فرهنگ و عدالت

قسمت دوم

نقش عوامل فرهنگي در نهادينه شدن عدالت
در اين مقاله رابطه فرهنگ و عدالت از ديدگاه استاد مطهري بررسي شده است. فرهنگ به معناي شيوه زندگي انسان است و استاد مطهري آن را فعل و انفعالي مي داند که در روان انسان ها در مي گيرد. عدالت در انديشه استاد مطهري با رجوع به مفهوم حقوق طبيعي تعريف مي شود. منظور استاد مطهري از حقوق طبيعي حقوقي است که خداوند و آفرينش در وجود انسان به وديعه نهاده است. استاد مطهري عدالت را اعطاي حق هر صاحب حق به خود او تلقي مي کند. از نظر ايشان هر استعداد خدادادي در انسان مبناي يک حق طبيعي است که جمع آنها حقوق طبيعي انسان را مي سازد. استاد مطهري با نقد برداشت هاي ليبرالي و سوسياليستي از عدالت بقا و استمرار جوامع اسلامي و حتي جوامع انساني را به عدالت مشروط مي داند.
5- نقد و ارزيابي رابطه فرهنگ و عدالت در مکتب هاي بشري
انتزاعي بودن، غير فعال و غير دخالت گر بودن نظريه هاي ارائه شده در فرهنگ و مکتب هاي بشري در باره عدالت از مهم ترين ايراداتي است که اين نظريه ها از آن رنج مي برند. اين مکتب ها در طرح ديدگاه هاي خود هيچ توجهي به اصل فطرت نمي کنند. در اين مکاتب وقتي که از ابتناي عدالت بر حقوق طبيعي بحث مي شود، منظور آنها از حقوق طبيعي، حقوق فطري نيست. به عبارت ديگر اين مکتب ها از عدالت و حقوق طبيعي در گسست آن با ماوراء طبيعت و خداوند سخن به ميان مي آورند.
6- رابطه فرهنگ و عدالت در فرهنگ اسلامي
اسلام به عنوان آخرين و متکامل ترين دين الهي که جامع جميع اسباب سعادت اخروي و دنيوي انسان است در طول تاريخ، فرهنگي اصيل را به وجود آورده است. در اين فرهنگ به وسيله متفکران و علماي اسلام بحث هاي مختلفي درباره مسائل مهم زندگي انسان انجام گرديده و روشنگري هاي عمده اي صورت گرفته است. از جمله اينکه به مسئله عدالت به عنوان يک مساله بسيار مهم پرداخته شده و ابعاد گوناگون آن روشن گرديده است. در فقه اسلامي از يک طرف و فلسفه اسلامي ازطرف ديگر بحث هاي مبسوطي در باره عدالت ارائه شده است که در ادامه به بررسي آنها مي پردازيم.
1- 6- برداشت فقهي از عدالت
در چارچوب سنت و فرهنگ و تفکر فقهي در اسلام، عدالت به معناي اجراي احکام شرعي و الهي مي باشد. به عبارت ديگر در فقه اسلامي زماني مي توان از تحقق عدالت در جامعه سخي به ميان کشيد که که احکام اسلامي به طور کامل مورد عمل قرار گيرد.
2- 6- برداشت کلامي فلسفي از عدالت (مورد آقاي مطهري)
استاد مطهري به عنوان يک فيلسوف، متکلم و فقيه طراز اول، مفهوم عدالت را از ديدگاه فقهي، فلسفي و کلامي مورد بررسي قرار داده است. به عبارت ديگر تحليل آقاي مطهري از عدالت در فرهنگ اسلامي يک تحليل جامع و با در نظر گرفتن تمام معرف ديني مي باشد. در زير به تحليل از آراء اين انديشمند بزرگ با تکيه بر نوشته هاي ايشان مي پردازيم.
1- 2- 6- فرهنگ اسلامي از ديگاه استاد مطهري
از نظر استاد مطهري فرهنگ اسلامي در کليت خود يک فرهنگ اصيل و ويژه است. اين فرهنگ بنا بر اصالت خود از مفاهيم اساسي نيز تعبيري مخصوص به خود ارائه مي کند. بدين ترتيب بايد عدالت نيز به عنوان يک مفهوم اساسي و همچنين از نياز هاي اصلي زندگي اجتماعي بشر در اين فرهنگ تعبير ويژه داشته باشد. استاد مطهري در کتاب آشنايي با علوم اسلامي در باره اصالت فرهنگ اسلامي مي نويسد:
"فرهنگ اسلامي خود يک فرهنگ ويژه و مستقل است در ميان فرهنگ هاي جهان با يک روح خاص و يک سلسله مشخصات مخصوص به خود. براي اين که يک فرهنگ را بشناسيم که آيا اصالت و روح مستقل دارد و از روح و حيات ويژه اي برخوردار است و يا صرفا ترکيبي ست از فرهنگ هاي ديگر و احيانا ادامه و استمرار فرهنگ هاي پيشين است، لازم است انگيزه اي حاکم بر آن فرهنگ، جهت و آهنگ رشد و همچنين عناصر برجسته آن را در نظر بگيريم. اگر فرهنگ ... جهت و حرکت مخصوص به خود داشته باشد و حرکتش با آهنگ و حرکت ساير فرهنگ ها متفاوت باشد، عناصر ويژه اي داشته باشد و آن عناصر برجستگي خاصي داشته باشد، دليل بر اين است که آن فرهنگ اصالت و شخصيت دارد.
لازم به يادآوري است که براي اثبات اصالت يک فرهنگ و يک تمدن ضرورتي ندارد که آن فرهنگ از فرهنگ و تمدن هاي ديگر بهره نگرفته باشد بلکه چنين چيزي ممکن نيست. هيچ فرهنگي در جهان نداريم که از فرهنگ و تمدن هاي ديگر بهره نگرفته باشد. سخن در مورد کيفيت بهره گيري و استفاده است. يک نوع بهره گيري آن است که فرهنگ و تمدن ديگر را بدون هيچ تصرفي در قلمرو خودش قرار دهد. اما نوع ديگر اين است که از فرهنگ و تمدن ديگر تغذي کند يعني مانند يک موجود زنده آن ها را در خود جذب و هضم کند و موجودي تازه به وجود آورد. فرهنگ اسلامي از اين نوع دوم است. مانند يک سلول زنده رشد کرد و فرهنگ هاي ديگر را از يوناني و هندي و ايراني و غيره در خود جذب کرد و به موجودي جديد تبديل شد و با چهره و سيمايي مخصوص به خود ظهور و بروز کرد و به اعتراف محققان تاريخ فرهنگ و تمدن اسلامي در رديف بزرگترين فرهنگ ها و تمدن هاي بشري است"(مطهري مرتضي، آشنايي با علوم اسلامي ص 21)
حال که فرهنگ اسلامي فرهنگي اصيل است بايد ديد نخبگان و انديشمنداني که با تکيه بر قرآن و وحي اسلامي به اين فرهنگ موجوديت بخشيده اند و به طور مشخص شخص استاد مطهري چه تحليلي از عدالت به دست مي دهد.
2- 2- 6- تعريف عدالت از ديدگاه استاد مطهري در فرهنگ اسلامي
در سطور قبلي گفتيم که استاد مطهري عدالت را با رجوع به مفهوم حق تعريف مي کند. به نظر او مبناي عدالت حقوق طبيعي انسان هاست و مبناي حق نيز فطرت انسان ها مي باشد. بر اساس فطرت، انسان ها صاحب حقوقي خاص هستند. در جوامع بشري، اگر انسان ها از حقوق طبيعي خود برخوردار شوند، عدالت محقق و در غير اين صورت به آنها ظلم و ستم روا داشته شده است. استاد مطهري مي نويسد: "از نظر ما، حقوق طبيعي و فطري از آن جا پيدا شده که دستگاه خلقت با روشن بيني و توجه به هدف، موجودات را به سوي کمالاتي که استعداد آن ها را در وجود آنها نهفته است، سوق مي دهد. هر استعداد طبيعي مبناي يک حق طبيعي است و يک سند طبيعي براي آن به شمار مي آيد"(نظام حقوق زن در اسلام، ص 148) در توضيح اين مطلب بايد گفت از آنجا که انسان ها داراي استعداد هاي گوناگوني هستند، بنابراين داراي حقوق متعددي نيز مي باشند و عدالت نيز عبارت از رسيدن هر صاحب حقي به حق خود مي باشد. استاد مطهري در اين رابطه چنين مي نويسد:
"در باره عدل و ظلم هم، که مربوط به حقوق و حدود مردم است و يک موضوع اجتماعي است، اين حساب پيش آمد. مطابق نظر عدليه، در واقع، و نفس الامر، حقي هست و ذي حقي و ذي حق بودن و ذي حق نبودن خودش يک واقعيتي است، قبل از آنکه يکي به حق خود مي رسد و يکي محروم مي ماند، اسلام آمد و دستور هاي خود را طوري تنظيم کرد که هر حقي به ذي حق خود برسد. اسلام دستور هاي خود را مطابق حق و عدالت تنظيم کرد. عدالت يعني "اعطاء کل ذي حق حقه" به اين معنا که عدالت عبارت از دادن هر حقي به صاحب آن حق مي باشد.
3- 2- 6- استاد مطهري و نقد نظريه هاي ليبرالي و سوسياليستي عدالت
با نگاهي به نظريه هاي مهم در باره عدالت ملاحظه مي شود که دو ديدگاه ليبرالي و سوسياليستي يا راديکال در باره عدالت عمده ترين و مطرح ترين نظريه هاي موجود در باره عدالت مي باشند. کليه نظريه هايي که در بالا نقل شد به يکي از اين دو گروه تعلق دارند. در گفتمان استاد مطهري درباره عدالت، هر دو اين گروه از نظريه ها طرح و در معرض تحليل ها و نقد هاي موشکافانه قرار گرفته اند. استاد مطهري برداشت راديکال و سوسياليستي از عدالت را چنين تقرير مي کند:
"يک عده تصورشان از عدالت اجتماعي اين است که همه مردم در هر وضع و شرايطي هستند و هر جور در جامعه عمل مي کنند و هر استعدادي دارند، اينها بايد عينا مثل هم زندگي کنند [... ] از ديد اين دسته، همه افراد در واقع نوعي جيره بندي مي شوند. همه بايد به اندازه استعدادشان کار کنند ولي هر کس به اندازه احتياجش بايد درآمد داشته باشد [... ] اين برداشت از عدالت اجتماعي، اجتماعي محض است. يعني فقط روي جامعه فکر مي کند. براي فرد فکر نمي کند. فرد در اين بينش اصالتي ندارد. فقط جامعه وجود دارد، جامعه کار مي کند و جامعه بايد خرج کند." (مرتضي مطهري، پيرامون انقلاب اسلامي، صص150- 149)
استاد مطهري اين برداشت از عدالت را مغاير با موازين عقلي و فطرت انسان ها دانسته و همچنين آن را نافي آزادي هاي فردي تلقي مي کند. او مي نويسد:
"معناي عدالت اين نيست که افراد هيچ تفاوتي نداشته باشند و هيچ کس نسبت به ديگري رتبه و درجه و امتيازي نداشته باشد. اگر مثلا سربازي رشادت و شهامت فوق العاده در جنگ از خود بروز دهد، مدال و نشان افتخار را به جامعه بدهند و نه به او. اين که هيچ فردي نسبت به ديگران امتياز نداشته باش، غلط است."( مرتضي مطهري، بررسي اجمالي مباني اقتصاد اسلامي، ص152)
استاد مطهري دو ايراد اساسي به اين برداشت از عدالت وارد مي کند. اين تلقي از يک طرف موجب استثمار شدن و از طرف ديگر موجب رکود در فعاليت هاي افراد در جامعه براي تکثير ثروت مي گردد. به نظر او "يک عيب اساسي اين اصل اين است که منجر به استثمار افراد مي گردد. ديگر اينکه اصل تکثير ثروت را از بين مي برد و رقابت و ميدان مسابقه را را از بين مي برد و فعاليت و تکثير را متوقف مي کند."(همان، صص203- 202)
استاد مطهري قرائت ليبرال از عدالت را نيز قرائتي غير معقولانه ارزيابي مي کرد. به اعتقاد او اگر در برداشت راديکال از عدالت، آزادي قرباني مي شود در برداشت ليبرال، عدالت اجتماعي به مسلخ مي رود.
به اعتقاد او : "تفاوت عمده اسلام باساير مکاتب در اين جهت [عدالت] اين است که اسلام معنويت را پايه و اساس مي شمارد ... حساسيتي که اسلام در زمينه عدالت اجتماعي و ترکيب آن با معنويت اسلامي، از خود نشان مي دهد، در هيچ مکتب ديگري نظير و مانند ندارد. " (مرتضي مطهري، پيرامون انقلاب اسلامي، ص153)
4- 2- 6- روش تحقق عدالت در جامعه از ديدگاه استاد مطهري
بحث عدالت در آثار و نوشته هاي بسياري از انديشمندان اسلامي معاصر مطرح شده است، اما کمتر متفکري است که علاوه بر طرح تحليل هاي نظري در باره عدالت به مکانيزم هاي اجراي عدالت در جامعه نيز انديشيده باشد. استاد مطهري از آن دست متفکراني است که علاوه بر موشکافي هاي عالمانه و فيلسوفانه در باره عدالت به سازوکارهاي اجرا و تحقق آن نيز انديشيده است. تمهيداتي که او براي تحقق عدالت در عمل پيشنهاد مي کند، مکانيزم هايي مانند پرورش انسان هاي عادل، پشتوانه قرار دادن ايمان براي عدات و قانون، توجه به تفاوت ها و پرهيز از تبعيض و در نهايت توسل به "مسابقه بقا"به جاي "تنازع بقا"را در بر مي گيرد. (سفر سبز، به کوشش محمد علي زکريايي، تهران، انتشارات الهام، 1374، ص93)
5- 2- 6- نقش عدالت در جوامع انساني
درباره نقش عدالت در جوامع بشري استاد مطهري از يک طرف به تاثير عدالت در بقا و تداوم جامعه هاي انساني اشاره و از طرف ديگر به عدالت به مانند پايه و ستون هاي نگهدارنده جامعه توجه مي کند. در تحليل آقاي مطهري"عدل در اجتماع به منزله پايه ي ساختمان است" (مرتضي مطهري، بيست گفتار، ص 8) همچنين استاد مطهري در توضيح نقش عدالت در بقاي جامعه مي نويسد: "اسلام مگر نمي خواهد که جامعه اسلامي باقي بماند؟ البته واضح است که مي خواهد، حالا که مي خواهد باقي بماند، مگر ممکن است که جامعه اي بدون اينکه بر محور عدالت بچرخد و حقوق مردم در آن جامعه محفوظ باشد، باقي بماند؟مگر پيغمبر بزرگوار ما خودش نفرمود: "الملک يبقي مع الکفر و لا يبقي مع الظلم " يعني اگر يک جامعه عادل باشد قابل بقا هست، هر چند مردمش کافر باشند، اگر ظلم و اجحاف در نتيجه تفاوت ها و پست و بلندي ها و ناهمواري ها در جامعه اي پيدا شد آن جامعه باقي نمي ماند، هر چند مردمش به حسب عقيده مسلمان باشند."(همان، ص77)
7- جمع بندي و نتيجه
از جميع مفرداتي که استاد مطهري در ساختار انديشه و گفتمان خود در باره عدالت در متن فرهنگ اسلامي به کار گرفته است، گزاره هاي زير را مي توان استنتاج کرد:
1- استاد مطهري در چارچوب فرهنگ اصيل اسلامي تعبيري ويژه از مفهوم عدالت به دست داده است.
2- تعريف استاد مطهري از مفهوم عدالت مبتني بر اصل فطرت و حقوق طبيعي است. البته حقوق طبيعي که استاد مطهري از آن صحبت مي کند، اگر هم همساني ها و شباهت هايي با برداشت فيلسوفان باستان با حقوق طبيعي داشته باشد، نسبتي با حقوق طبيعي به مفهوم مدرن آن ندارد، زيرا در مفهوم مدرن حقوق طبيعي، اصل مهم غايت انگاري، کنار نهاده شده است.
3- آقاي مطهري بخشي از گفتمان خود درباره عدالت را به نقد گفتمان فرهنگ هاي ليبرالي و سوسياليستي در باره عدالت اختصاص مي دهد.
4- استاد مطهري نه تنها بقا و استمرار جامعه اسلامي بلکه بقاي جامعه انساني را به وجود عدالت مشروط مي داند.
5- نتيجه نهايي که از بررسي نگرش استاد مطهري در باره رابطه فرهنگ و عدالت مي توان گرفت اين است که به نظر مي رسد از نظر استاد مطهري هر اندازه که فرهنگ اصيل اسلامي که عدالت را معناي شناختن و عمل کردن به حقوق طبيعي و فطري در ميان انسان ها مي داند؛ در جامعه نهادينه شده باشد، به همان ميزان نيز از نهادينه شده عدالت مي توان سخن به ميان آورد. به عبارت ديگر رابطه مستقيمي بين شناخت حقوق طبيعي و عمل به اقتضاي اين حقوق در جوامع بشري از يک سو و اقامه عدالت از سوي ديگر وجود دارد.

منابع

1- آرون، ريمون: مراحل اساسي انديشه در جامعه شناسي، ترجمه باقر پرهام، چاپ دوم، تهران، انتشارات آموزش و انقلاب اسلامي، 1370.
2- آشوري، داريوش، تعريف ها و مفهوم فرهنگ، چاپ اول، ويراست سوم، تهران، انتشارت آگاه، 1380.
3- استريناتي، دومينيک: مقدمه اي بر نظريه هاي فرهنگ عامه، چاپ اول، تهران، انتشارات گام نو، 1380.
4- اشتراوس، لئو: حقوق طبيعي و تاريخ، ترجمه باقر پرهام، چاپ اول، تهران، انتشارات آگاه، 1373.
5- بشيريه، حسين: نظريه اي فرهنگ در قرن بيستم، چاپ اول، تهران، انتشارات آينده پويان، 1379.
6- پهلوان، چنگيز: فرهنگ شناسي، چاپ اول، تهران، انتشارات پيام امروز، 1378.
7- جيمسون، فردريک: منطق فرهنگي سرمايه داري متاخر، ترجمه مجيد محمدي، فرهنگ رجايي و فاطمه گيوه چيان، چاپ اول، تهران، انتشارات هرمس، 1379.
8- طباطبايي، سيد جواد: ابن خلدون و علوم اجتماعي، چاپ اول، تهران، انتشارات طرح نو، 1374.
9- قاضي، ابوالفضل: حقوق اساسي و نهادهاي سياسي، چاپ اول، جلد اول، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1368.
10- قطب، سيد: عدالت اجتماعي در اسلام، ترجمه سيد هادي خسروشاهي و محمد علي گرامي، چاپ پانزدهم، قم، انتشارات دارالفکر، 1358.
11- کاظمي، علي اصغر: جهاني شدن، فرهنگ و سياست، چاپ اول، تهران، انتشارات قومس، 1380.
12- کرايب، يان: نظريه اجتماعي مدرن از پارسونز تا هابرماس، ترجمه عباس مخبر، چاپ اول، تهران، انتشارات آگاه، 1382.
13- کوئن، بروس: مباني جامعه شناسي، ترجمه دکتر غلامعباس توسلي و رضا فاضل، چاپ دوم، تهران، انتشارات سمت، 1372.
14- مطهري، مرتضي: بيست گفتار، قم، انتشارات صدرا، 1358.
15- مطهري، مرتضي: پيرامون انقلاب اسلامي، چاپ دهم، تهران، انتشارات صدرا، 1368.
16- مطهري، مرتضي: عدل الهي، قم انتشارات صدرا، 1362.
17- مطهري، مرتضي: جامعه و تاريخ، قم، انتشارات صدرا، 1359.
18- مطهري، مرتضي: نظام حقوق زن در اسلام، قم، انتشارات صدرا، 1357.

عليرضا مرامي

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار