تمدن اسلامى

با توجه به تعريف اصطلاحى كه از «تمدن» ارائه شد، مى توان «تمدن اسلامى» را اين گونه تعريف كرد: مجموعه هماهنگ و سازمان يافته اى (1) از عقايد، باورها، سنن، خلاقيت ها، اختراعات و فنون و علم كه به نحوى از انحا متاثر از انديشه اسلامى بوده و در جامعه اسلامى و مسلمانان فراهم آمده باشد.
اسلام با ظهور خود در جامعه جاهلى آن روز، با اعلان فرمان «اقرا»، كه نمادى از علم و انديشه بود، اولا، باورها و اعتقادات، ارزش هاى آن روز را باطل و باورها، اعتقادات و ارزش هاى نوين را آفريد. ثانيا، حقوق و قوانين را متحول كرد؛ ثالثا با بسترسازى، زمينه علم و هنر و فن آورى را فراهم ساخت.
هرچند به عقيده توين بى تمدن اسلامى محصول تركيب دو جامعه متمايز - يعنى جامعه ايرانى و جامعه عرب - مى باشد، (2) ولى درست تر آن است كه بگوييم: تمدن اسلامى تمدن شرق قرون وسطاست كه بنيان گذاران آن فقط ايرانى و عرب مسلمان نبودند، بلكه به طور محدود مسيحيان و يهوديان نيز در آن مشاركت داشتند. بنابراين، نام گذارى چنين تمدنى به «تمدن اسلامى» (3) بدين لحاظ است كه وجه غالب كسانى كه به آفرينش اين تمدن همت گماشتند مسلمانان بودند؛ اقوام، مليت ها و نژادهاى مختلفى كه وجه مشترك آن ها را اعتقادات و انديشه هاى اسلامى تشكيل داده است.

تولد و انحطاط تمدن اسلامى

سوروكين در كتاب نظريه هاى جامعه شناسى و فلسفه هاى نوين تاريخ، بحث خود را با اين سؤال آغاز مى كند: چه وقت تمدن متولد مى شود؟ سپس به اين سؤال پاسخ مى دهد كه هيچ يك از نظريه ها نتوانسته اند، حتى پاسخ نسبتا قانع كننده اى به اين پرسش ها بدهند. (4)
پاسخ سوروكين به سؤال مزبور دست كم، در مورد تمدن اسلامى صادق نيست؛ زيرا تمدن اسلامى تنها تمدنى است كه زاد روز مشخص (هجرت پيامبرصلى الله عليه وآله - 570 ميلادى)، بانى مشخص (رسول اكرم صلى الله عليه وآله) و نام مشخص (تمدن اسلامى) دارد (5) و برخلاف آنچه توين بى اظهار داشته تمدن اسلامى هرچند افول كرده، اما نمرده است؛ زيرا هنوز زبان، ارزش هاى سياسى، اقتصادى، اجتماعى، علمى، فلسفى، اخلاقى، حقوقى و ساير ارزش هاى فرهنگى آن تاثير خود را از دست نداده، بلكه موضوع بحث و انديشه و صاحب تاثير است.

اسلام و تمدن

نقش دين، به ويژه اسلام، در آفرينش تمدن اسلامى امرى مسلم و قطعى است، هرچند بعضى سعى كرده اند سهم دين اسلام را در ايجاد و آفرينش تمدن اسلامى انكار كنند. بدين روى، ابتدا به قسمتى از گفتار دو مورخ اروپايى در اين زمينه اشاره مى شود: و. و. بارتولد مورخ و تمدن شناس معروف، مى نويسد: «امروزه اين حقيقت به اثبات رسيده است كه بزرگ ترين عامل پيشرفت، روابط موجود بين اقوام و ملل است. پيشرفت يا عقب ماندگى اقوام مختلف با ويژگى هاى نژادى، باورهاى دينى و محيط طبيعى آنان بستگى نداشته، بلكه به مناسبات آنان با ساير ملل در طول تاريخ خويش مربوط مى شود. وابستگان نژاد هند و اروپايى، هرقدر هم كه برتر از وابستگان ساير نژادها باشند، اگر در طول تاريخ خود با نژادهاى ديگر تماس نداشته باشند، هنوز هم مانند ليتوانى هاى قرن سيزدهم ميلادى به حالت توحش باقى مى ماندند.
مسيحيت هر قدر هم كه با اسلام فرق داشته باشد، تا زمانى كه راه هاى بازرگانى در كنترل مسلمانان قرار داشت، تمدن دنياى اسلام نيز برتر از مدنيت مسيحى بود، شرايط اقليمى و جغرافيايى اروپا نسبت به ساير قاره ها هر قدر هم مساعدتر باشد، فقط پس از كسب امتياز اروپا در روابط فرهنگى است كه اثر آن ديده مى شود. پيشرفت يا عقب ماندگى جهان اسلام نيز با خصوصيات نژادى ملل مسلمان و تعليمات دين اسلام نبوده، بلكه با توجه به عوامل فوق الذكر معين مى شود. (6)
با وجود اين كه بار تولد در اين عبارت، از عدم ارتباط بين باورهاى دينى و تعليمات مذهبى با پيشرفت يا عقب ماندگى سخن مى گويد، اما در چند صفحه بعد از همين كتاب، مسيحيت را عامل ركود و عقب ماندگى و ورشكستگى تمدن يونان و روم مى داند و معتقد است مسيحيت تمامى مظاهر علم و هنر را كه به نحوى با «بت پرستى» مرتبط بود، مردود مى شمردند و به اعتلاى مادى و معنوى و امور ادارى چندان علاقه اى نداشتند؛ زيرا عقيده داشتند روز رستاخيز در آينده نزديكى فراخواهد رسيد.
وى درادامه مى نويسد: «اگرچه كليسا از يك طرف، موجبات نابودى دانش و هنرى را كه فقط در خور فهم طبقات عاليه بود، فراهم ساخت، اماازسوى ديگر، به بالارفتن سطح آگاهى عمومى، انتشاركتب دينى و رواج ادبيات ملى كمك نمود.» (7)
بدين سان وى باصراحت، ازتاثيركليسا بر عقب ماندگى و متقابلا بالا رفتن سطح آگاهى عمومى سخن مى گويد و هم چنين ضمن مقايسه تمدن بيزانس با تمدن اسلام، يكى از امتيازات بزرگ امپراتورى اسلام نسبت به تمدن بيزانس را «آزادى دينى» مى داند؛ آزادى ملهم از قرآن. مستشرقان بسيارى از آزاد انديشى دينى، كه موجب رشد و شكوفايى است، سخن مى گويند.
گوستاولوبون، مورخ شهير، نيز كه براى اسلام تاثير اندكى قايل بوده، مى نويسد: همان گونه كه سهم كتاب مقدس در تحقيقات علمى حاضر ما كم مى باشد، سهم قرآن هم در مسائل علمى و فلسفى كه مسلمين در دنيا شايع و منتشر ساختند، كم بوده است.» (8) وى در نهايت، از آنچه ذكر كرده، نتيجه گرفته است كه اسلام از جنبه مذهبى، در تحقيقات و اكتشافات علمى و فلسفى مسلمانان عامل مؤثرى نبوده است. (9) در پاسخ، بايد گفت: بى ترديد، اسلام تنها عامل تاثيرگذار در ايجاد و شكوفايى تمدن اسلامى نيست و كسى هم چنين ادعايى نمى كند، بلكه عوامل ديگرى نيز در ايجاد تمدن اسلامى مؤثر بوده است، از آن جمله مى توان به موارد ذيل اشاره كرد:
1. شرايط اجتماعى آن عصر: انزواى دوامپراتورى بزرگ ايران وروم وابهام و پيچيدگى ثنويت زرتشتى و تثليث مسيحى؛
2. نژاد عرب: عرب نژادى با هوش بود و داراى خصلت جنگاورى، تهاجم و ستيز: او هوش و استعداد خود را در خلق آثار ادبى هم چون شعر، صرف، نحو و كلام نشان داده است.
3. روابط فرهنگى با ساير اقوام و ملل.
به راستى، بايد از گوستاولوبون و بار تولد پرسيد: اگر اسلام و نقش آن را در تحرك اعراب در ابعاد گوناگون آن ناديده بگيريم، آيا مى توانيم آنچه رابه نام «تمدن اسلامى» مطرح است، تصور كنيم؟
شايد به گفته گوستاولوبون، قرآن نقش مستقيمى در به وجود آوردن علومى هم چون فيزيك، شيمى، رياضى و فلسفه نداشته است؛ چه آن كه اساسا قرآن كتاب فيزيك، شيمى، رياضى و فلسفه نيست، اما اسلام در به وجود آوردن بسترهاى مناسب به گونه اى كه در آن ها علم و دانش قابليت رشد و شكوفايى بيابد، نقش غيرقابل انكار داشته است.
راستى نيازهاى معنوى (علم دوستى و حقيقت جويى) را چه عاملى در ميان اعراب و مسلمانان زنده و شكوفا ساخت؟
آيا روحيه تهاجمى و تدافعى، كه در اعراب و مسلمانان در قبال امپراتورى آن عصر به وجود آمد، عاملى جز انگيزه گسترش و اشاعه دين باورى در ميان اقوام و ملل ديگر بود؟ «بخشى از پيروزى هاى مسلمين ناشى از پى گيرى اى بود كه در گسترش دين تازه خود داشتند» . (10)

پى نوشتها :

1- سامان يافتگى و نظام مند بودن تمدن و فرهنگ شرطى است كه عنوان كرده اند. سوروكين، نظريه هاى جامعه شناسى و فلسفه نوين تاريخ، ترجمه اسدالله نوروزى، ص 255
2- توين بى، فلسفه نوين تاريخ، ترجمه بهاءالدين پازارگاد، ص 37
3- على اصغر حلبى، تاريخ تمدن و اسلام، ص 13 و 26
4- سوروكين، نظريه هاى جامعه شناسى و فلسفه هاى نوين تاريخ، ص 256
5- سوروكين، نظريه هاى جامعه شناسى و فلسفه هاى نوين تاريخ، ص 257
6 و 7- و. و. بار تولد، فرهنگ و تمدن اسلامى، ص 13 / ص 16
8 و 9- گوستاولوبون، تاريخ تمدن اسلام و عرب، ص 754 / 755
10- لويس هنرى هال، تاريخ فلسفه علم، ص 138

نويسنده: عبد الرسول يعقوبى
منبع: كتاب تعامل تمدنی

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار