اين مقاله تلخيص و تحقيقى از مقاله «راه حل‏هاى دموكراتيك براى بى‏نظمى‏هاى دمكراتيك» اثر Gertrude himmeifard است كه در دو بخش و در دو شماره هفته‏نامه سياسى - پژوهشى آمريكا (نگاهى ديگر) به چاپ رسيده است.
نا به هنجارى‏هاى جامعه آمريكا، بيشتر اخلاقى و فرهنگى است كه فروپاشى اصول و رفتارهاى اخلاقى، بى‏احترامى به مقامات و نهادهاى اجتماعى، از هم پاشيدن بنيان خانواده، زوال ادب و تربيت، ابتذال فرهنگ ملى و... نمونه‏اى از آنها مى‏باشند. از اين رو سه چهارم مردم - در يك نظرسنجى جديد - مشكل اصلى آمريكا را انحطاط اخلاقى دانسته‏اند. اين انحطاط به شكل امور نامشروع، جنايت، خشونت، اعتياد به مواد مخدر، نمايش و درج مواد مستهجن، انحرافات جنسى در اينترنت و... ظاهر شده است. البته به ظاهر برخى از اين موارد، در سال‏هاى اخير بهبود يافته‏اند؛ ولى ميزان آن در حدى نيست كه موجب رضايت و اميد به بهبود مستمر اوضاع گردد و در عوض، مواد ديگرى از ناهنجارى‏هاى اخلاقى نيز رو به افزايش گذاشته است كه عبارتند از:
1- تولد نوزادان نامشروع، گرچه در بين مادران ميان سال كاهش يافته، ولى تولد اين گونه فرزندان در بين مادران بزرگ سال و دختران نوجوان، رشد داشته است و آمريكا، بالاترين نرخ باردارى نامشروع دختران نوجوان را در بين كشورهاى صنعتى جهان داراست.
2- آمار طلاق، گرچه رو به كاهش گذاشته، امّا در مقابل، زندگى مشترك و بدون ازدواج رسمى، هر روز، عادى‏تر و بيشتر شده است و در واقع، افرادى كه بدون انجام ازدواج، روابط جنسى برقرار مى‏كنند، به آسانى مى‏توانند بدون انجام مراحل قانونى طلاق، از هم جدا شوند.
3- علت كاهش سقط جنين آن است كه حرام‏زادگى يا بچه‏دار شدن خارج از روابط قانونى زناشويى، آبرومندانه‏تر شده است و نيز با وجود كاهش مفاسد اجتماعى در برخى از موارد، اين موارد نسبت به دهه 1950م. رشد چشم‏گيرى داشته است.
برخى معتقدند كه هيچ راه حلى براى درمان انحطاط اخلاقى آمريكا وجود ندارد؛ زيرا اين انحطاط، محصول الزامى و اجتناب‏ناپذير پيشرفت و مدنيت مادى و غربى است و مادامى كه پيشرفت مادى باقى و يا رو به رشد باشد، انحطاط اخلاقى باقى و رو به افزايش خواهد بود. دلايل زياد ديگرى براى اثبات اين ادعا وجود دارد كه عبارتند از:
مدنيت بيمار، ستيز با مذهب، شكاف ملى و تضاد فرهنگى كه به توضيح آنها مى‏پردازيم:

مدنيت بيمار

بعضى معتقدند كه وضع يا فسخ قوانين و مقررات يا انجام اقدامات زير، مى‏تواند به كاهش نابسامانى‏هاى اخلاقى جامعه آمريكا مدد رساند:
1- تصويب قوانينى براى پيشرفت رفاه اخلاقى كشور.
2- لغو قوانين مشكل‏ساز؛ چون طلاق بدون دليل.
3- سپردن قدرت دولت مركزى به حكومت‏هاى ايالتى محلى.
4- انجام اصلاحاتى در قانون اساسى؛ چون ممنوعيت يا محدود سازى سقط جنين.
5- وضع قوانين مربوط به تجديد و اعاده حيثيت خانواده.

ستيز با مذهب‏

توكويل، منتقد فراسوى دموكراسى آمريكا، بيش از صد سال قبل گفته بود كه دين و آزادى در آمريكا، دو مسير متضاد را مى‏پيمايند. او دريافته بود كه نگرش آمريكايى‏ها به دين، در حال زوال است و حتى پيش‏بينى كرد كه جامعه آمريكا به سوى لامذهبى پيش مى‏رود؛ زيرا بيش از آن كه به معنويت توجه كند، به منفعت مادى توجه دارد و به علاوه، قوانين كشورى به مردم اجازه و آزادى انجام هر كارى را مى‏دهد؛ ولى مذهب موافق انجام برخى از اين كارها نيست. اين در حالى است كه به مذهب در يك حكومت جمهورى - چون آمريكا - بيش از حكومت پادشاهى نياز است؛ به آن دليل كه مذهب وسيله‏اى براى انسجام بخشيدن به روابط اخلاقى است و اين پديده‏اى است كه در حكومت جمهورى، كمتر به چشم مى‏خورد. آمريكايى‏ها ادعا مى‏كنند كه مذهبى‏تر از اروپايى‏ها مى‏باشند و در اين‏باره، آمارهاى زير را ارائه مى‏دهند:
1- در آمريكا، هر هفته حداقل 43 درصد مردم به كليسا مى‏روند؛ ولى اين رقم در بريتانيا 14 درصد، فرانسه 12 درصد و در سوئد 4 درصد است.
2- در آمريكا 49 درصد مردم مى‏گويند كه دين در زندگى‏شان با اهميت است و اين رقم در بريتانيا 17 درصد، فرانسه 10 درصد و در سوئد 8 درصد است. اگر واقعاً مذهب در آمريكا، بسيار مهم است و تأثيرات مثبتى در جامعه آنها دارد، چرا بر اساس اظهارات و آمار موجود، اين كشور در معرض زوال اخلاقى است؟ واقعيت آن است كه كليساها، ديگر اخلاقيات را تبليغ نمى‏كنند و نيز با وجود دو برابر شدن انجيلى‏ها، تعداد كليساها به يك چهارم تقليل يافته است و حتى مذهبى‏ها، مورد تحقير قرار مى‏گيرند.

شكاف ملى‏

جامعه آمريكا، جامعه‏اى دو ملتى يا ملتى دوگانه است؛ دو ملتى كه هيچ مراوده، ارتباط و همدردى بين آنها وجود ندارد. از اين رو، احساسات، عادات و افكار همديگر را ناديده مى‏گيرند و گويى آنها در دو سياره جدا از هم، زندگى مى‏كنند كه به شكلى متفاوت زاده شده‏اند و با غذاهاى مختلف تغذيه مى‏شوند و با قوانين جداگانه نظم مى‏يابند.
اين دو ملت، دو ملت سياه پست و سفيد برتر است. والدين سياه پوست، براى جبران پست بودن اجتماعى‏شان، فرزندان خود را به مدارسى كاتوليك مى‏فرستند؛ نه به دليل اين كه آنها خودشان كاتوليك هستند؛ بلكه به اين خاطر كه مى‏خواهند، فرزندان آنها تحصيلات سخت‏تر و بالاترى در يك محيط با نظم‏تر نسبت به آن چه كه در مدارس دولتى سفيدپوستان وجود دارد، داشته باشند. گاه ايده دو ملت، يك مفهوم مذهبى به خود مى‏گيرد و آن اين كه در جامعه آمريكا، دو ملت مسيحى و يهودى هم، زندگى متضادى دارند. به همين دليل، يهوديان فرزندان خود را به مدارس يهودى مى‏فرستند و نيز يهوديان در مقايسه با كاتوليك‏ها، اشتراك نظر بيشترى با پروتستان‏ها دارند و به همان اندازه كه با كاتوليك‏ها مخالفند، به پروتستان‏ها نزديكند. اين دو گانگى ملى در عرصه‏هاى نژادى، اقتصادى و مذهبى، نتايج منفى خود را در مسائلى چون هزينه مدارس، عبادت دانش‏آموزان، سقط جنين و... نشان مى‏دهد.

تضاد فرهنگى‏

با وجود اين كه محافظه كاران آمريكايى اعتقاد دارند كه پاى‏بندى مردم به ارزش‏هاى سنتى در حال افزايش است، ولى آن چه يك دهه پيش، يك فرهنگ فرعى و مستهجن به شمار مى‏آمد، اكنون در حال تبديل به يك فرهنگ غالب است و به اين دليل، ارزش‏هاى سنتى از سوى نسل جديد، با بى‏ميلى مواجه است و نيز ارزش‏هاى خانوادگى، به طور گسترده، نقض مى‏گردند و حتى فرهنگ جديدى به نام فرهنگ نخبگان قوام يافته كه نظرات آنان در امور اجتماعى آسان‏گيرتر از ديدگاه‏هاى عمومى است؛ به حدى كه 90 درصد آنان از سقط جنين حمايت مى‏كنند و همين افراد، نسبت به اعمال جنسى دانشجويان و بزرگ سالان، اغماض و چشم‏پوشى بيشترى نشان مى‏دهند و فقط يك پنجم آنان فكر مى‏كنند كه روابط جنسى قبل از ازدواج، در همه حال، نادرست است. 2.5 درصد آنها مى‏گويند كه اين كار به طور كلى نادرست است و نيز تضاد ديگرى به چشم مى‏خورد و آن اين كه تقريباً نيمى از والدينى كه بچه‏هاى كوچك دارند، مى‏گويند: هدف اوليه آنها، پرورش فرزندى با اخلاق شايسته است؛ ولى بيش از يك سوم اين والدين، خوشى فرزندان خود را بر هر چيزى مقدم مى‏دارند و اين خوشى، در اغلب موارد، با تربيت اخلاقى فرزندان منافات دارد.
در مجموع نتيجه مى‏گيريم كه در مخالفت با شكاف‏ها، آسيب‏ها و بحران‏هايى كه در جامعه آمريكا بروز كرده است، عده‏اى كه نام آنان را گروه اقليت مى‏گذارند، قد علم كرده‏اند. اين گروه، از پيوستن به فرهنگ غالب جامعه خوددارى مى‏كند و با هر آن چه را كه به كاهش يا رفع بحران‏ها بينجامد، موافق مى‏باشند و از آن حمايت به عمل مى‏آورند. اين گروه راهكارهايى براى حل و فصل بحران‏هاى داخلى آمريكا دارد؛ اما اين درمانى براى ناهنجارى‏هاى موجود در يك جامعه به ظاهر دموكراتيك، چون آمريكا نيست و حداقل راهى براى تسكين اين دردها به شمار مى‏رود. در واقع، گروه اقليت نمى‏خواهد كه تربيت جدايى كليسا و دولت - مندرج در قانون اساسى - را ترويج كند؛ بلكه فقط مى‏خواهد در برابر اقداماتى كه از اين جدايى فراتر مى‏روند، مقاومت كند و نيز تمايلى به ايفاى نقش فعال‏تر از سوى دولت در امور اجتماعى ندارد. به هر روى، تا زمانى كه اين گروه، يك گروه اقليت است و در پديدآورى يك اكثريت اخلاقى ناتوان باشد، قادر نخواهد بود كه به يك بيدارى بزرگ در جامعه آمريكا بپردازد.1

پى‏نوشت

1- راه حل‏هاى دموكراتيك براى بى‏نظمى‏هاى دموكراتيك، هفته‏نامه سياسى و پژوهشى آمريكا (نگاهى ديگر)، شماره 134 و 133 (15 دى 1382 و 22 دى 1382).

پرسمان س4 ش30 - مرتضی شیرودی