روشنفکران و معاصر بودن

از منظر شهيد آويني

يكي از مسائلي كه در سده اخير همواره با فراز و نشيب هايي به عنوان يك موضوع اجتماعي يا فرهنگي و انساني در جامعه ما مطرح بوده است بحث روشنفكري است. روشنفكري كه تحفه فرنگ رفتگان عصر قاجار براي ايران بود برگرفته از ايده ها و افكار منورالفكرهاي اروپايي بويژه فرانسوي است. اين پديده در ايران منشا آثاري بوده است از جمله برخي تحولات فرهنگي- سياسي از جمله مشروطيت و ... همواره اهل تاريخ و فرهنگ به بازشناسي اين پديده از جهات گوناگون پرداخته اند. انقلاب اسلامي در سال 57 نقطه عطفي در اين زمينه است. انقلابي مردمي و برخاسته از خواست عموم مردم و روحانيت مردم گرا. مسئله اي كه دقيقا در نقطه مقابل ايده روشنفكري به معناي مصطلح آن روز قرار داشت و ايده نخبه گرايي خاص آنها را از بين مي برد...
شهيد آويني به عنوان متفكري هنرمند و اهل قلم و روزنامه و ادبيات همواره يكي از مهمترين دغدغه هايش بيان و انتقاد از افكار روشنفكران در حيطه فرهنگ و هنر بوده است. ايشان بويژه در كتاب حلزون هاي خانه به دوش در مقاله اي با نام «روشنفكران و معاصر بودن» به اين معنا پرداخته و با بيان مصاديقي يكي از نشريات آن زمان و ايده هاي روشنفكري آنان به تبيين اين موضوع و مواضع روشنفكران در قبال انقلاب اسلامي پرداخته اند.
«تلقي شما از معاصر بودن چيست؟ وقتي انسان براي اولين بار با اين پرسش، آن هم در نشريه اي چون دنياي سخن (اسفند 1367) روبرو مي شود، پيش از آنكه ذهنش به دنبال جواب برود، به فكر مي افتد كه ضرورت طرح سوالي اين چنين در وضعيتي كه ماداريم چه مي تواند باشد. سوال كاملامشكوك است و از آن مشكوك تر كساني كه به آن جواب گفته اند. آنها، با چند استثنا، همه بازماندگان آن تفكري هستند كه با پيروزي انقلاب اسلامي در ايران «عصر» شان سيري گشته است و غرابتشان با اين عهد تازه آنان را به انزواي قرون پرتاب كرده.
انقلاب اسلامي، همچون ديگر انقلاب ها در چهره اي سياسي ظاهر شده است و مخالفيني كه باطن اسلام را در پس اين چهره تشخيص نمي دهند، ناگزير تير در تاريكي مي اندازند. آنها معاصر بودن را امروز بودن معنا كرده بودند ... معاصر بودن يا امروزي بودن مسئله كساني است كه انقلاب اسلامي را در پناه چتر ارتجاع مي جويند و در اين تاريكي هزار گمان برده اند كه اگر تير را به ارتجاع نشانه روند به ما مي خورد.
بنيادگرايي يا اصولي گري همان عنواني است كه غربي ها تفكر ما را در آن خلاصه كرده اند و اگرچه در ظاهر اين تعبير براي ما نشاني از طعن و لعن مشهود نيست اما آنان خود از اين لفظ مفهوم نزديك به ارتجاع مراد كرده اند. روشنفكران اين مرز و بوم اگرچه از همان آغاز ايمان به قبله انتكلتوئل هاي قرن نوزدهم آورده اند، اما هرگز حقيقتا در تاريخ و تفكر غرب شركت نيافته اند. آنها مقدماتي ظاهرگرا بيش نبوده اند و به عبارت بهتر غرب زده بوده اند، نه غربي. غرب زدگي تقليدي ظاهري از احكام عملي انتلكتوئليسم بيش نيست و اين خاك اصلاخاكي نيست كه در آن روشنفكري پا بگيرد... روشنفكران اين ملك، خميازه كشاني مفلوك بيش نبوده اند و اين شجره ريشه در خاك ندارد. عرض كردم كه آنان غرب زده هستند، نه غربي، و اگر نه، درمي يافتند كه هر نهضتي لاجرم با رجوع به اصولي ثابت اقامه مي شود، چنانچه قبله آمال آنان، عهد تاريخي رنسانس و نيز روي آوردن و استغناي در تفكر و تمدن يونان و روم آغاز شده. اگرچه اصولگري يا بنيادگرايي بدان اعتبار زشت است كه تكيه بر اصولي ثابت و حقايقي لايتغير مي كند كه اصلااين خاصيت هر نظام فكري است. و اگر بدان اعتبار زشت است كه اصول ثابت خويش را از گذشته اخذ كرده، كه تاريخ جديد غرب نيز بر همين رجعت مبتني است. ... توهم برشان داشته كه ما نيز حكم بر تقليد نياكان نهاده ايم و تفكر سر راهي است و چون با اين پرسش حكيمانه روبرو شويم ترس برمان مي دارد و دستپاچه مي شويم و قافيه را مي بازيم... ما با نهج البلاغه انقلاب كرده ايم و اينها با تحليل هاي احمقانه موج سوم و تكاپوي جهاني مي خواهند از راه بازمان دارند. با همان كليشه هايي دام فريب گسترده اند كه دانه دام خودشان بوده است. «جهانشهر هر روز كوچك تر شونده. » اگر ظلمي به وسعت يك جهان گسترده شود آيا ضرورت مقابله با آن از ميان مي رود؟
از همين آغاز بايد عرض كنم كه مسائل ما و شما يكي نيست. اين اشتراك تنها در لفظ است و نه در معنا. اگر ما نيز چون شما در پي بهشت زميني بوديم، ديگر چه داعيه اي داشتيم براي انقلاب و غلبه بر اهواي نفس اماره؟ بهشت ما در قطع تعلقات است و بهشت شما در اثبات آنها، اين دو خط متنافر است و هيچ جا به هم نمي رسد جز در لامكان ... آقايان! اين عصري كه شما سنگ آن را به سينه مي زنيد يكي از اعصار جاهليت است و تفاوت آن با ديگر اعصار جاهلي در آنجاست كه اين بار جاهليت را تئوريزه كرده اند و به آن صورتي علمي بخشيده اند، ... با همين پندارها و انگارهاست كه معاصر بودن مسئله شما مي شود. معاصر بودن براي شما ميزان حسن و قبح است. شما اخلاق عملي خود را نيز از معيارهاي روز مي گيريد. بت پرستي شاخ و دم كه ندارد. همين است! امروزي بودن بت بزرگ معبد نفس آنهاست و تفكر روز را هم لاجرم از طريق رسانه ها از همان عقل بزرگي مي گيرند كه براي آدم هايي چون خودشان مي انديشد ... احترام و ارزشي كه ما براي هنر و تفكر قائل هستيم هرگز مانع از آن نمي شود كه بگوييم: هنر جديد اگرچه مرتبه اي از مراتب تحولات تاريخي تفكر بشر است... اما انسان در آغاز عصر تاريخي جديدي است كه با عبور از اين مردم محقق مي گردد. مشخصه اصلي انسان اختيار و آزادي اوست و همين اختيار است كه تاريخ را بر اساس قواعدي ثابت و لايتغير شكل مي دهد. اگر انسان هايي كه مامور به ايجاد تحول در تاريخ هستند خود از معيارهاي عصر خويش تبعيت كنند، ديگر هيچ تحولي در تاريخ اتفاق نخواهد افتاد. هر دوره از تاريخ با عهد جديدي آغاز مي شود كه متضمن شكستن عهد پيشين است و لذا در آغاز اين تحول عظيم تاريخ، ما را نمي توان با توهم امروزي بودن يا نبودن فريفت. اگر بنا بود ما معيارهاي روز را بپذيريم، ديگر چه داعيه اي بود كه خود را به رنج انقلاب و جنگ دچار كنيم. جنگ را بر ما تحميل كردند تا اين فكر تازه را به بند كشند و نتوانستند. ما مي دانيم كه امروزي نيستيم و معاصر بودن هم برايمان مبنا نيست كه تا بگويند هنرمند معاصر! آب از لب و لوچه مان سرازير شود. .... و اما سخني نيز در باب وظيفه روشنفكران در تاريخ اين كشور با شما بگويم: آقايان! شما بايد در تاريخ ايران دريافته باشيد كه انتكلتوئل ها در اين مرز و بوم هيچ كاره اند. اگر در تاريخ جديد غرب روشنفكران منشا اثرات سياسي بوده اند، در اينجا اين وظيفه همواره به گرده روحانيون و رهبران مذهبي مردم بوده است. در اين كشور مردم هرگز گرفتار دام انتلكتوئليسم نشده اند و واكنش آنها در برابر خود شما آقايان مويدي است بر اين مدعا.
روشنفكر در مغرب زمين با وابستگي به ايدئولوژي هاي سياسي و اراده به قدرت موجوديت مي يابد و بنابراين، سياسي بودن در آنجا جزء روشنفكري است. اما در اينجا روشنفكران مفلوك بدشناسي آورده اند و در خاكي روييده اند كه مردم آنها را نمي فهمند چرا كه بين ايشان و مرام دينشان پيوندي است كه حتي حكومت پنجاه ساله پهلوي نيز نمي تواند آن را نابود كند. تاريخ در اين خطه اصلاتابع دين است نه ايدئولوژي هاي سياسي....
روشنفكران اين مرز و بوم، اگر صداقت داشته باشند و شجاعتي كه با آن به غرب و شرق و عجب و كبر ملازم با روشنفكري پشت كنند، آنگاه همچون مرحوم جلال آل احمد و شهيد دكتر شريعتي و بسياري از اقوامشان كه هنوز در قيد حيات هستند، خواهند توانست هويت تاريخي خويش را بازيابند و از عهده انجام وظيفه اي كه در خور آنهاست برآيند.

نويسنده: اسماعيل آجرلو

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار