دنيا در حد ضرورت

گروهی از انديشه وران معتقدند: هدف اصلي دين، تبيين و تبليغ آخرت است و در مواقع ضرورت، در حد رفع نياز به امور دنيايي مي پردازد. از مصاديق اين گروه، دكتر سروش است. او در نوشته هاي متعدد، به ويژه در مقالة «ايدئولوژي و دين دنيوي»1 موضوع را چنين طرح مي كند:
سؤ ال بسيار مهمي كه براي دينداران مطرح مي شود، اين است: ديني كه ما به آن معتقديم، در درجة اول براي حل چه مسائلي آمده است؟ در درجة اول، خادم چه اهداف و اغراضي است؟ آيا براي حل مسائل دنيوي ما آمده و به منزلة يك مرامنامة دنيوي است يا براي حل مسائلي ديگر و از جنس ديگر آمده است يا براي هر دو مقصد؟ به هر حال، پاسخ ما منطقاً از چهار فرض خارج نيست: فرض اول اين است كه دين، نه براي حل مسائل دنيوي آمده است و نه براي حل مسائل اخروي. فرض دوم اين است كه بگوييم: دين براي دنيا آمده است و يك مرامنامة دنيوي است كه اسم اخصش، «ايدئولوژي» است. فرض سوم اين است كه دين فقط براي آخرت است؛ يعني ما قائليم كه حيات اخروي وجود دارد و در آن جا سعادت و شقاوتي براي ما تعريف خواهد شد و لذا خداوند، آداب و اصول و قواعدي به ما آموخته است تا سعادت ما در حيات اخروي تأمين شود. فرض چهارم هم اين است كه دين براي تأمين سعادت دنيا و آخرت، هر دو آمده است. 2

بعد با بيان بطلان سه فرض نخست به ويژه دربارة دين اسلام مي گويد:

از ميان فروض چهارگانة فوق، فرضي كه بيش از همه محل توجه و تأمل است و بايد بحث اساسي را معطوف به آن كنيم، فرض چهارم است؛ يعني اين فرض كه دين، هم براي دنيا است، هم براي آخرت. تصور بنده اين است كه عموم كساني كه با اين فرض مواجه مي شوند، علي القاعده خواهند گفت كه دين، خصوصاً دين اسلام، هم صبغة دنيايي دارد، هم صبغة آخرتي. هم براي تأمين سعادت اين جهان آمده است، هم براي تأمين سعادت آن جهان؛3

سپس از فرض چهارم و چگونگي ارتباط ديني دنيا و آخرت دو نظرية متفاوت ارائه داده، مي گويد:

گاهي ما مي گوييم آخرتمان تابع دنياي مان است و مقصودمان اين است كه اگر در دنيا عمل نيك انجام دهيم، در آخرت رستگار خواهيم شد. اين حرف البته مورد تصديق عموم دينداران است؛ اما گاهي مقصود از آن مد عا چيز ديگر است. در اين شق دوم، اساساً عمل خوب با توفيق دنيوي تعريف مي شود. عملي خوب است كه دنياي ما را آباد و مرفه كند و به ما عزت ببخشد.... مرحوم دكتر شريعتي جملة خوبي دارد. مي گويد: ديني كه به درد قبل از مرگ نخورد، به درد بعد از مرگ هم نخواهد خورد. [خلاصه]، آخرت به دو معنا در گرو دنيا است: يك معناي متداول آن اين است كه اگر كسي در اين دنيا كار نيك انجام بدهد، يعني حج برود، نماز بخواند، روزه بگيرد، از فقرا دستگيري كند، حُسن خُلق داشته باشد و غيره، به او مثوبت اخروي مي دهند و به بهشت وارد مي شود. مطابق اين معنا، ما در اين جا مشغول به اعمال اخروي هستيم و در آن جا هم ثواب اخروي مي بريم؛ اما معناي دوم تابع بودن آخرت نسبت به دنيا اين است كه بايد در دنيا موفق و مرفه و عزيز و مقتدر بود و وقتي اين توفيق حاصل شد، توفيق آخرتي سعادت آن جهاني ما هم خود به خود و به تبع، تأمين خواهد شد و ديني كه در پي اقتدار و عزت و رفاه و سرافرازي پيروانش نباشد، دين نيست. ايدئولوژيك كردن دين، دقيقاً به اين معنا است. 4

سروش در مقام گزينش مي گويد:

گمان من اين است كه اگر كسي آخرت را محيط بر دنيا ببيند و لختي در گوهر رسالت رسولان بينديشد، ترديد نخواهد كرد كه حيات فاني ما كه مقدمة حيات جاويد است، شأني تبعي دارد و اصالت با حيات ديگر است و دين هم رسالتش او لاً و بالذ ات متوجه آن است و تدبير دنيا را به عُقلا وانهاده است از زراعت و صنعت گرفته تا حكومت و سياست.... به هر حال، تمام مطلب اين است كه هدفگيري دين غيرايدئولوژيك، معطوف به آخرت و تأمين سعادت اخروي است و دنيا به آن ميزاني كه به كار سعادت اخروي مي آيد يا در كار آن مزاحمت مي كند، مورد نظر دين واقع مي شود و اين مقدار از توجه، به معناي برنامه ريزي براي دنيا، به معناي امروز كلمه و به معناي مورد نظر ايدئولوژي ها نيست. امروزه، برنامه ريزي به معناي طرح دادن براي اقتصاد، جمعيت، آموزش همگاني، بهداشت، توليد صنعتي، رشد كشاورزي و اين قبيل امور است. اين كارها محصول تدبير عقلايي مردم است و دين جانشين عقل نيست و در قالب تنگ ايدئولوژي نمي گنجد. 5
اين نظريه نيز همانند نظريه پيشين، بي نيازي عقل و دانش بشر را در طر احي نظام هاي اجتماعي از جمله اقتصاد، مسلم فرض مي كند.
نقطة اشتراك فلسفه دئيسم و ماترياليسم و ديدگاه هاي اول و دوم انديشه وران مسلمان در توانايي انسان براي ساختن دنيايي آباد و استغناي او از دين و آموزه هاي الاهي در طر احي نظام هاي اجتماعي است و اين كه اديان از جمله اسلام، اداره و مديريت سياسي، اقتصادي، و اجتماعي جامعه را به عقل و عاقلان سپرده است و خود، برنامة خاصي ندارد.

حال بايد ديد:

1. آيا بشر واقعاً در ادارة دنيا و طر احي نظام هاي اجتماعي و اقتصادي از دين و آموزه هاي انبيا بي نياز است؟
2. آيا دين، به ويژه دين اسلام، براي دنياي مؤ منان برنامه اي ندارد؟
بحث نخست به طور عمده برون ديني است و اگر هم به متون ديني مراجعه كنيم، از باب ارشاد است و بحث دوم درون ديني به شمار مي رود و اگر نكته اي خارج از دين بگوييم، از باب توضيح خواهد بود. در ادامه نوشتار، با طرح ديدگاه سوم و ارائة برهان هاي سه گانة آن، به نقد ديدگاه هاي اول و دوم مي پردازيم.

پى ‏نوشتها :

. 1 همان، ش 31، ص 2.
. 2 همان، ص 5.
. 3 همان.
. 4 همان، ص 8 و 9.
. 5 همان، ص 11.

نويسنده: سيد عباس موسويان
منبع: كتاب دين و اقتصاد

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار