تحجر و تجدد از منظر استاد شهيد مطهري(ره

تحجر و تجدد از منظر استاد شهيد مطهري(ره)

قسمت اول

به تعبير دردمندانه و درست استاد، اسلام ناب هم با “جمود” و هم با “جهالت” مخالف است و خطر هر دو را متوجه خود مي داند. به همين دليل استاد، مسئله عقب ماندگي مسلمين و سير قهقرايي جامعه اسلامي را چنين طرح مي نمايد:
“امروز مسلمانان در مقايسه با بسياري از ملل جهان و در مقايسه با گذشته پر افتخار خودشان، در حال انحطاط و تاخير رقت باري به سر مي برند.”
و در تحليل آن، به سه بخش اشاره مي كند: -1 اسلام -2 مسلمانان -3 بيگانگان در بخش اول به خطر “تحريف” در انديشه اسلامي و عدم معرفت خالص و فراگير آموزه هاي اسلامي اشاره كرده و به “تحريف زدايي” از چهره ناب مفاهيم بينشي و ارزشي مي پردازد، كه از جمله آنها پرداختن به مقوله جبر و اختيار يا سرنوشت انسان است. كتاب “انسان و سرنوشت” استاد در همين زمينه نگارش يافت و آنگاه مقوله هايي چون امر به معروف و نهي از منكر، تقوا، جهاد، توكل، صبر و ... را بازشناسي و بازسازي مي نمايد و مي فرمايد:
“اسلام در مقررات خود، به يك سلسله عبادات و اذكار و يك رشته اندرزهاي اخلاقي اكتفا نكرده است، همان طوري كه روابط بندگان با خدا را بيان كرده است، خطوط اصلي روابط انسان ها و حقوق و وظايف افراد را نسبت به يكديگر در شكل هاي گوناگون، بيان كرده است.” و در يك مقياس كلان و كلي، تفريط تحجر وافراط تجدد هر دو برادران دوقلوي جهل اند “الجاهل اما مفرط او مفرط”
پس “متحجر” دگم انديش و جمود باور است و حاضر نيست به انديشه ها و ايده هاي غير از خود يا “جز من” كمترين توجهي داشته باشد و “متجدد” با قرار گرفتن در چرخش زمان زدگي و پيشرفت تكنولوژي و صنعت، از اصول و ارزش هاي انساني واعتقادي گريزان و خود به نوعي با بيماري “تحجر” مواجه است و در عمليات فردي و اجتماعي، به نوعي در چالش هميشگي با نقطه نظرات و سرمايه هاي فكري، اجتماعي و علمي ديگران است. تجددگرايي در ميان برخي نوگرايان و روشنفكران اسلامي، به “التقاط” و “نفاق ورزي” انديشه اي و اجتماعي مي انجامد كه استاد شهيد آن را در آثاري چون “علل گرايش به ماترياليسم” و “اسلام و تجدد” و “اسلام و مقتضيات زمان” و ... مطرح كرده اند. پس در افق انديشه استاد، تحجر و تجدد با صبغه تفريط و افراط، هر دو عامل بازدارنده جامعه اسلامي و بشري هستند كه فرد و جامعه را از مسير اعتدال و خط انسانيت بيرون رانده و از شكوفايي او به سوي “تعالي” جلوگيري مي كند.

پيشينه تاريخي و مولفه هاي تحجرگرايي

استاد شهيد مطهري، رويكرد تاريخي با متد تحليلي و عقلاني را، در فهم و ارزيابي موضوع و مسائل فكري و اجتماعي، بسيار مهم و ضروري مي داند و عدم نگرش به تاريخ پيدايش و گسترش مسائل در حوزه هاي مختلف را، خطرساز دانسته و آسيبي جدي براي فرهنگ، جامعه و تحليل جامع و عقلاني به شمار مي آورد. او در باب اسلام شناسي به سه نوع شناخت افراطي، تفريطي و اعتدالي اشاره كرده، مي گويد:
“يكسري جريان هاي فكري در دنياي اسلام پيش آمده است كه بايد نامشان را افراط يا جهالت گذاشت جريان هايي كه يك نوع افراط كاري و دخل و تصرف هاي بيجا در امور ديني بوده است. متقابلاجريان هاي فكري ديگري در دنياي اسلام پيش آمده است كه تفريط و كندروي و جمود بوده است- ولي همه مربوط به گذشته بود- مسلمان بايد به تعليم قرآن معتقد باشد و جريان “معتدلي” را طيكند.” استاد با نگرش به گذشته و حال انديشه اسلامي، مقوله آسيب شناسي و آفت زدايي در حوزه فرهنگ و معرفت ديني را بسيار مهم و ضروري دانسته و از آفات نظري و عملي معرفت ديني، تلويح و تصريح به جريان هاي انحرافي مي كند. مجموع و برآيند كلي انديشه هاي استاد، گوياي جريان هاي ذيل است:
1 - جرياني كه تئوري “حسبنا كتاب الله” را در رسيدن به مقاصد حكومتي و سياسي اش مطرح و نقطه عطفي در انحراف فكري شد و به مهجوريت عترت و انزواي سنت و سيره نبوي انجاميده، دست جامعه اسلامي را از دامان پيامبر (ص) و عترت پاكش كوتاه كرد.
2 - جرياني كه در برابر آن “حسبنا احاديثنا و اخبارنا” را طرح و به مهجوريت قرآن كريم اهتمام ورزيد و جامعه را از معارف و آموزه هاي اصيل وحياني باز داشت.
-3 جرياني كه در قالب تقدس، مسئله معرفت ناپذيري و دست نيافتني بودن آموزه هاي قرآني را مطرح كرد و با شعار “اين التراب و رب الارباب” به “تعطيل تفكر” انجاميد كه آنان را معطله ناميده اند. اين سه جريان به شدت گرفتار “تحجرگرايي و جمود انديشي” شدند، كه ريشه هاي فكري و رواني داشت. براي اثبات اين ادعا كافي است تحقيقي در تاريخ تطور و تحول انديشه اسلامي و ماجراهاي فكري و فرهنگي درون جامعه اسلامي انجام پذيرد. جريان “اخباري گري و ظاهرگرايي” در برابر جريان “باطني گرايي و تاويل گرايي” يعني دو نظام فكري معيوب و آسيب ديده اسماعيليان و حنبليان از يك طرف، و جريان بسيار تلخ و ناميمون اخباري گري در حوزه انديشه شيعي در قرن دهم هجري قمري از طرف ديگر، ضربات سخت و سهمگيني بر پيكر فرهنگ اسلامي وارد نمود كه به تعبير بسيار تلخ، عميق و دردمندانه استاد: “ضربه اي كه اسلام از دست اخباري گري شيعي خورد، از هيچ گروه و جرياني نخورد. البته در برابر اين قشري گرايي ها، انديشه و انديشمندان زنده و پويايي، قد علم كردند و راست قامتانه ايستادگي نمودند...”
جريان نفوذي و پرورش يافته امويان، يعني “مرجئه” كه با عملگرايي در كنار ايمان گرايي، ضديت داشت نيز، ضربه اي جبران ناپذير زد كه هنوز سايه هاي شوم آن بر آسمان زندگي مسلمين حضور نامبارك دارد.

به هر حال تفكر اسلامي و بينش و گرايش ديني با دو خطر كلي و كلان بسيار جدي مواجه بوده و هست:

الف- خطر جمودگرايي و تحجر، يا جمادت و جهالت.
ب- خطر التقاط پذيري و خود كم بيني فرهنگي و ايدئولوژيك.
پس از يك نگاه، معرفت نابرداري دين (جريان سوم) و از نگاه ديگر، معرفت برداري محدود، تك ساحتي و تك منبعي از قرآن (جريان اول) يا سنت و احاديث به صورت مطلق (جريان دوم) و يا معرفت هاي بشري صرف خالي از معرفت ديني را مطرح مي كند و به تفكيك دين و معرفت ديني در آغاز و آنگاه ترتيب احكام حاكم بر علوم بشري (همچون ناكامل، ناثابت و نامقدس بودن) بر خود دين، اهتمام ورزيده اند و سپس نظريه اول (تفكيك دين و ...) را “در قبض و بسط تئوريك شريعت” و نظريه دوم (ترتيب احكام...) را در “بسط تجربه نبوي” ساختارمند و روشمند كرده اند و از تفكيك گرايي دين و ايدئولوژي، دانش و ارزش، دين و معرفت ديني، دين و حكومت، دين و كمال، به “تعميم نبوت” و “انقطاع امامت و ولايت” رسيده اند كه در واقع همانا دين منهاي دين و اسلام منهاي اسلام است و اين انديشه نيز محصول عصري كردن دين و انطباق شريعت و طبيعت و عرفي سازي انديشه و تفكر ديني است كه به سكولاريسم نظري و عملي مي انجامد و ليبراليسم معرفتي و رفتاري را ترويج مي نمايد. البته ليبراليسم نقابدار امروز، سرگذشت ليبراليسم و پراگماتيسم عريان گذشته در تفسير دين، و تعميم نبوت جديد، تعميم امامت قديم را يادآور است.
استاد شهيد مطهري، تهديدهاي گذشته تاريخ تفكر اسلامي در حوزه “دين شناسي” را، در جمود و قشري گري اشعريان و حنبليان كه به تفسيرهاي ظاهر بينانه، قياس هاي نابجا و حتي تاويل هاي مادي گرايانه منتهي مي شد، مي بيند. آنها براي عقل آدمي در فهم و معرفت ديني، نقش و منزلتي قائل نبودند و مايه ركود و قرار گرفتن كلام اصيل در تزويرهاي سياسي و فرقه سازي هاي كلامي شدند.
استاد، جريان خوارج و مارقيگري را اولين جريان جمودآميز در ضربه زدن به اسلام معرفي كرد كه در بستري سياسي، بر اثر خلاهاي فكري و معرفتي و فقدان عمق انديشه و درك مفاهيم قرآني شكل گرفت. استاد، مولفه هايي چون: نگرش محدود به اسلام، عدم شناخت نيازهاي زمان، عدم پاسخگويي عميق و فراگير به سوال ها و شبهات و حتي توقف در آنها و در جا زدن و شبيه سازي فرهنگ اسلام به فرهنگ كليسايي قرون وسطا را از مولفه هاي ساختاري و بنيادين جهل، جمود، تحجر و زمينه ساز خطر تجدد افراطي برمي شمارد. او همچنان كه “ زهد مآبي جاهلانه” و “جمود فكري، فرهنگي، علمي و سياسي” را عامل گرايش مردم به مادي گري مي داند، “زمان زدگي و عدم بصيرت به اصول بنيادين اسلام ناب در تفسير نيازهاي زمان” و “عدم معرفت به نيازهاي ثابت و متغير و اصول ثابت و فروع متغير” و “عدم اجتهاد پويا و كارآمد با مكانيسم جامع خويش” را، عالم تجددزدگي و تجددگرايي افراطي و به عبارتي تحجرگرايي مدرنيسمي، عصري كردن دين و در نهايت به محاق كشاندن آن مي داند.

نويسنده: علي محمدي تود شكي ـ مدرس دانشگاه

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار