روايتي ديگر از مهندسي فرهنگي كشور ؛ دين؛ منشا پويش فرهنگ

مهندسي فرهنگي كشور، طراحي راهبردي كشور بر محور فرهنگ را هدف گرفته است. دستيابي به اين مهم محتاج يافتن پاسخ سؤالهايي بنيادي از اين قبيل است: فرهنگ چيست؟ مهندسي كردن فرهنگ به چه معنا و منظور است؟ با تفكر و تلقي سوسياليستي يا ليبراليستي از مسأله چه تفاوتي دارد؟
اصول و مباني مهندسي فرهنگي چيست و چگونه قابل اثبات است؟ روش الگوپردازي و نيز الگوي قابل اتكا در مهندسي فرهنگي كدام است؟ نقشه مهندسي فرهنگي كه طي آن فعاليتهاي لازم و نيز جايگاه ها و نقشها تعريف شده باشد چيست؟ اين نقشه چگونه ضمانت اجرا پيدا مي كند؟
در اين ميان، يكي از نگرشهاي بنيادي، جهت دهنده و تأثيرگذار در مهندسي فرهنگي، واكاوي نقش و كاركرد دين در فرهنگ سازي است. بي شك اگر در جمهوري اسلامي سخن از اين مهم برده مي شود، دغدغه اصلي، چگونگي جريان دين اسلام در عرصه عمل فردي و اجتماعي است. اين تفاوت عمده مهندسي فرهنگي در ايران اسلامي نسبت به ساير سرزمينهاست. به همين دليل، ناديده گرفتن و يا نشناختن عمق و گستره اثرگذاري دين در فرهنگ، جريان مهندسي فرهنگي را با خطر انحراف روبه رو مي سازد. مقاله حاضر، پاسخي است هرچند اجمالي به پرسش مهم «چيستي نسبت دين و فرهنگ در مهندسي فرهنگي كشور.»
سؤالهاي فرعي مقاله عبارتند از: چه نظريه هاي مهمي در ارتباط دين و فرهنگ وجود دارد؟ نظريه برتر در اين رابطه كدام است؟ بر اساس نظريه برگزيده، نسبت دين با «توسعه فرهنگي»، «جهاني سازي فرهنگي» و «تمدن سازي» چيست؟ سطوح اصلي كه مي توان براي فرهنگ كشور برشمرد، كدام است؟ نسبت دين با هر يك از سطوح فرهنگ چيست؟
فرضيه مقاله اين است كه بايد در مهندسي فرهنگي كشور، به دين محوريت داد و آن را معيار، محتوابخش و جهت دهنده تمامي فعاليتها و تصميمهاي فرهنگي قرار داد. به همين دليل، بايد در مهندسي فرهنگي كشور با اختلاف درجات و روش جريان دين را در تمامي سطوح فرهنگ مشاهده نمود. بدين منظور، بايد در مهندسي فرهنگي كشور سه سطح فرهنگ، يعني «فرهنگ عمومي، فرهنگ تخصصي و فرهنگ بنيادي» را از يكديگر تفكيك نمود و تعامل دين با هر سطح فرهنگ را مشخص ساخت.
بر اين اساس ابتدا «نظريه پردازي در نسبت دين و فرهنگ» انجام مي پذيرد. سپس «تأثيرگذاري دين در سطوح فرهنگ» بررسي مي شود و در نهايت «آثار محوريت دين در فرهنگ سازي» مورد كاوش قرار مي گيرد.

***

1 نظريه پردازي در نسبت دين و فرهنگ

1/1 دين، محصول فرهنگ

يكي از نظريه هاي مطرح در چيستي نسبت دين و فرهنگ، دين را محصول يا مولود فرهنگ جامعه مي داند. براساس اين نظريه، فرهنگ مولود تحولات اجتماعي است و دين به عنوان يكي از نهادهاي زيرمجموعه فرهنگ و ساخته و پرداخته آن است. بشر براي زندگي بهتر و آرامش بخش تر خود و همچنين براي تأمين بخشي از نيازهايش كه از طريق ديگر قابل تأمين نيست، دين را ساخته و به آن پرداخته است. در نتيجه، دين، نقش هدايتگري نسبت به فرهنگ ندارد، بلكه در خدمت فرهنگي است كه آن نيز يا تابع اميال مردم و يا تابع اراده صاحبان قدرت و ثروت است. مبتني بر گرايش سوسياليستي تغيير اجتماعي، تابع مراحل خطي است، كه عبارت است از جامعه اشتراكي اوليه، برده داري، فئودالي، سرمايه داري (بورژوازي) سوسياليست و در نهايت جامعه بدون طبقه يا كمونيست. سير جوامع در مراحل فوق به صورت جبري و تابع توسعه تكنولوژي و تحول در روابط توليد، اتفاق مي افتد. طبيعي است بنا به اين نگرش، فرهنگ جامعه تحت تسخير روابط اجتماعي تحول يافته، دچار تغيير و دگرگوني مي شود و در اين ميان نه تنها دين نقش تعيين كننده اي ندارد، بلكه خود، محصول تحول اين روابط محسوب مي شود.«آگ برن» و «نيم كف» معتقدند: «آنچه از مطالعه همه اديان برمي آيد، اين است كه اولاً دين يكي از سازمانهاي اجتماعي كهن است و ثانياً مفاهيم و مقولات و مراسم هر دين به مقتضيات جامعه اي كه زادگاه آن است، بستگي دارد. «اگر به تكثرگرايي فرد محور در تحولات و در چگونگي پيدايش تغييرات فرهنگ اعتقاد داشته باشيم نيز، دين نقش تعيين كننده اي در چيستي و چگونگي فرهنگ نخواهد داشت. اگر قايل باشيم كه دين دست ساز بشر است، رسيدن به اين نتيجه قطعي است و اگر قايل به دين توحيدي بوده، ولي عملكرد اجتماعي را از آن سلب نماييم (باتوجه به اينكه فرهنگ مقوله اي اجتماعي است) تأثير دين را در ايجاد فرهنگ، بسيار كمرنگ كرده ايم.
دين و خدا، در حقيقت همان تجلي نيازهاي جامعه است. اين رويكرد محصول نظريه جامعه زايي «اميل دوركيم» مي باشد. نظريه «اميل دوركيم» درباره دين و توتم پرستي،سنگ بناي جامعه شناسي معرفت اوست.
شايد اين تفكر در كنار تفكرات ديگري كه اديان را با ريشه توحيدي مي پذيرفتند، اما قلمرو آن را در عرصه اجتماعي محدود مي نمودند، مبدأ اين انديشه شد كه دين به يك نهاد اجتماعي محدود شود.
نهادها يكي از عناصر تشكيل دهنده جامعه به شمار مي روند و ويژگيهاي خاص خود را دارند كه عبارتند از: 1 به اراده افراد متكي نيستند. 2 حاكم بر رفتارهاي انسان اند. 3 دائمي و عمومي اند؛ يعني در تمام جوامع و هميشه وجود دارند 4 متحول و پويا هستند؛ يعني متناسب با توسعه جامعه بشري دگرگوني را مي پذيرند 5 تأمين كننده نيازهاي افراد هستند. اصولاً طبيعت انسان به نياز اجتماعي، نهاد را پديد آورده اند، به طور مثال ]بنا به يكي از نگرشها[ طبيعت انسان نهاد خانواده را به وجود آورده و نياز انسان به امنيت اجتماعي نهاد حكومت را خلق كرده است.
طبيعي است، با اين توضيح در مورد نهاد، پذيرش دين به عنوان يك نهاد اجتماعي تنها با تفكر الحادي همچون جامعه شناسيِ دوركيم سازگاري دارد.
بدين ترتيب فرهنگ، ريشه اي جز در عمل انسان نخواهد داشت، و نيازي به دين در شكل گيري فرهنگ نخواهد بود.
اگر نظري به تئوريهاي مربوط به تاريخ تحولات اجتماعي، توسط برخي انديشمندان غربي بيندازيم نيز عدم دخالت دين در تحولات فرهنگي و اجتماعي به شكل محسوسي مشاهده مي شود.«آگوست كنت» مراحل سه گانه اي را در اين رابطه مطرح مي كند. سير تكاملي تفكر بشر را، از مرحله زباني به مرحله متافيزيكي (مابعدالطبيعي) و در نهايت به مرحله اثباتي مورد بررسي قرار مي دهد.
برخي انديشمندان نيز از زاويه ديگري فرهنگ را مورد تحليل قرار داده اند كه گواه ديگري بر تفكيك دين از فرهنگ در نظر آنهاست. «هافستد» چهار بعد ارزشي را معرفي مي كند، كه براساس آن مي توان تفاوت فرهنگي كشورها و ملتها را با يكديگر مقايسه نمود. و يا آنها را مورد شناسايي قرار داد. اين چهار بعد عبارتند از:
1 فاصله قدرت
2 پرهيز از ناشناخته ها
3 فردگرايي، جمع گرايي
4 مردانگي زنانگي
آنچه در بحث حاضر مورد توجه است، اينكه در نظريه «هافستد» همانند عمده نظريه پردازان غربي نقش و جايگاهي براي دين در پيدايش، تغييرات و ارزيابي وضعيت فرهنگ به چشم نمي خورد. حداقل با نگاهي خوش بينانه مي توان گفت كه او از اين مسأله با بي تفاوتي عبور كرده است.

2/1 دين از عوامل فرهنگ ساز

رويكرد دوم به تعامل دين و فرهنگ، اين است كه اين دو در عرض يكديگر بوده، و با يكديگر تعامل دارند؛ بدين معنا كه دين در فرهنگ سازي و فرهنگ در دين تأثيرگذار و يا حداقل در شناخت از دين مؤثر است. براساس اين نظر، فرهنگ از اجزاي مختلفي تشكيل شده است، كه دين يكي از آن اجزاست. آداب، رسوم، رفتارها، نهادها، ارزشها، هنر، خط، زبان و عواملي از اين دست بر روي هم، فرهنگ هر كشور را رقم مي زنند.نكته مهم اين است كه بايد ديد خاستگاه چنين نظريه اي در تعامل دين و فرهنگ، كدام نگرش دين شناسي و فرهنگ شناسي است؟ نظريه پردازاني از اين قبيل نمي توانند براي دين، عرصه اي فراتر از محدوده اخروي و فردي قايل باشند.
آخرت گرايي فردي به اين نكته توجه دارد كه هدف از بعثت و رسالت انبيا، دعوت به آخرت و تربيت و تهذيب نفوس براي آمادگي ورود به جهان آخرت و رسيدن به بهشت موعود است. اين طرز تفكر را مي توان از انديشه هاي قدما تا تفكرات بعضي روشنفكران معاصر، پي گرفت. «فخررازي» ازجمله افرادي است كه در اين دسته جاي مي گيرد.
اين تفكر به شكل مشابهي در عالم مسيحيت نيز ريشه داشته و مورد قبول واقع مي شود. از جمله «پروفسور كلاوال» كه شخصي كاتوليك مي باشد، معتقد است «در واقع مذهب از يك نگراني بسيار عميق حكايت مي كند. در همه جاي دنيا تا آن جا كه من بررسي كرده ام ديده ام كه مذهب، برخاسته از اين نبود آرامش عميقي است كه انسان در دنيا آن را احساس مي كند و در واقع مذهب، پاسخي براي اين ناآرامي دروني انسان است».
به هر صورت، چه نگرش معنويت گرايي مسيحي و چه تفكرتكامل يافته آن به صورتي كه در عالم اسلام مطرح شده است، حتماً بخشي از غايت و رسالت دين را مورد توجه قرار داده است؛ اما اينكه تمام غايت دين در اين امر محدود شود، امر قابل تأملي است.
در حوزه فرهنگ شناسي، اگر به تكثرگرايي فردي قايل باشيم يعني افراد با خواست متنوع خود فرهنگ را مي آفرينند به انضمام مبناي دين شناسي طرح شده، حداكثر تأثيري كه براي دين در فرهنگ سازي مي توان قايل شد، اين است كه «دين با ايجاد اعتقادها و باورهاي خاصي در حوزه زندگي معنوي و خصوصي بشر، مي تواند مقاومتهايي را در او براي وارد شدن به جامعه ايجاد نمايد»؛ و يا به طور نسبي در شكل گيري تمايلات و رفتار فرد تأثيرگذار باشد.وقتي دين در عرض عوامل ديگري همچون هنر، ادبيات، علم، فلسفه، زبان، تاريخ تمدن، قواعد زناشويي، روابط اقتصادي، هنر، آداب و رسوم، اطلاعات، شرايط مادي و امثال آن قرار گرفت، اشرافي براي آن (دين) نسبت به ساير عوامل، پذيرفته نشده، و بقيه عوامل به محوريت دين تعريف نشده اند.
اين نظريه تنها در بين انديشمندان غربي مطرح نيست، بلكه يكي از نظريه هاي مهم و مطرح بين متفكران اسلامي نيز هست. در ريشه يابي چنين نظريه اي، مي توان به دو امر توجه نمود. اول: نگاه ناقص به تأثير دين در حيات بشري؛ دوم: عدم ژرف نگري كافي در تحليل فرهنگ.در صورتي مي توان چنين محدوديتي را براي دين در عرصه فرهنگ پذيرفت، كه دين را در مسند سرپرستي جامع تكامل بشر در تمامي شؤون ندانيم. مسأله ديگر اينكه، هرچند به نظر اين افراد، مي توان چنين استنباط نمود كه فرهنگ، مجموعه اي از آداب، سنن، رفتارها، نمادها، انديشه ها، جهان بيني ها، ارزشها و امثال آن مي باشد، اما اينكه مجموعه آداب و سنن و ارزشها چگونه پديد آمده اند، مورد تحليل جدي قرار نگرفته است.

3/1 دين منشأ فرهنگ سازي

لازمه منطقي و اجتناب ناپذير پذيرش نظريه متقن تر در دين شناسي و فرهنگ شناسي، پذيرفتن ارتباط ديگري درخصوص دين و فرهنگ است. اين نظريه ها با استناد به مباني مورد بررسي، كاملاً مستدل و مستند خواهند بود.
در اين نظريه دين، ابزار سرپرستي بشر در همه شؤون فردي، اجتماعي و تاريخي است و لازمه چنين سرپرستي اين است كه آموزه هاي خود را نسبت به شكل دهي باورها، ارزشها و رفتار بشر، در معرض استفاده پيروان اديان الهي (بويژه اسلام) قرار داده و بدين ترتيب راه سعادت و كمال را فراروي مؤمنان قرار دهد.
از سوي ديگر فرهنگ، مجموعه پذيرشهاي هنجار يافته، در بخشهاي اخلاقي، ارزشي و اعتقادي است. بدين ترتيب، مشاهده مي شود بين عرصه دين و فرهنگ قرابت و نزديكي تنگاتنگي وجود دارد. نظام پذيرشهاي اجتماعي رو به تكامل بوده و در تكامل آن (توقع) فرد و جامعه در محور تبعيت و تولي نسبت به اولياي الهي و نظام ولايت الهي، امري لازم و مبدأ پويش فرهنگ در جامعه مي گردد.
با ذكر سه مؤلفه مي توان حضور دين را در همه عرصه هاي فرهنگ سازي مورد تأييد قرار داد:
اول: تفسير ثابت از دين نداشتن و محدود نكردن آن بر فهم زماني خاص.
دوم: اعتقاد به تكامل پديده فرهنگ و سهيم بودن اراده انسانها در آن.
سوم: تبيين درست و منطقي از ارتباط بين فرهنگ متغير و دين ثابت، براساس مطالب مطرح شده.
ذكر اين نكته لازم است كه تأثير دين در بخشهاي مختلف فرهنگ يكسان نبوده و در پاره اي موارد به حسب ظاهر، تأثير فرهنگ قومي يا ملي جامعه را مورد تأييد قرار مي دهد، اما در واقع اين آداب و رسوم را در الگوي ارزشي و رفتاري بالاتري منحل مي نمايد.بدين ترتيب، مهندسي فرهنگي جامعه مبتني بر اين تفكر، عبارت است از دريافت راههاي بهره گيري از اصول و ارزشهاي اسلامي و تجلي آنها در حيات جامعه اسلامي در زمان و مكانهاي متفاوت و با ابزار و روشهاي مختلف. به عبارت ديگر، احياي فرهنگ اسلامي به معني تكامل مداوم و پيوسته و بدون توقف سير الي ا... مي باشد و مهندسي فرهنگي طريق وصول به اين هدف متعالي است. اسلام ظرفيت اين معنا را دارد به دليل اينكه تعاليم اسلام، نسبت به نحوه برخورد با ديگران، رعايت نظم و انضباط، رعايت حقوق ديگران، داد و ستد، آداب و معاشرت ازدواج و طلاق، هم نوع گرايي، سياست، حكومت، مديريت، تدبير منزل، نظافت، بهداشت، تمدن و صنعت مطالب جديدي را در خود گنجانيده است. اسلام در تمام زمينه اجتماعي، دستورهاي آسماني خاص خود را دارد. بنابراين، پذيرفتن اسلام، چاره اي جز نقض نسبي فرهنگ پيشين و التزام به دستورهاي اسلام نيست.
اما نكته اي كه مانع از پذيرش اين نظريه گشته و هم عرض بودن دين و فرهنگ را متذكر مي شود، اين است كه برخي از عوامل و مظاهر فرهنگي دور از دسترس دين قلمداد مي شوند. برخي عواملِ جغرافيايي، نژادي و يا قومي مي تواند جزء اين مقوله قرار گيرند.
در رفع اين موانع بايد به دو نكته توجه داشت: يكي اينكه نمي توان ادعا كرد مواردي از اين نوع به هيچ وجه دين در شكل گيري خلقيات، روحيات، افكار و در نهايت در فرهنگ جامعه تأثيرگذار نيست، همچنين اثربخشي آنها را در سعادت و كمال انسان ناديده گرفت. دوم، تأثيرگذاري دين، همواره به معنيِ تغيير در فرهنگ گذشته و يا تأسيس امر جديدي نيست، بلكه در اين جا به خدمت گرفتن فرهنگ گذشته مورد توجه است.
در هر صورت، فرهنگ محصول اراده و تعامل انسانها با يكديگر است و اسلام با تعاليم حيات بخش خود در ابعاد مختلف زندگي مادي و معنوي و از طريق پرورش انسانِ كمال خواه، مي تواند در مراتب مختلف فرهنگ سازي، تصرف نمايد.

عليرضا پيروزمند
منبع:روزنامه قدس

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار