فرهنگ و عدالت

قسمت اول

نقش عوامل فرهنگي در نهادينه شدن عدالت
در اين مقاله رابطه فرهنگ و عدالت از ديدگاه استاد مطهري بررسي شده است. فرهنگ به معناي شيوه زندگي انسان است و استاد مطهري آن را فعل و انفعالي مي داند که در روان انسان ها در مي گيرد. عدالت در انديشه استاد مطهري با رجوع به مفهوم حقوق طبيعي تعريف مي شود. منظور استاد مطهري از حقوق طبيعي حقوقي است که خداوند و آفرينش در وجود انسان به وديعه نهاده است. استاد مطهري عدالت را اعطاي حق هر صاحب حق به خود او تلقي مي کند. از نظر ايشان هر استعداد خدادادي در انسان مبناي يک حق طبيعي است که جمع آنها حقوق طبيعي انسان را مي سازد. استاد مطهري با نقد برداشت هاي ليبرالي و سوسياليستي از عدالت بقا و استمرار جوامع اسلامي و حتي جوامع انساني را به عدالت مشروط مي داند.
1- مقدمه
عدالت يکي از مهمترين آرمان هاي بشري در طول تاريخ زندگي او بوده است. همچنين فرهنگ بستري است که زندگي انسان در متن آن جريان پيدا مي کند. فرهنگ ابعاد مختلف زندگي انسان را از خود متاثر مي سازد. برخي از فيلسوفان قرن بيستم در مخالفت با برداشت هاي قديمي که انسان را موجودي ناطق، ابزار ساز، مدني و غيره توصيف کرده اند انسان را حيواني فرهنگي ناميده اند. بدين ترتيب فرهنگ نيز همانند عدالت در زندگي اجتماعي انسان داراي اهميت بسيار زيادي مي باشد. عرصه هاي زندگي انسان قلمرو تاثير و تاثر عوامل متعدد مي باشد. عدالت نيز به عنوان يکي از آرمان هاي بشر تحت تاثير عوامل گوناگوني از قبيل وضعيت اجتماعي، اقتصادي و سياسي قرار مي گيرد. و همچنين بر آنها تاثير مي گذارد. يکي از مهم تريت عوامل موثر بر عدالت در جامعه فرهنگ انسان مي باشد. هدف ما در اين مقاله بررسي نقش عامل فرهنگ در نهادينه شده عدالت در جوامع بشري با تاکيد بر آراء متفکر بزرگ ايران اسلامي استاد مطهري مي باشد. استاد مطهري انديشمند بزرگي است که امام خميني(ره) آثار او را بدون استثنا خوب دانسته و مقام معظم رهبري زير بناي فکري نظام جمهوري اسلامي ايران را انديشه هاي اين متفکر مي داند. در اين نوشته به دنبال اين هستيم که بدانيم فرهنگ چگونه عدالت را در جوامع بشري تحت تاثير خود قرار مي دهد. البته تاکيد ما در اين مقاله بر انديشه اي استاد مطهري خواهد بود. اين سخن به معناي اين نيست به آراء متفکران ديگر اشاره نخواهيم کرد، بلکه مقصود اين است که هدف اصلي، تحليل انديشه هاي استاد مطهري در اين رابطه بوده، اما در حاشيه و براي روشن شده مطلب، به افکار و انديشه هاي متفکران ديگر نيز، اشاراتي خواهيم داشت. بدين ترتيب سوال اصلي که اين مقاله، قصد دادن پاسخ به آن را دارد، به شرح زير مي باشد:
در آراء استاد مرتضي مطهري فرهنگ چه نقشي در نهادينه شدن عدالت در جامعه ايفا مي کند؟
2- فرضيه
در پاسخ به سوال اصلي مقاله، فرضيه اي که براي اثبات آن استدلال خواهيم کرد، به شرح زير قابل صورت بندي مي باشد:
استاد مطهري، در چارچوب فرهنگ اسلامي نهادينه شدن عدالت را تابعي از گسترش فرهنگ اصيل اسلامي و دل سپردن انسانها، به حقوق فطري و طبيعي بشر مي داند. اين برداشت از نقش فرهنگ در نهادينه شدن عدالت، در تمايز کامل با برداشت هاي ليبرالي و سوسياليستي از رابطه فرهنگ و عدالت مي باشد.
براي اثبات فرضيه و مدعاي فوق، پس از تعريف مفاهيم فرهنگ، عوامل فرهنگي، نهادينه شدن و عدالت به بررسي مهمترين نظريه هاي موجود، درباره نقش فرهنگ در تحقق عدالت، در يک سير تاريخي، و نقد و ارزيابي آنها، خواهيم پرداخت و سپس با مراجعه به نوشته هاي استاد مطهري، با کمک گرفتن از نظريه هاي تفسير متون (هرمنوتيکHermenutices)، تحليل مفهومي و ارزيابي انتقادي متون، استدلال هاي خود را ارايه خواهيم کرد.
3- تعريف مفاهيم فرهنگ، عوامل فرهنگي، نهادينه شدن و عدالت
با توجه به اينکه مفاهيم فوق، مفاهيم پايه اي مقاله حاضر مي باشند بنابر اين در ابتداي کار براي روشن شدن مسير بحث به تعريف جداگانه هر کدام از آنها مي پردازيم.
1- 3- تعريف فرهنگ
از مفهوم فرهنگ تعريف متعددي به عمل آمده است. اين مفهوم از جنبه هاي تاريخي، توصيفي، هنجاري، سازه ا ي و روان شناختي تعريف شده است. يکي از معروف ترين اين تعاريف، تعريف ادوارد تايلور انسان شناس انگليسي است که مي گويد: "فرهنگ عبارت است از مجموعه در هم تنيده اي از ارزش ها، هنجارها، آداب و رسوم، اخلاقيات، قانون و هر آن چه که انسان به عنوان عضوي از جامعه کسب مي کند. "(داريوش آشوري، مفهوم و تعاريف فرهنگ)
دکتر رضا داوري اردکاني "فرهنگ را نظام ثابت انديشه و رفتار يک قوم يا يک ملت مي داند. " و خود استاد مطهري فرهنگ را" عبارت از فعل و انفعالاتي مي داند که مبتني بر فطرت در روان انسانه صورت مي گيرد. "(مطهري، مرتضي، شرح مبسوط منظومه، جلدچهارم، ص126)
2- 3- عوامل فرهنگي
مولفه هايي که به لحاظ تحليلي با اجزاء و عناصر اقتصادي، اجتماعي و سياسي تمايز داشته و ذاتا به دليل خصلت نمادين شان، از جنس فرهنگ به شمار مي آيند، عوامل فرهنگي ناميده مي شوند.
3- 3- نهادينه شدن
مفهوم نهاد و نهادينه شده از مفاهيم بسيار مهم و اساسي علوم اجتماعي اعم از تاريخ، سياست، حقوق و جامعه شناسي است. در عين حال اين مفهوم داراي پيچيدگي هاي خاص خود نيز مي باشد. از نظر حقوقدانان عمومي نهاد عبارت از "مجموعه قواعد و دستاوردهاي حقوقي و سياسي است که در اثر ترکيب و تاليف قواعد عرفي و قانوني به وجود آمده اند. " (ابوالفضل قاضي، حقوق اساسي و نهاد هاي سياسي، ص 10)
از ديدگاه جامعه شناختي، برخي از جامعه شناسان، نهاد را در مقابل طبيعت قرار داده و هر آن چيزي را که به دست انسان به وجود آمده باشد نهاد مي نامند. يان کرايب از صاحب نظران نظريه هاي جامعه شناسي، نهادينه شدن را "نوعي [نوعيت] بخشيدن به مناسبات در طول زمان به گونه اي که رفتار مربوط به هر نقش منزلتي، صرف نظر از اينکه چه کسي اين نقش را به خود اختصاص مي دهد، مي داند"(يان کرايب، نظريه اجتماعي مدرن از پارسونز تا هابرماس ترجمه عباس مخبر، ص57)
بنا به يک تعريف جامعه شناختي تر "نهادينه شدن فرايند منظمي از هنجارها، پايگاه ها و نقش هاي به هم پيوسته اي است که جامعه آن ر ا پذيرا شده است و از طريق نهادينه شده رفتار هاي خود انگيخته و پيش بيني ناپذير، جاي خود را به رفتار نظام يافته و پيش بيني پذير مي دهد. (مباني جامعه شناسي، بروس کوئن، ترجمه دکتر غلامعباس توسلي و رضا فاضل، ص 153)
4- 3- عدالت
عدالت نيز همانند مفاهيم بالا، مفهوم پيچيده و دشوار فهمي است. برداشت هاي گوناگون از عدالت و ارائه شيوه ها و راه حل هاي متفاوت براي تحقق آن نيز، معلول پيچيدگي مفهوم عدالت است. مفهوم عدالت و راه هاي تحقق آن در جامعه، از مباحثي است که هميشه در جوامع بشري مطرح بوده و تاملات فلسفي، اخلاقي، حقوقي و ديني فراواني در باره آن صورت گرفته است. برداشت هاي ارسطويي، هابزي، فايده گرايانه و کانتي از عدالت، در کنار مباحثي که فيلسوفاني مانند جان رالز، رابرت نوزيک، فردريش فون هايک و يورگن هابرماس از عدالت کرده اند، از مهم ترين نظريه هاي عدالت به شمار مي روند. در اين ميان نگرش ديني به عدالت، آن هم از زاويه خاص نگرس دين اسلام، جايگاهي برجسته در تحليل مفهوم عدالت دارد. استاد مطهري مباحث مبسوطي را در باره عدالت و ابعاد و جنبه اي مختلف آن به رشته تحرير در آورده اند. ايشان در تعريف عدالت ضمن نقد برداشت هاي ليبرالي و سوسياليستي، تعريفي طبيعت گرايانه و مبتني بر مفاهيم فطرت و حق از اين مفهوم به دست مي دهند. او مي نويسد:
"در باره عدل و ظلم هم، که مربوط به حقوق و حدود مردم است و يک موضوع اجتماعي است، اين حساب پيش آمد. مطابق نظر عدليه، در واقع، و نفس الامر، حقي هست و ذي حقي و ذي حق بودن و ذي حق نبودن خودش يک واقعيتي است، قبل از آنکه يکي به حق خود مي رسد و يکي محرو م مي ماند، اسلام آمد و دستور هاي خود را طوري تنظيم کرد که هر حقي به ذي حق خود برسد. اسلام دستور هاي خود را مطابق حق و عدالت تنظيم کرد. عدالت يعني "اعطاء کل ذي حق حقه" به اين معنا که عدالت عبارت از دادن هر حقي به صاحب آن حق مي باشد. "(مطهري، مرتضي، بيست گفتار، ص30)
از آنجا که در سطور آينده، به طور مبسوطي از عدالت از ديدگاه استاد مطهري بحث خواهيم کرد، فعلا به همين اندازه اکتفا مي کنيم.
4- رابطه فرهنگ و عدالت از ديدگاه مکاتب بشري
اگر بپذيريم که هر فرهنگي متضمن برداشت خاصي از عدالت و مفهوم فرهنگ و چگونگي تحقق آن است و در درون فرهنگ هاي گوناگون مسئله عدالت، به گونه هاي متفاوتي سامان مي يابد، يکي از جريان هاي فکري که ديد گاه هاي خاصي در باره عدالت، ارائه کرد ه است، مکتب هاي گوناگون بشري، مي باشند. مهم ترين ويژگي تلقي هاي اين جريان فکري از عدالت، پرداختن آنها به مفهوم عدالت با صرف نظر از نگرش ديني مي باشد. فيلسوفاني مانند افلاطون، ارسطو، توماس هابز، ديويد هيوم، جرمي بنتام، ايمانوئل کانت، جان رالز، رابرت نوزيک و يورگن هابرماس بحث هايي در باره عدالت ارائه کرده اند که در زير به بررسي مختصر آنها مي پردازيم :
1- 4- رابطه فرهنگ و عدالت در نگاه فيلسوفان باستان(نگاه افلاطون و ارسطو)
افلاطون فيلسوف معروف يوناني مفهوم عدالت را به مفهوم انتزاعي تعادل فرو مي کاست و دوجنبه فردي و اجتماعي براي آن در نظر مي گرفت. به نظر او عدالت فردي در واقع حاصل تعادل ميان سه نيروي عقل و اراده و شهوت بود. همچنين از نظر اين فيلسوف، عدالت اجتماعي زماني در جامعه برقرار مي شد که در جامعه طبقات اصلي جامعه، يعني فرمانروايان، سپاهيان و پيشه وران هر کدام در جايگاه خاص خود قرار داشته و به کار ويژه خود مشغول باشند. ارسطو شاگرد افلاطون نگاهي طبيعت گرايانه به عدالت داشت و آن را عبارت از رفتار برابر با برابرها و رفتار نابرابر با نا برابرها تلقي مي کرد. عدالت از نظر ارسطو اين است که بردگان به بردگي و شهروندان به شهروندي آزادانه بپردازند.
2- 4- رابطه فرهنگ و عدالت از ديدگاه فرهنگ مدرنيته کلاسيک (توماس هابز و جرمي بنتام)
از قرن هفده ميلادي با شکل گيري پايه هاي اصلي مدنيته غربي، فرهنگ جديدي شکل گرفت که در نتيجه آن دريافت جديدي از عدالت نيز به وجود آمد. يکي از مهم ترين ويژگي هاي اين دوره جديد گسست آن با انديشه قرون ميانه و دوره باستان بود. به عنوان مثال اگر غايت انگاري يکي از مهم ترين ويژگي هاي عصر ماقبل مدرن بود، در اين دوره تازه به وجود آمده اصل غايت انگاري انکار گرديد. به عبارت ديگر در اين دوره ارتباط انسان با ماوراء طبيعت تا اندازه زيادي منقطع گرديد و اومانيسم (Humanism)يا انسان گرايي بريده از مبداء و معاد جايگزين آن گرديد و يک تلقي خودبنياد از انسان به وجود آمد. در متن چنين نگاهي به عا لم و آدم بود که اولين بنيانگذاران فرهنگ مدرن به ارائه انديشه خود در باره مسائل مختلف و از جمله مساله عدالت پرداختند. با توجه به تلقي خاص از عدالت در اين دوره، ديدگاه هاي برخي از مهم ترين متفکران اين دوره را بررسي مي کنيم.
توماس هابز متفکر قرن هفده انگليس، پايه گذار سنت خاصي در باره عدالت است. به نظر او عدالت پس از خروج انسان از حالت طبيعي و ورود او به حالت مدني و اجتماعي و بعد از شکل گيري حاکميت و تضمين قرارداد هاي بين انسان ها به وسيله حاکميت معني پيدا مي کند. به نظر او عدالت چيزي جز پايبندي انسا نها به قرارداد ها و توافق هاي خود با ديگران در راستاي تامين منافع خود نيست. ابته مرجع نهايي ضمانت اين قراردادها نيز لوياتان و دولت مي باشد.
جرمي بنتام متفکر سودگراي (utilitarianist) انگليسي و پيرو انديشه هاي هابز، عدالت را تحقق بيشترين سود و حداکثر لذت براي بيشترين تعداد ممکن انسان ها تلقي مي کرد.
3- 4- سنت فکري فرهنگي کانتي در باره عدالت
ايمانوئل کانت يکي از بنيانگذاران فرهنگ مدرن است به گونه اي که از او به عنوان فيلسوف مدرنيته ياد مي کنند. کانت در ادامه سنت فکري که از باروخ اسپينوزا شروع شده و پس از گذار از ژان ژاک روسوي فرانسوي به او رسيده بود، اميال طبيعي و منفعت و قرارداد را مبناي اصلي عدالت ندانسته بلکه عدالت را مستلزم گذشتن از منافع شخصي و اميال طبيعي انسان مي دانست.
4- 4- تجديد سنت فکري فرهنگ هابزي در باره عدالت در مدرنيته متاخر
از دهه 1970 به بعد متفکراني مانند رابرت نوزيک و فردريش هايک باز بازگشت به ليبراليزم اوليه و کلاسيک، تجديد مطلعي در سنت فکري فرهنگي هابزي در باره عدالت به عمل آوردند. به نظر نوزيک عدالت در درجه اول بايد مبتني بر پذيرش حقوق طبيعي فرد باشد. به همين خاطر نظريه نوزيک در باره عدالت، نظريه اي مبتني بر حق طبيعي قلمداد شده است. اما به نظر هايک نظم جوامع بشري، نظمي خود جوش است و هرگونه دخالت در اين نظم خودجوش به بي عدالتي مي انجامد. از نظر او عدالت حاصل عملکرد طبيعي همان نظم خودجوش است.
ادامه دارد…

عليرضا مرامي

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار