى آن نقش محورى بازى مى‌کند و يا مادى هستند و آرمان‌ها و ارزش‌ها و غايات دست‌ساز بشرى تعيين‌کننده سمت و سوى هويت‌هاست.

فايده و کارکرد اجتماعى هويت

نخستين عرصه‌اى که هويت بسان يک موجود مجازى و نامرئى خود را در آن نشان مى‌دهد حوزه فرهنگ است به تعبير ديگر، فرهنگ عرصه‌اى است که هويت در موضوعات مختلف سياسى ديني، اقتصادى و قومى و ... به عينيت درآمده و شکل و قالب لمسى و حسى (قابل شناخت توسط حواس شناختي) به خود مى‌گيرد. (فرامرز رفيع‌پور، 1385، ص 297.) بنابراين اجتماع به عنوان ساحت تعامل انسان‌ها با يکديگر و ميدان بروز و ظهور جهت‌گيرى‌هاى جمعى و تاريخى در اتمسفرى زيست و رشد مى‌کند که فرهنگ نام دارد. در واقع فرهنگ به مثابه رحمى است که جنين جامعه در درون آن حيات يافته و بالندگى مى‌يابد و طبيعتا هر ميزان که اين رحم از قوت و قدرت بيشتر برخوردار باشد قوام و استوارى جامعه در ابعاد گوناگون نيز بيشتر خواهد بود. از آنجا که هويت چه در سطح فرد و چه در سطح اجتماع به شکل فرهنگ، ميوه‌دهى مى‌کند هرگونه انتظار براى داشتن ميوه‌هاى شيرين و مطلوب فرهنگى مسبوق به داشتن هويتى پيشرو و تعالى‌بخش است فلذا کارکرد اجتماعى هويت را مى‌توان در نوع فرهنگى که از آن زايش يافته و سمت و سوى حرکت اجتماع در ابعاد گوناگون را تعيين مى‌کند يافت. هويت در انديشه دينى متغيرى وابسته به ارزش‌ها و آرمان‌ها و قواعد مبنايى آفرينش است به اين معنا که در فلسفه دينى اولا هويت منبعث از فرهنگ دينى اصالت دارد و ثانيا انسان‌ها موظف و مکلف به انتخاب چنين هويتى براى برخوردارى از تعالى و نجات از هبوط شيطانى هستند و چند در چنين انتخابى الزام وجود دارد اما اجبار وجود ندارد. (لااکراه فى‌الدين قد تبيين الرشد من الغي. سوره بقره آيه 256.)

کارکردهايى که براى هويت مى‌توان در نظر گرفت عبارتند از:

1- انسجام و همبستگى ملي.
2- ايجاد آگاهى ملى و جهت‌دهى به زندگى اجتماعي
3- تعيين ساز و کارهاى فرهنگ سياسى (به معناى چهارچوب حفظ کننده مدنيت و انتظام ملي)
باتوجه به کارکرد‌هاى فوق مى‌توان دريافت که هويت به مثابه تکيه‌گاهى است که جوامع در گذر تاريخى خود به سوى آينده به آن تکيه مى‌کنند. هويت‌ها به هر ميزان که از مبانى و غايات منطقى و منظم برخوردار بوده و توان توليد سياست در زمينه‌هاى سياسى و اجتماعى و اقتصادى را داشته باشند. در رهگذر پرآشوب گسست‌هاى فرهنگى و تعارضات هويتى سر به سلامت برده و توان حفظ و صيانت از اعضا و بهره‌مندان خود را خواهد داشت. به همين منظور نقش الگوهاى تاريخى و ملى چه باستانى و چه معاصر در اين راستا بسيار مهم بوده و در صورت ترجمه مستمر و بروز اين آرمان‌ها و الگوها براى نسل‌هاى جديد مى‌تواند قدرت بى‌پايانى در بسيج پتانسيل‌هاى سياسى اجتماعى و اقتصادى و نظامى براى تحقق و صيانت از موجوديت يک ملت و جامعه پديد آورد.

دکتر محمدصادق کوشکي
رسالت

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار