دانشگاه راس هرم مهندسى فرهنگي

دانشگاه راس هرم مهندسى فرهنگي ‏

اهميت مهندسى فرهنگى به لحاظ نتايجى كه براى سعادت فرد و جامعه دارد به گونه‌اى است كه احتياط در هر ‏گونه اقدام و تصميم‌گيرى در مورد آن را مى‌طلبد. ‏

نظم و نسق‌دادن به مجموعه‌اى از مواد يا بازآرايى مجدد آنها به غرض ساختن يك ساختمان جديد را ‏مهندسى مى‌ناميم.هر گونه تنظيمى اصولا معطوف به يك غايت است و مهندسى هم از اين قاعده ‏استثناء نيست. مهندسى فرهنگى جامعه به معناى تنظيم عناصر فرهنگ در يك جامعه است: به ‏گونه‌اى كه در تناسب با غايت مطلوب باشد. در فرايند مهندسى فرهنگى گاهى فقط به كم و زيادكردن ‏مولفه‌هاى موجود يك فرهنگ و بازآرايى آنها اكتفاء مى‌شود ولى گاهى لازم است مولفه‌هاى جديد بر ‏مجموعه اجزاى موجود آن بيفزائيم. مهندسى فرهنگى هم يك فن است و محتاج مهارت‌هاى زيادى ‏علاوه بر علم و دانش است. تجربه و ذوق سليم هنرى مى‌تواند در كنار دانش نظرى فرايند مهندسى ‏را هنرى و زيبا و از سوى ديگر كم‌هزينه و پربار سازد. از آنجا كه فرهنگ مقوله‌اى اجتماعى است و ‏بدون مشاركت جمعى امكان مهندسى آن وجود ندارد و موضوعى نيست كه بتوان با زور و تحميل يك ‏راى و سليقه در موردش نتيجه گرفت، لاجرم بايد در فرايند مهندسى آن هم از تجربه و خرد جمعى ‏مدد گرفت.
اهميت مهندسى فرهنگى به لحاظ نتايجى كه براى سعادت فرد و جامعه دارد به گونه‌اى است كه ‏احتياط در هر گونه اقدام و تصميم‌گيرى در مورد آن را مى‌طلبد. البته از همين جا به پاسخ اين پرسش ‏مى‌رسيم كه چه كسانى در طراحى نقشه فرهنگى جامعه و بالتبع مهندسى آن اولويت دارند؟ اهل ‏فرهنگ عموما اعم از پژوهشگران عرصه دين، دانش تجربي، فلسفه، هنر و... و اساتيد در يك گفتمان ‏جمعى مى‌توانند نقشه اوليه ساختمان جديد فرهنگى جامعه را متناسب با اهداف متعالى آدمى ‏ترسيم كنند و البته از هر گونه جرم‌انديشى كه با ماهيت چنين فنى در تعارض است اجتناب كنند. ‏نقشه فرهنگ عمومى بايد همواره در معرفى نقد و و بررسى عمومى قرار گيرد تا مسير رو به رشد و ‏پويايى داشته باشد. به دليل ويژگى پويايى فرهنگ جامعه، مهندسى فرهنگى بر خلاف مهندسى يك ‏ساختمان كه با پايان‌گرفتن ساختمان پايان مى‌يابد، يك پروژه بى‌پايان است و همواره نيازمند بازنگرى و ‏تصحيح است.
اساتيد دانشگاه به ويژه آنها كه دغدغه سعادت و رفاه اجتماع را دارند بايد به تناسب رشته خود ‏سهمى در بازآرايى فرهنگى جامعه داشته باشند. روح حاكم بر نقشه فرهنگى اجتماع و مهندسى ‏آن، معنويت و ديانت است اما هيچ بخشى از آن نبايد در تعارض با عقل و خرد بشر باشد و اين جمع ‏بين عقل و ايمان يا دين و خرد بشرى مقوله دشوارى است كه نيازمند مشاركت اساتيد است.
‏ بايد جايگاه علوم در مهندسى فرهنگى مشخص شود
‏ حجت‌الاسلام و المسلمين دكتر احمد احمدى - عضو مجلس شوراى اسلامى و استاد دانشگاه: ‏گفته‌اند واژه هندسه مغرب لفظ اندازه فارسى است و مهندسى يعنى اندازه‌گيرى و بر اساس اندازه ‏كاركردن. همه ما مى‌دانيم كه در ساختن يك خانه بايد نخست اندازه زمين معلوم شود سپس بر آن ‏اساس نياز آينده ساكنان خانه از اتاق خواب و هال و آشپزخانه و ساير نيازها بر روى آن، نقشه‌كشى ‏شود و در حين ساختن هم سخت مراقبت به‌عمل آيد كه بنا با نقشه منطبق باشد و اگر هر كدام از ‏اين مراحل نقصى داشته باشد، ساختمان به همان نسبت ناقص خواهد بود و حتى ممكن است اصلا ‏قابل استفاده نباشد. اكنون پرسش اين است كه وقتى يك بناى فيزيكى بدون مهندسى دقيق ناقص و ‏نابكار خواهد بود، يك فرهنگ، آن هم فرهنگ انقلاب، و بويژه فرهنگ انقلاب اسلامى با آن پيچيدگى ‏نظرى و عملي، به مهندسى دقيق، نخست در طراحى و ترسيم نقشه جامع و سپس در اجرا و نظارت ‏درست بر اجرا، نياز ندارد؟ مى‌دانيم كه انقلاب ما در مدتى بسيار كوتاه به پيروزى رسيد زيرا نظام ‏شاهنشاهى نظامى پوسيده بود و خيلى زود فروريخت از اين رو ما براى انقلاب مهندسى جامع ‏نداشتيم؛ با گروه‌هاى الحاد و نفاق هم نه تنها وجه مشترك نداشتيم بلكه آنها شمارى از مهندسان و ‏معماران انقلاب را از ما گرفتند. جنگ تحميلى هم هشت سال بهترين نيروهاى مهندسى فرهنگى و ‏وقت و توش و توان ما را گرفت. به همين جهت نتوانستيم براى انقلاب - از تدوين قانون اساسى ‏گذشته - يك مهندسى جامع تدوين و اجرا كنيم، آرى در زمان تعطيل‌شدن دانشگاه‌ها، به فرمان حضرت ‏امام رضوان‌الله عليه ستاد انقلاب فرهنگى با شش نفر تشكيل شد كه يكى از آنها توان اين كار را ‏نداشت و بيش از يكى دو جلسه هم، حضور نيافت، يكى هم كه به گفته خودش اساسا براى انقلاب ‏فرهنگى بلكه براى ممانعت از تحقق آن، آمده بود، بقيه هم با وجود آن ممانعت ناپيدا، بيشتر به حل ‏مشكلات دانشگاه‌هاى تعطيل‌شده و در حال بازگشايى پرداختند. [البته گزارش كار ستاد انقلاب ‏فرهنگى و شوراى عالى انقلاب فرهنگى نياز به فرصت ويژه‌اى دارد كه اميدوارم روزى آن را بنگارم و ‏منتشر سازم ] در آذر 63 هم كه ستاد به شورا تبديل شد تا 67 يعنى پايان جنگ، فرصت مهندسى ‏فرهنگى و نيروى لازم براى آن نبود. در دوران بازسازى هم، وقت و توان، مصروف بازسازى شد. در ‏هشت سال بعد هم آن باور و آن انگيزه و توان به اين مهندسى فرهنگى نبود تا اينكه سرانجام خود ‏مقام معظم رهبري، دستور اين كار صادر فرمودند. به هر حال، اكنون كه زمينه فراهم شده بايد ‏نقشه‌اى جامع براى فرهنگ به معناى فراگير آن ترسيم شود. به اين صورت كه نخست جايگاه مسائل ‏اعتقادى كه بن و بنياد و در واقع ستون فقرات فرهنگ ما است با دقت تمام و روشن و شفاف تعيين ‏شود، مقام وحى و حقايق وحياني، از مبدا و معاد و شناخت انسان و آغاز و انجام وى و نيز اخلاق ‏برخاسته از وحى - كه در بسيارى از موارد با اخلاق در مكاتب فلسفى به كلى متفاوت است - نيك ‏تدوين شود. جايگاه فقه و فقاهت و اجتهاد، يعنى مواردى كه يكسره مربوط به فقيه و مجتهد و عالم ‏دينى است از مواردى كه دين دستور مستقيم در آنها ندارد تفكيك شود. بر اين اساس جايگاه عباديات، ‏فلسفه، كلام، اخلاق، تعليم و تربيت، سياست و شعبه‌هاى مختلف آن، حقوق و شاخه‌هاى گوناگون ‏آن، مكتب اقتصاد، علم اقتصاد و اختصاص يا ارتباط هر كدام از آنها با فقه و علوم دينى روشن مى‌شود. ‏رشته‌هاى ديگر علوم كه پيوستگى كمترى با علوم كه پيوستگى كمترى با علوم دينى دارند از قبيل ‏روان‌شناسي، جامعه‌شناسي، مديريت، جغرافيا، زبان‌هاى گوناگون، تربيت‌بدني، هنر و... بايد در جايگاه ‏فراخور خويش قرار گيرند. علوم ديگرى از قبيل فيزيك، شيمي، زيست‌شناسي، طب، موسيقي، تربيت ‏بدني، رياضيات و مانند اينها نيز، هر چند به لحاظ ساختار در چارچوب علوم دينى نمى‌گنجند اما از حيث ‏اهداف و كاربرد و نتايج بايد در جايگاهى برازنده آن هندسه كلى نظام، جاى گيرند. بايد معلوم كنيم كه ‏ما در علوم بنيادي، صنعت، صنعت نظامي، شاخه‌هاى نظرى علوم، شاخه‌هاى عملى آنها چگونه بايد ‏عمل كنيم، آيا مى‌خواهيم مثل آلمان در شاخه‌هاى نظرى و انتزاعى هر چه بيشتر و در شاخه‌هاى ‏كاربردى و فنى هم هر چه استوارتر پيش برويم يا مثل ژاپن باشيم كه چندان به علوم نظرى محض ‏نمى‌پردازد. به سراغ صنعت مى‌رود؟ در اين ميان اخلاق اسلامى كه در سراسر رفتار و گفتار ما تاثير ‏بنيادين دارد بايد درست و دقيق تبيين و دسته‌بندى و در جاى تا جاى زندگى ما - از رانندگى گرفته تا ‏روابط خانوادگى و تا دادوستد تجارى و برخورد با ارباب رجوع و ميانه‌روى در مصرف و... - پياده شود. ‏همين مسائل فرهنگى از آنجا كه مهندسى‌شده نيست گروه‌ها و ارگان‌هاى فراوانى به آنها پرداخته‌اند ‏و يك فرماندهى واحد و يكپارچه ميان آنها وجود ندارد كه آنها را باهم هماهنگ سازد و هر كدام با همه ‏حسن‌نيتى كه دارند به گونه‌اى عمل مى‌كنند كه حتى گاه با هم رودررو مى‌شوند. هم‌اكنون چندين ‏مركز در باب فلسفه اسلامي، آن هم با بودجه بيت‌المال، كار مى‌كنند بى‌آن‌كه معلوم شده باشد كه ‏چه مقدار به همه اينها نياز هست و آيا با يكديگر تداخل ندارند. در باب علوم قرآنى هم‌همين‌طور است؛ ‏البته با اين تفاوت كه در اينجا همه بودجه از بيت‌المال نيست، اما به هر حال ممكن است كار تكرارى ‏انجام گيرد. در هر زمينه مى‌توان نمونه‌هاى فراوانى آورد و رابطه هر كدام را با بقيه اجزاء و در كل به ‏هم‌پيوسته نشان داد. به هر حال طرح مهندسى فرهنگى سبب مى‌شود كه هر جزئى از سراسر كل ‏و مجموعه نظام به صورت متوازن و حساب‌شده در جاى متناسب خودش قرار گيرد و تا اين طرح تهيه و ‏پياده نشود اجزايى از هم گسسته خواهيم داشت آنچنان كه هم‌اكنون در بسيارى از موارد داريم.
‏ تحقق مهندسى فرهنگى نيازمند همكارى همه جامعه است
‏ دكتر مصطفى فضائلي: عبارت «مهندسى فرهنگي» تركيبى وصفى است كه درك مفهوم آن متوقف بر ‏فهم معناى هر يك از اجزاى آن است. واژه مهندسى از هندسه مى‌آيد كه علم اندازه‌ها و ‏اندازه‌گيرى‌هاست و در مورد مقولاتى مصداق مى‌يابد كه متشكل از ابعاد اجزا و زواياى متعدد و ‏گوناگون است، و هنگامى كه از مهندسى سخن مى‌گوئيم مفهوم سيستم به ذهن مى‌آيد، سيستم ‏كلى است متشكل از عناصر و اجزايى كه به لحاظ كاركرد و ساختار به گونه‌اى تنظيم شده‌اند كه در ‏خدمت هدفى واحد قرار دارند. در مهندسى سيستم جايگاه آن عناصر و اجزا و رابطه و نقش آنها به ‏گونه‌اى كه در راستاى هدف مشترك عمل كنند بررسى و مشخص مى‌گردد. اما واژه «فرهنگي» وصف ‏منسوبه به فرهنگ است. فرهنگ از مفاهيم فوق‌العاده پيچيده و با ابعاد و اجزاى متكثر است، به ‏گونه‌اى كه تعبيرى گويا و جامع از آن كارى بس دشوار است. البته تعاريف بسيار متنوعى از آن شده ‏است، ليكن با توجه به حصول اين مقام تعبيرى كوتاه و به نظرم پذيرفتنى از فرهنگ عبارت است از ‏‏«مجموعه به هم پيوسته‌اى از شيوه‌هاى تفكر، احساس و عمل، كه كم و بيش مشخص گرديده و از ‏سوى مجموعه‌هاى انسانى فراگرفته و جريان مى‌يابد. به تعبيرى فرهنگ جامعه حاوى سه دسته ‏عناصر است: عناصر مبنايي(باورهاى ارزشي)، عنصر رفتاري(عواطف، احساسات و...) و عنصر ‏محصولي(اقتصاد، سياست، حقوق، فرهنگ، صفت، فن‌آورى و...= تمدن.) مراد از مهندسى فرهنگى ‏اين است كه مهندسى نظام جامعه(شامل نظامات فرعى اقتصادي، سياسي، اجتماعى و فرهنگي) ‏با رويكرد و جهت‌گيرى به سوى فرهنگ هدف باشد. در هر جامعه‌اى فرهنگى حاكم است كه در همه ‏نظامات آن سارى و جارى است. حال از نگاه درون فرهنگي، چنانچه ميان عناصر فرهنگ جامعه تناسب ‏و همسازى نباشد، نياز به باز مهندسى خواهد داشت. مثلا، ما در باورهاى ارزشى‌مان اعتقاد به تعاون ‏و كار جمعى داريم (تعاونوا على البروالتقوي، يدالله مع الجماعه ....) اما در عمل روحيه كار جمعى ‏نداريم؛ آرمان شهادت‌خواهى داريم ولى در خيلى حوزه‌هاى عمل خطرپذيرى نداريم؛ اعتقاد به قيامت و ‏معاد داريم ولى روحيه گذشتن از منافع آنى در جهت منافع آتى را نداريم؛ طلب علم را فريضه مى‌دانيم ‏ولى اهل مطالعه و پژوهش نيستيم؛ به كرامت و ارزش والاى انسانى به عدالت اعتقاد داريم اين ‏ارزش‌هايى است كه در قانون اساسى مردم اعلام كرده‌اند، اما عناصر رفتارى و محصولى فرهنگى ‏جامعه ما تجلى عينى آن ارزش‌ها نيست. بايد ببينيم چرا آن آرمان‌ها و ارزش‌ها به فرهنگ رفتارى و ‏محصولى تبديل نشده است. اين نياز به مهندسى معكوس و بازمهندسى نظام جامعه دارد. يعنى بايد ‏نظام موجود را تجزيه و تحليل كنيم، ساختارها و كاركردهاى نظامات اقتصادي، سياسي، اجتماعى و ‏فرهنگى موجود جامعه را ترسيم كنيم تا نارسايى‌ها و نقاط ضعف و قوت آن روشن شود، آنگاه به ‏بازمهندسى آن بپردازيم و ساختارها و كاركردها را اصلاح كنيم. حال آنچه اهميت فوق‌العاده دارد و ‏بسيار نيز دشوار و پيچيده است، چگونگى مهندسى فرهنگى است. اين دشوارى به ويژه از آنجاست ‏كه ما از مهندسى فرهنگ و مهندسى فرهنگى براى جامعه‌اى سخن مى‌گوئيم كه يك فرهنگ ديرينه ‏و جارى دارد كه در تمام تار و پود آن رسوخ يافته است، در اداره‌اش، دادگاه اش، مدرسه و دانشگاه اش ‏و... يعنى از مهندسى يك جامعه تازه متولد شده سخن نمى‌گوئيم.
‏ اين در حالى است كه هرگونه تغيير و تحولى بايد توسط همين نهادها و در همين جامعه اتفاق بيفتد، ‏مسئله قدرى معماگونه و پارادكسيكال مى‌نمايد كه جامعه‌اى كه با رفتارهايى خوگرفته خودش را ‏متحول كند. بديهى است به يك باره نمى‌توانيم آنچه هست را براندازيم و طرحى نو دراندازيم. ‏مهندسى فرهنگى يك پروژه محض نيست بلكه در عين حال يك پروسه است كه تدريجى و دائمى ‏خواهد بود. بايد مقدمات فراهم گردد، نخست مهندسى فرهنگى انجام گيرد، فرهنگ آرمانى شناخته ‏شود، همان كه شاخص‌هاى ارزشى آن در اصول كلى و اصول اعلامى قانون اساسى جمهورى ‏اسلامى ايران آمده است. ديگر اين كه طرح آمايش فرهنگى كشور صورت گيرد يعنى نقشه جغرافيايى ‏فرهنگى ترسيم شود آنگاه شاخص‌ها و مختصات فرهنگ هدف تعيين گردد، سپس كاركردها و ‏ساختارهاى متناسب اقتصادي، سياسي، اجتماعى و فرهنگى مشخص شود. بديهى است اين مهم ‏نياز به يك پشتوانه نيرومند و همه‌جانبه مطالعاتي، تحقيقاتى و آموزشى دارد. اينجاست كه نقش ‏مراكز علمى و به ويژه دانشگاه‌ها و حوزه ظاهر مى‌شود. مطالعات، پژوهش‌ها و آموزش‌هاى علمى ‏روشمند و هدفمند در حوزه فرهنگ با همه ابعاد و اجزايش بايد انجام گيرد. اين نياز به بهره‌مندى از ‏همه تخصص‌هاى موجود و بلكه طراحى تخصص‌هاى تازه و گشودن حوزه‌هاى مطالعاتى جديد در ‏دانشگاه، حوزه و مراكز علمى و پژوهشى دارد. بنابراين مهندسى فرهنگى پروژه‌اى نيست كه از عهده ‏يك شخص، ارگان يا مجموعه‌اى به تنهايى برآيد، بلكه همه جامعه بايد با آن درگير شوند و در راس ‏همه، دانشگاه‌ها و دانشگاهيان قرار دارند، البته به يك مديريت و هماهنگ‌سازى ستادى نياز است كه ‏به شوراى عالى انقلاب فرهنگى محول شده است.
‏ تشكيل دولت فكر مهم‌ترين راهبرد تحقق مهندسى فرهنگى است
‏ دكتر محمدجواد حيدرى خراسانى عضو هيئت علمى دانشگاه: مهندسى فرهنگى يعنى طراحى ‏هندسه معضلات فرهنگى و نگرش سيستماتيك و نظام‌مند به مقوله فرهنگ. فرهنگ به معناى ‏مجموعه باورها، آداب و رسوم و تربيت و آموزش و پرورش و اخلاق، اعمال و... است. براى طراحى ‏هندسه معضلات فرهنگى با نگاهى سيستماتيك و نظام‌مند چهار مرحل بايد تحقق يابد: -1 ترسيم ‏وضعيت مطلوب فرهنگى در كشور -2 ترسيم وضعيت موجود فرهنگى در كشور -3 شناسايى و ترسيم ‏فاصله وضعيت موجود با وضعيت مطلوب فرهنگى -4 شناسايى و ترسيم راهكارهاى انتقال از وضعيت ‏موجود به وضعيت مطلوب.
‏ براى تحقق مراحل چهارگانه يادشده انجام امور زير ضرورى به نظر مى‌رسد: -1 تشكيل دولت فكر: ‏يعنى بسيج ظرفيت كارشناسى كل كشور در تمام ساحت‌هاى فرهنگ مانند جهان‌بيني، آموزش، ‏پرورش، اخلاق، اعمال. دولت فكر يعنى شناسايى متفكران و صاحبان مغز در عرصه‌هاى مختلف ‏فرهنگ و استفاده از كارشناسى ايشان در هدف‌گذارى‌ها و برنامه‌ريزى‌ها و تصميم‌گيرى‌ها زيرا فرهنگ ‏يك سيستم است كه اجزاى گوناگون دارد برخى از اجزاى فرهنگ، نظام‌ها هستند، مانند: -1 نظام ‏باورها، اعتقادات، مدعيات و مفروضات اساسى -2 نظام ارزش‌ها و نگرش‌ها (جهان‌بينى و ايدئولوژي) -‏‏3 نظام نمادها و رفتارها. مهندسى فرهنگ يعنى شناخت دقيق اجزاى سه‌گانه فرهنگى و طراحى و ‏نوسازى و بازسازى مجدد آن به‌گونه‌اى كه ارتباط موزون و منطقى بين ارزش‌ها و نگرش‌ها با مدعيات و ‏مفروضات اساسي، باورها و نمادها و رفتارها برقرار باشد و اين مهم انجام نمى‌گيرد مگر با ترسيم ‏مراحل چهارگانه وضعيت مطلوب، موجود، شكاف و فاصله ميان دو وضعيت و راهكارهاى انتقال. بنابراين ‏مهندسى فرهنگى كشور يعنى بازخواني، نوسازى و بازسازى كلان نظام كشور، نظام‌ها و دستگاه‌ها، ‏سياست‌ها، قوانين و سازوكارهاى لازم براى تحقق فرهنگ آرمان اسلام. براى رسيدن به مهندسى ‏فرهنگي، مهندسى دولت فكر به عنوان اصلى‌ترين و فراگيرترين كانون ايده‌پردازى و كارشناسى قوه ‏مجريه لازم است نظر به اينكه جامعه ايران و جمهورى اسلامى در انديشه توسعه بسر مى‌برد نخست ‏بايد با تشكيل دولت فكر به توسعه در انديشه دست يابد و توسعه در انديشه بدون تشكيل دولت فكر ‏امكان ندارد. منظور از دولت فكر يك شبكه گسترده ملى ايده‌پردازى و برنامه‌ريزى كاملا علمى و ‏سيستمى است كه در كنار عالى‌ترين سطوح قوه مجريه (هيئت دولت) تا پايين‌ترين لايه‌هاى آن ‏‏(دهيارى‌ها) قرار مى‌گيرد و با بسيج تمام ظرفيت كارشناسى كشور و حتى در صورت لزوم با استفاده ‏از ظرفيت كارشناسى جامعه جهانى مجموعه شبكه اجرايى كشور را از نظر فكرى و فرهنگى تغذيه ‏مى‌نمايد. رسالت دولت فكر، كمك فكرى برنامه‌ريزى شده و سازمان‌يافته به مجموعه حاكميت در ‏تمامى سطوح اجرايى جهت نگرش سيستماتيك و نظام‌مند در مقوله فرهنگ و بازخواني، نوسازى و ‏بازسازى كليه نظام‌ها و دستگاه‌ها، سياست‌ها، قوانين و سازوكارهاى لازم براى تحقق فرهنگ آرمانى ‏اسلام در جامعه است. مهم‌ترين كار دولت فكر براى رسيدن به مهندسى فرهنگى ترسيم وضعيت ‏موجود نظام باورها، اعتقادات و مدعيات و مفروضات اساسى و همچنين ترسيم وضعيت نظام ارزش‌ها ‏و نگرش‌ها و نظام نهادها و رفتارهاست. به علاوه بايد وضعيت مطلوب نظام‌ها تصحيح گردد و ‏راهكارهاى انتقال از وضعيت موجود به وضعيت مطلوب نيز با استفاده از دولت فكر و شبكه گسترده ‏ايده‌پردازى و برنامه‌ريزى علمى و كارشناسى صورت گيرد.
‏ دانشگاهيان در اجراى فرهنگ نظام‌مند نقش مهمى دارند
دانشگاه ‏

‏ زهرا خزائى عضو هيئت علمى و مسئول دفتر پژوهش واحد خواهران دانشگاه قم: در ابتدا لازم است ‏تفاوت دو واژه مهندسى فرهنگ و مهندسى فرهنگى را روشن سازيم. معمولا فرهنگ هر جامعه‌اى را ‏مجموعه‌اى از عناصر گوناگون تشكيل مى‌دهد كه با توجه به لايه‌هاى مختلف آن مى‌توان پاره‌اى از آن ‏عناصر را به عنوان روبنا مطرح كرد و دسته‌اى ديگر را به عنوان زير بنا يا مبنايي. زبان، خط، آداب و ‏رسوم و هنر از جمله عناصر رو بنايى‌اند كه طبيعتا بايد بر عناصرى مثل دين، ارزش‌ها، باورها و عقايد ‏مبتنى باشند. مهندسى فرهنگ در اينجا به معناى طراحي، نوسازى و بازسازى سيستم يك فرهنگ ‏است يا قراردادن اجزاى هرلايه در جاى خود و برقرارى ارتباط سيستماتيك بين مبانى و عناصر ظاهرى ‏يا ايجاد انسجام و هماهنگى بين لايه‌هاى گوناگون براى رسيدن به هدف مطلوب يا همان فرهنگ ‏ايده‌آل. و لازمه تحقق اين سازگاري، مديريت صحيح فرهنگ مى‌باشد. اما مهندسى فرهنگى به معناى ‏مهندسى كلان نظام كشور، يعنى طراحي، ساماندهى و بازسازى نظام‌هاى چهارگانه اقتصادي، ‏سياسي، اجتماعى و فرهنگى بر مبناى اهداف فرهنگى است. در اين راستا بايد فرهنگ مهندسى ‏شده، بستر و زمينه‌ساز كليه نظامات، نهادها، سازمان‌ها و رفتارهاى فردى و اجتماعى قرار گيرد و ‏اينها در قالب و فضاى آن فرهنگ به بسط و توسعه بپردازند. نتيجه اين حركت، نهادينه‌كردن فرهنگ در ‏همه اركان نظام يا سلطه فرهنگ بر حوزه‌هاى اجتماعي، اقتصادي، سياسى و فرهنگى و لحاظ آن به ‏عنوان پايه همه اشكال توسعه مى‌باشد. با توجه به اينكه در نظام دينى ايران، فرهنگ دينى - ملى يا ‏اسلامى - ايرانى به عنوان فرهنگ اصيل و صحيح مورد پذيرش قرار گرفته، همه دستگاه‌ها، نهادها و ‏بخش‌هاى گوناگون ياد شده، علاوه بر اينكه بايد در فضاى اين فرهنگ دينى - ملى بازسازى شوند، ‏موظفند با هماهنگى و انسجام و با يك جهت‌گيرى واحد، به سوى تحقق فرهنگ اصيل حركت كنند. ‏آن‌گونه كه در سند چشم‌انداز به آن اشاره شده كه ايران در بيست سال آينده بايد متناسب با ‏مقتضيات فرهنگي، به يك كشور توسعه‌يافته تبديل شود و ايرانيان بر اصول اخلاقى و ارزش‌هاى ‏اسلامى خود تكيه كنند. از اين رو مهندسى فرهنگى لازمه تحقق يك فرهنگ است كه به عنوان يك ‏پروسه يا فرايند، به صورت تدريجى و در بلندمدت قابل تحقق است. و با توجه به اينكه اين مهم تنها در ‏صورتى محقق مى‌شود كه اين بازنگرى و بازسازى در همه حوزه‌ها و بخش‌هاى جامعه صورت بگيرد، ‏در نتيجه نمى‌توان قلمرو مهندسى فرهنگى را محدود به يك حوزه يا نهاد اجتماعى خاص دانست، ‏بلكه سطوح سه‌گانه فردي، اجتماعى و خانوادگي، در سه لايه باور، گرايش و رفتار را شامل مى‌شود ‏كه اينها بايد بر اساس فرهنگ دينى - ملى مورد تحليل و بازسازى قرار گيرند.
‏ با توجه به توضيحات فوق، لازمه تحقق مهندسى فرهنگي، شناسايى فرهنگ و كاربست آن در همه ‏دستگاه‌هاى اجرايي، اقتصادي، سياسى و فرهنگى خواهد بود. دانشگاه به عنوان يك موسسه ‏فرهنگي، به لحاظ تمركز نخبگان فكرى در آن، از دو جهت مى‌تواند در اين فرايند موثر واقع شود. از ‏سويى نخبگان دانشگاهى مى‌توانند با آگاهى از عناصر متفاوت فرهنگ و نظام‌هاى اقتصادي، ‏سياسي، فرهنگى و اجتماعى و آگاه‌سازى نسبت به اين عناصر و اركان، مقدمات تحقق مهندسى ‏فرهنگ را فراهم آورند. شناسايى عناصر ضعيف و ناسازگار با فرهنگ ملى - ديني، علاج ناهنجارى‌هاى ‏فرهنگى و تقويت عناصر موجود و مرتبط با فرهنگ و تبيين نحوه ارتباط سيستماتيك و نظام‌وار بين ‏عناصر زيرين و رويين و آگاه‌ساختن دانشجويان و جامعه از اين امر مى‌تواند به بسترسازى تحقق ‏مهندسى فرهنگى كمك كند. علاوه بر اين، نخبگان وابسته به هر يك از حوزه‌ها و نظام‌هاى برشمرده، ‏مى‌توانند با طراحى و بازسازى اصول و عملكردهاى متناسب با نظامى كه بدان تعلق دارند، بر پايه ‏فرهنگ اصيل اسلامى و با رفع ناهنجارى‌ها يا نواقصى كه در اين رابطه وجود دارد به اجراى فرهنگ ‏نظام‌مند خود كمك كنند. ايجاد ارتباط و هماهنگى بين دستگاه‌هاى مختلف و هم انديشى براى رفع ‏ناسازگارى‌ها و مشاركت‌دادن دانشجويان در اين پروسه و آگاه‌سازى جامعه از اين تحول، از جمله ‏فعاليت‌هايى است كه دانشگاهيان، با توجه به جايگاه علمى - فرهنگى خود مى‌توانند در اين راستا ‏ايفا كنند. تلاش هوشمندانه و آگاهانه، دلسوزى و احساس مسئوليت و صبر و تحمل از جمله ‏مولفه‌هاى اساسى است كه براى تحقق اين فرايند لازم و ضرورى است.
‏ دانشگاه مهم‌ترين بازوى تحقق مهندسى فرهنگى است
‏ دكتر مهديه سادات مستقيمي: براى تبيين مفهومى مهندسى فرهنگي، نخست بايد به تحليل مفهوم ‏دو عنصر «مهندسي» و «فرهنگ» پرداخت و آن‌گاه بارهاى معنايى ويژه اين تركيب اضافى را مورد ‏بررسى قرار داد.
‏ گستره معنايى واژه مهندسى (صرف‌نظر از جزئيات دقيق مرتبط با آن)، القاكننده نوعى عمل‌سازى ‏سيستماتيك و الگوپردازى نظام‌مند و زيربنايى است. مدل نوعى نقشه كاربردى و طرح عملياتى است ‏و بر اساس مبانى و اهداف طراحى مى‌گردد و سيستم نيز مجموعه‌اى روش‌مند رعايت‌مدار است كه ‏تعامل سنجيده و دقيق اجزاء علاوه بر كنش‌هاى مستقل هر يك از آنها در آن مورد ملاحظه قرار ‏مى‌گيرد. فرهنگ نيز آميزه‌اى از جلوه‌هاى انديشه‌ها و ارزش‌ها و دين و قوانين، تلقى‌ها و پندارها، ‏سنت‌ها و رفتارها و... در جنبه‌هاى مهم زندگى يك فرد يا جامعه است و بنا به تعبيري؛ فرهنگ تمدنى ‏زنده است. البته در مورد فرهنگ، حدود پانصد تعريف ارائه شده است و از بين آنها تعاريفى مقبول‌تر ‏است كه بر اساس زيرساخت‌ها و مولفه‌ها و شاخصه‌هاى فرهنگى خودمان، طراحى شده باشد و بايد ‏اقرار كرد كه ارائه تعريف حقيقى از فرهنگ، سهل و ممتنع است. تركيب اضافى مهندسى فرهنگى با ‏توجه به مفهوم عناصر و اجزاى سازنده آن نوعى معمارى و بازسازى و نوسازى فرهنگ بر اساس ‏مدل‌هاى سيستمى و الگوهاى نظام‌دار و تئورى‌هاى هندسه‌مند است. در قلمرو مهندسى فرهنگى ‏حداقل بايد به طراحى و مهندسى سه نقشه اصلى همت گماشت: 1) طرح دقيق وضعيت فرهنگ و ‏واقعيت‌ها و جريان‌هاى فرهنگى موجود «بر اساس فلسفه فرهنگ، علم فرهنگ‌شناسي، انواع ‏فرهنگ‌پژوهى‌ها و تحليل‌هاى آمارى و جريان‌شناسى‌هاى فرهنگي»
‏ ‏2) طرح دقيق و مدلى واقع‌گرايانه (و نه آرمان‌گرايانه) براى ترسيم وضعيت مطلوب فرهنگى بر اساس ‏ارزش‌ها و انديشه‌هاى بنيادين و دين و فطرت الهى و معيار اصيل و حديث ثقلين (قرآن و عترت)3 ) مدل ‏مهندسى فرهنگى براى تغيير و تحول وضعيت موجود و وصول به وضعيت مطلوب «بر اساس توجه به ‏مقياس‌ها، واقعيت‌ها، امكانات و جايگاه اجزاء و عوامل فرهنگي، روش‌ها، تناسب‌ها و نسبت‌ها، تعامل ‏و ترابط اجزاء و روش‌ها و غايات، و...»
‏ قلمرو مهندسى فرهنگى نيز قلمرو وسيعى است البته مدارهاى مهندسي، سبب تغيير آن نيز ‏مى‌شود .
‏ بر اساس گرايش و محوريتى كه در مهندسى فرهنگى وجود دارد مى‌توان آن را به مواردى از جمله ‏تقسيمات زير تقسيم كرد: 1) مهندسى فرهنگى دين‌مدار 2) مهندسى فرهنگى فرهنگ‌مدار 3) ‏مهندسى فرهنگى مردم‌مدار
‏ اگر دين را بتوان به خوبى تعريف كرد و اگر بتوان در گرايش مهندسى فرهنگي، دين‌مدارى را برگزيد و در ‏تمامى ساحت‌هاى مهندسى فرهنگى به دين‌دارى پايبند بود، آن‌گاه مى‌توان ادعا كرد كه قلمرو ‏مهندسى فرهنگى دين‌مدار، به وسعت قلمرواى است كه دين در آن جلوه كرده است از اين رو گستره ‏اين قلمرو همه ساحت‌هاى اقتصادي، سياسي، اجتماعي، فردي، اخلاقى و... را در بر مى‌گيرد. در اين ‏نوع از مهندسى فرهنگي، براى گذر از وضعيت موجود در رسيدن به وضعيت مطلوب بايد با شاخصه‌ها و ‏معيارها و سنجه‌هاى دينى به ايجاد تحولاتى در زمينه فرهنگ همت گذاشت؛ مهم‌ترين تحولاتى كه در ‏قلمرو مهندسى فرهنگى محقق مى‌شوند عبارتند از:
‏ ‏1) تحول توسيعي(تحول در پهنا) 2) تحول تعميقي(تحول در ژرفا) 3) تحول تطبيقي(تحول روبنايى با ‏توجه به تطابق‌ها و تناسب‌ها) 4) تحول تصحيحي(تحول به منظور تصحيح خطايا و انحرافات) 5) تحول ‏تاثيرى (تحولى كه تحت تاثير پديده‌هاى نوين مثل تكنولوژى و... پديد مى‌آيد.
‏ از سوى ديگر قلمرو مهندسى فرهنگي، سه مقوله 1) رهيافت‌ها 2) راهبردها 3) راهكارها را شامل ‏مى‌شود و مهندسى فرهنگى دين‌مدار همه اين‌ها را از دين و دين‌مدارى به استعاره مى‌گيرد. به ‏همين جهت مهندسى فرهنگى دين‌مدار، بايد به سوى فرهنگى‌شدن قدسى پيش رو، و به تعبير ديگر ‏مدل فرهنگى مطلوب در جامعه دينى بايد (فرهنگ قدسي) باشد، هر چند مقاومت‌هاى فزاينده و ‏گسترده‌اى در مقابل فرهنگى‌سازى قدسى وجود دارد ولى تنها مدلى كه مى‌تواند عالم‌گير باشد ‏همين مدل فرهنگى است زيرا اين مدل متخذ از متن دينى است كه با فطرت الهيه سازگارى دارد. آن ‏چه كه مهم است اين است كه دين بايد فرهنگ شود و فرهنگ دينى در متعالى‌ترين قرائت‌هاى آن ‏همان «فرهنگ قدسي» است. قلمرو دين پهناى همه زمان‌ها و مكان‌ها را فرا مى‌گيرد و مهندسى ‏فرهنگى دين‌مدار نيز در چنين قلمرواى به عرصه ظهور مى‌رسد. دين با وجود عنصر ثابت و متغيرى كه ‏در درون خود دارد، داراى اين قابليت است كه انعطاف پيدا كرده و در همه گستره‌ها و مجارى و ‏بسترهاى فرهنگى جارى مى‌شود.
‏ چنان‌چه بيان شد در مهندسى فرهنگي، بايد بر سه مقوله هم‌تباري، هم‌گرايى و هم‌سويي؛ اجزاي، ‏عناصر، اهداف، غايات، پيام‌ها، حقوق و مسئوليت‌ها در سيستم فرهنگ و نظام فرهنگى تاكيد كرد و ‏در اين بين بايد به سه مقوله: 1) تعادل 2) تناسب 3) تعامل و ترابط اجزاء در سيستم فرهنگي، دقت ‏فراوان مبذول داشت. شناسايى و مهندسى اين مقولات، به توانمندى علمى عميقى نيازمند است كه ‏دانشگاه‌ها مى‌توانند آن را تامين نمايند. شايد بتوان در يك كلام مختصر و مفيد، نقش دانشگاه‌ها در ‏سه ساحت 1) بنيادها 2) نمودها 3) نهادهاى فرهنگ ديني، نقشى موثر و چشمگير دانست و در هر ‏سه ساحت فوق بدون مهندسى عميق فرهنگى نمى‌توان به موفقيت نائل آمد. شوراى عالى انقلاب ‏فرهنگى نقطه شروع و اتكاى مهندسى فرهنگى است ولى دانشگاه‌ها نيز مهم‌ترين بازوهاى تحقق ‏اين امر مهم‌اند. هر چند شوراى عالى انقلاب فرهنگى به منزله مغز و مركز فرماندهى مهندسى ‏فرهنگى است ولى دانشگاه‌ها به منزله حواس ظاهر و رشته‌هاى مدار عصبى هستند كه مى‌توانند ‏اطلاعات و مواد خام و الگوهاى اوليه‌اى را براى اين مهندسى فرهنگى در اختيار اين شورا بگذارند. ‏البته نقش دانشگاه‌ها به موارد فوق منحصر نمى‌شود، بلكه دانشگاه‌ها در تصميم‌گيرى و تعميم‌سازى ‏و برنامه‌ريزى عملياتى و تاكتيكى و حتى اجرا و بيان هندسه‌هاى عملى و تبيين گزاره‌ها و آموزه‌هاى ‏فرهنگى و جلوگيرى از خطا در تطبيق و تشخيص مصداق و موضوع و توجه‌دادن به ظرف زمان و مكان و ‏بسيارى از موارد ديگر مى‌توانند نقش چشمگيرى داشته باشند. البته در مهندسى فرهنگى ‏دين‌مدارانه، مهم‌ترين نقشى را كه دانشگاه مى‌تواند ايفاد نمايد در تعامل با حوزه است. احياى فكر ‏دينى در جريان مهندسى فرهنگى مهم‌‌ترين رسالت مشترك حوزه و دانشگاه است. اين رسالت در ‏جهان جديد كه منشور غرب از نظر فكرى و فرهنگى موجب جابجايى و تزلزل و از هم گسيختگى‌هاى ‏فرهنگى و فكرى مى‌شود، از اهميت بيشترى برخوردار مى‌شود. شايد اين تعبير شايسته‌اى باشد كه ‏بگوييم مهندسى فرهنگى در بعضى از بخش‌ها و بنيادهاى فرهنگى بايد فيلسوفانه و در بعضى از ‏روبناها و ساختارها و روش‌ها و نمودها بايد پيامبرانه و در بعضى از ساحت‌هاى مديريتى و ‏سياست‌گذارى‌هاى كلان بايد اقتداگرايانه باشد و دانشگاه‌ها با اقسام تحقيقات بنيادى و كاربردى و... ‏نه تنها در بخش تئورى و نظرى بلكه حتى در بخش نظارت و اجرا مى‌توانند فيلسوفانه و پيامبرانه و ‏اقتداگرايانه به ايفاى نقش بپردازند.

نويسنده: احمد احمدى ‏-- منبع: روزنامه رسالت ‏

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار