تحجر و تجدد از منظر استاد شهيد مطهري(ره

تحجر و تجدد از منظر استاد شهيد مطهري(ره)

قسمت دوم

عدم شناخت دقيق نيازهاي زمان و پرهيز از برخورد شجاعانه و در عين حال روشمند براي حل مشكلات و پرسش هاي فقهي زمان از نمونه هاي عيني تحجر است كه استاد به صراحت بدان پرداخته است. ايشان دردمندانه ولي اميدوارانه مي نويسند:
“شيخ الطائفه بلكه شيخ الطائفه هايي براي قرن چهاردهم ضروري است كه:
اولابا ضميري روشن نيازهاي عصر خويش را درك كنند.
ثانيا با شجاعت عقلي و ادبي از نوع شجاعت شيخ الطائفه دست به كار شوند.
ثالثا از چارچوب كتاب و سنت خارج نگردد.
چه مي دانيم؟ شايد روزگار آبستن چنين مرداني كه ازامثال شيخ الطائفه ملهم خواهند بودباشد . اين قدر مي دانيم كه خداوند دين خود را وانخواهندگذاشت.”
وهنوز اين درد واميد باقي است... البته استاد مطهري(ره) خود يكي از مجتهدان تحجرستيز ودر عين حال روشمند بود كه نمونه هايي از شجاعت علمي او را دركتاب “مسئله حجاب” و نيز در مباحث اقتصادي مي بينيم. ولي ضرورت شيخ الطائفه هاي قرن 14 هجري كه با لحاظ ضرورت ها ونيازهاي حكومت ديني به مسائل فقهي در عرصه هاي مختلف بنگرند همچنان پا برجاست .
تحجر تربيتي : استاد مطهري (ره) با تفكيك بين مفهوم و قلمرو “ اخلاق” و “آداب “ در مورد مطلق بودن ملاك ها و شاخص هاي ارزشي واخلاقي تاكيد مي ورزد و آ ن را براي همه زمان ها ثابت مي شمارد زيرا اصول و معيارهاي اخلاقي - از قبيل عدالت، راستي، وفاي به عهد و... - با نيازها و گرايش هاي متعالي و اصيل آدمي پيوند خورده است وتا زماني كه انسان از فطرت انساني برخوردار است اين اصول معتبر مي باشد. ولي در كنار اين موضوع مسئله نسبيت آداب و رسوم مطرح مي شود. استاد شهيد (ره ) با طرح اين موضوع پافشاري بر آداب و رسوم گذشته ويا اصالت آداب و رسوم خاصي را در برابر آداب و رسوم طايفه و قبيله و جامعه اي ديگر- تا وقتي كه تعارضي با اصول ارزشي پيدا نكند- از مصاديق جمود و تحجر مي شمارد.
ايشان اگر چه انتساب عبارت “ لاتودبوا ا ولادكم با خلاقكم لانهم خلقوالزمان غيرزمانكم” رابه اميرالمومنين(ع)صحيح نمي دانند و آن را از عباراتي مي شمارند كه در 70-80 سال گذشته از قول حضرت علي (ع) معروف شده است ولي اصل موضوع را كه همان نسبي بودن آداب و رسوم است مورد قبول وتاكيد قرار مي دهند . به همين جهت نيازهاي تربيتي هر زمان از نظر آ موزش آداب و فنون و روش هاو شيوه ها متفاوت است و پافشاري بر روش ها و رسوم گذشتگان نوعي جمود به شمار مي رود .
ايشان تصحيح مي كنند كه اين گونه پافشاري ها تنگ نظري و جمود است.
اين نكته بخصوص براي نظام تربيتي و پرورشي يك جامعه ديني بسيار حائز اهميت است. همين تنگ نظري ها، جمودها و تحجرها است كه چه بسا اصول ومباني را قرباني ظواهر و آداب مي كند وتلقي ها و تصوراتي ناصحيح در جامعه نسبت به دين ايجاد مي نمايد. در برخي مناطق خانواده ها بيش از آنكه بر اصول واخلاق واحكام اسلامي در مورد فرزندان خود توجه وتاكيد داشته باشند بر آداب و رسوم محلي وقومي وقبيله اي تاكيد مي ورزند و تحول وتغيير در آن را- متناسب با نيازهاي زمان و در چارچوب اصول وارزش هاي ثابت اخلاقي- برنمي تابند. حتي در برخي محيط هاي آموزشي، مسئولان امور بيش از آنكه به تبيين و ترويج مسائل ريشه اي واعتقادي واخلاقي بپردازند همت خود را صرف مقابله با مظاهري از آ داب و رسوم مي كنند كه هيچ منافات و تعارضي هم با اصول ارزش اسلامي نداردو گاه اين برخوردها - كه غالبا ناشي از برداشت هاي ناقص و معيوب و نيز سليقه هاي شخصي است- آثار بسيار نامطلوبي در جامعه جوان ما داشته است. و متاسفانه به حساب حكومت اسلامي هم نوشته شده است!

تحجر سياسي

“ خوارج” يك جريان فكري متحجر و منجمد بودند كه خاستگاهشان جمود سياسي بود. آنان با اين برداشت غلط كه “ دين جامعه را از حكومت بي نياز مي كند “ وبا تمسك به ظاهر آيه كريمه قرآن كه “ان الحكم الالله” به مقابله با حكومت علوي برخاستند وهمين جمود و تحجر سياسي منشامشكلات ودشواري هايي در عالم اسلام و زمينه انحراف دسته اي از مسلمانان شد.
از نمودهاي ديگر تحجر سياسي مي توان به تلقي يا القاي منافات بين حقوق اجتماعي ، حقوق حاكميت ملي ، تامين آ زادي هاي اجتماعي، مسئوليت حاكم در برابر مردم و... با اعتقاد به خداو دين اشاره كرد.
دردوران حاكميت كليسا افراد فكر مي كردند كه اگر خدا رابپذيرند بايد اختناق اجتماعي را نيز بپذيرند و اگر بخواهند آزادي اجتماعي داشته باشند بايد خدا را انكار كنند پس آ زادي اجتماعي را ترويج دادند.
حال آنكه : از نظر فلسفه اجتماعي اسلامي نه تنها نتيجه اعتقاد به خدا پذيرش حكومت مطلقه افراد نيست و حاكم در مقابل مردم مسئوليت دارد بلكه از نظر اين فلسفه تنها اعتقاد به خدا است كه حاكم را درمقابل اجتماع مسئول مي سازدو افراد را ذيحق مي كند واستيفاي حقوق را يك وظيفه لازم شرعي معرفي مي كند.
استاد مطهري (ره) در تحليلي گذرا از جريان مشروطيت با تصريح به اينكه انگيزه مخالفت عده اي از علما و بزرگان دخالت هاي خارجي در اين جريان بود - كه آن را به وضوح وبا مشاهده قرائن و شواهدتشخيص داده بودند- به گروهي هم اشاره مي كنند كه “قطع نظر از عوامل خارجي، مشروطيت را برخلاف دين اسلام مي شمردند” و از اين جهت آنان را با جريان خوارج- كه دچارتحجر سياسي بودند تشبيه مي نمايند. از ديدگاه استاد در هر زمان با توجه به چارچوب هاي اسلامي بايد به تشكيل حكومتي كه بتواند اهداف متعالي را تحقق بخشد اقدام نمود واعتقاد به بي نيازي از حكومت يا تعارض بين حكومت مردمي و حكومت ديني از نمودهاي تحجر سياسي شمرده مي شود.

تحجر علمي وابزاري

بي توجهي به شناخت وسايل وابزارهاي جديد وغفلت از كاربرد مطلوب آ نها براي اهداف متعالي يكي ديگر از وجوه و ابعاد تحجر است.
دين هدف معين مي كند و راه رسيدن به هدف را اما تعيين وسيله تامين احتياجات در قلمرو عقل است. عقل كار خودش را به تدريج تكميل مي كند وهر روز وسيله بهتري انتخاب مي كندو بشر به حكم قانون اتم واكمل ( به قول علامه طباطبايي) مي خواهد از هر راه كه ساده تر و كم خرج تر باشد به هدف خويش برسد... هيچ احتياج واقعي اي نيست كه اسلام جلوي آن را گرفته باشد اسلام جلوي هوس را گرفته است. در وقتي كه تراكتور پيدا شده اگر كسي بگويد من با گاو آ هن شخم مي زنم اين محكوم است ...”
ايشان از بلندگو ، راديو، تلويزيون وصنعت فيلمسازي به عنوان نمونه نام مي برد و داستان بوق شيطان را مطرح مي كند كه شنيدني است:
“اولي كه همي بلندگو پيدا شد بعضي ها چه دادو فريادي راه انداختند! آقاي فلسفي تعريف مي كردند كه اولين نفري كه در ميان وعاظ با بلندگو صحبت كرد من بودم . نمي دانيد چه بازي اي سر من در آوردند. گفتند مجلس معظمي بود و در آنجا بلندگو گذاشته بودند . قبل از من واعظي رفت صحبت بكند گفت اين بوق شيطان را برداريد . برداشتند و آن واعظ دراثر كثرت جمعيت نتوانست مطلب را به همه مردم بفهماند . من رفتم روي منبر. تا نشستم گفتم بوق شيطان را بياوريد. ببينيد جمود چقدر؟ اينها آبروي دين را مي برد. كي گفته بلندگو بوق شيطان است ؟!”
مي توان اضافه كرد كه بي توجهي به اقتضائات وروش هاي نوپيداي تحقيقي، تعليمي و ابزارهاي جديد ارتباطي و اطلاع رساني و جمود در همان روش ها وسبك هاي معهود و تكراري كه برد كار پيام رساني ديني را كاهش مي دهد و باب استفاده از نوآوري هاي مشروع و موثر را مي بندد از همين سنخ تحجر به شمار مي رود ...

انگيزه ها ،عوامل وخاستگاه ها

چه عوامل وانگيزه هايي موجب تحجر مي شود؟ بخشي از اين انگيزه ها وعوامل آگاهانه و ارادي است و برخي ناآ گاهانه و ناخواسته. نيز بخشي ازسرصدق وحسن نيت است وبرخي نه، اما پديده تحجر و جمود حتي اگر صادقانه وبا حسن نيت باشد از تاثير منفي آ ن چيزي نخواهد كاست!

شناخت ناقص ومعيوب از اسلام

مهمترين عامل تحجر فقدان شناخت و معرفتي جامع، عميق و صحيح از اسلام است. عدم تشخيص اولويت ها ، خلط بين قالب ها با اهداف ، عدم تمييز و تفكيك اصول ثابت ومطلق از امور متغير ونيازهاي عصري ونيز عدم تشخيص پوسته از هسته اموري است كه ناشي ازعدم درك عالمانه عميق،همه جانبه و صحيح از اسلام است وهمين موجب جمود و ركود مي شود وخاصيت اصلي اجتهاد نيز مقابله با همين جمودها وتحجرها است.
“از خصوصيات اسلام است كه اموري را كه به حسب احتياج زمان تغيير مي كند حاجت هاي متغير را متصل كرده به حاجت هاي ثابت يعني هر حاجت متغيري را بسته است به يك حاجت ثابت فقط مجتهد مي خواهد، متفقه مي خواهد كه اين ارتباط را كشف بكند وآ ن وقت دستور اسلام را بيان بكند. اين همان قوه محركه اسلام است.”

بي توجهي به نقش “عقل”

از ديگر عوامل جمود وتحجر در عرصه هاي گوناگون بي توجهي به جايگاه ونقش اساسي اي است كه “عقل” در اسلام دارد. از ديدگاه ما عقل و وحي هر دو هم به عنوان طريق و هم به عنوان منبع هم عرض هم و همگام يكديگر به عنوان دو حجت مطرح شده و قاعده ملازمه - كه از قواعد مهم فقهي است - دقيقا در صدد بيان همين همگامي وهمراهي است.“پيوندي كه ميان عقل ودين اسلام است در مورد هيچ ديني وجود ندارد... دراسلام تسليم كوركورانه نيست تسليمي كه ضد عقل باشد نيست. البته تسليمي كه مافوق عقل باشد هست... كه آن خودش مطابق حكم عقل است.”
استاد از شيخ طوسي تجليل مي كند كه “اصول دين را حق مطلق عقل مي داند “ و “ مانند هر عالم روشنفكر اسلامي مي داند كه اصول عقايد بايد اجتهادا و از روي فهم مستقيم براي اذهان روشن شوند.”

احتياط هاي نابجا

اين مطلب قابل انكار نيست كه در ميان علماي شيعه افراد زيادي پيدا شدند كه ترس از قياس آنها را به بيماري جمود مبتلاكرد. هم درشيعه و هم در سني از اين جامدفكران زياد بودند .اينها وقتي كه با مسئله اي مواجه مي شدند اگر دستور خاصي در آن مورد رسيده بود جواب مي دادند واگر حديث و دستور خاصي نرسيده بود لب فرو مي بستند و جوابي نمي دادند. نه قياس مي كردند و نه درپي اجتهاد صحيح واستخراج فروع از اصول بودند.”
مطهري ضرورت دقت واحتياط علمي را براي استنباط مسائل اسلامي انكار نمي كند ولي بي اعتنايي به نيازها و بدون پاسخ نهادن پرسش ها را نيز جايز نمي شمارد بخصوص از ديدگاه ايشان هيچ مسئله مستحدثه ونوپيدايي نيست كه نتوان با استفاده و استمداد از شيوه “ اجتهاد صحيح” حكم آن را استنباط نمود آنچه يكي از علل تحجر و جمود شمرده مي شود احتياط هاي نابجا است:” اين جمودها ازناحيه دوستان محتاط بوده است ولي احتياط هايي كه صددرصد به ضرر اسلام تمام شده است .”
احتياط هاي نابجا كه خودخلاف احتياط است موجب مي شود كه براي احتراز از فرو افتادن در انحراف دچار جمود وتحجر شويم و اگر چه با حسن نيت وصدق واخلاص راه را براي اصلاح و پويايي حقيقي ببنديم.
تنبلي:شايد اين تعبير اندكي تند به نظر برسد ولي انتقاد شديد مطهري به كساني كه ترجيح مي دهند به مسائل تكراري والبته بي خاصيت و غيرمفيد سرگرم باشند موجه است:
“ ما نمي خواهيم زحمت گام برداري در راه هاي نرفته را كه عصر ما پيش پاي ما گذاشته به خود بدهيم. همه علاقه ما اين است كه راه هاي رفته را برويم و جاده هاي همواره و كوبيده را بپيماييم . ما ترجيح مي دهيم راه هفتصد ساله حل “ابن قبه” را طي كنيم و حال آ نكه امروز صدها شبهه از شبهه “ابن قبه” مهمتر و اساسي تر و وابسته تر به زندگي عملي خود داريم.”
استاد شجاعت وهمت علمي لازم را براي “سنت شكني و جريان برخلاف عادف مالوف “ از كسي همچون مرحوم شيخ طوسي (ره) به عنوان يك عنصر الهام بخش معرفي مي كند.
اين عوامل وانگيزه ها صرفا منحصر به عرصه مباحث فكري وفقهي و فضاي حوزه ها نيست بلكه عرصه هاي دانش وتكنولوژي و فضاي دانشگاهي ونيز عرصه مسائل مديريتي واجرايي نيز از همين كاستي ها رنج مي برد وكساني كه در گفته ها و شعارها مواضع تحجرستيزي و نوگرايي و پويايي اتخاذ مي كنند خود در عمل كمتر به تدبير و اقدام جدي براي مقابله با اين عوامل بازدارنده مي پردازند. شبيه همين عوامل وانگيزه هاي بازدارنده بخصوص تنبلي وعدم جسارت براي اقدامات ابتكاري ونو در عرصه هاي اجرايي كشور موجب مسائل ومشكلات بزرگ اجتماعي واقتصادي جامعه ما شده وكمتر هم در مباحث واظهارنظرها بدان توجه شده ومي شود!

راهكارهاي مقابله با تحجر

تاملي درانگيزه ها، خاستگاه ها وعوامل پديده تحجر و جمود به روشني مشخص مي كند كه راهكارهاي برخورد با آن و زدودن اين پديده از نوع راهكارهاي اجرايي، اداري ،سياسي ودولتي نيست. البته اينكه اين گونه راهكارها سهمي در مقابله با تحجر دارند ولي راهكار اساسي و محوري، راهكارهاي علمي ، فكري و فرهنگي است . از آ ثار استاد به دست مي آيد كه سه راهكار كلان براي تحجرزدايي در عرصه هاي مختلف را مطرح مي كنند كه از سنخ تلاش هاي علمي و فرهنگي است و نخبگان، عالمان، روشنفكران و دلسوزان امت اسلام بايد بدان بپردازند. البته در شرايطي كه حاكميت اسلامي بر جامعه استقرار يافته است به كارگيري ابزارها و روش هاي حكومتي واداري نيز - اگر سنجيده و مدبرانه باشد- مي تواند تحجرزدايي- و البته همزمان و در كنار آ ن انحراف زدايي و جهالت زدايي - كمك شاياني بنمايد.

نويسنده: علي محمدي تود شكي ـ مدرس دانشگاه

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار