مستندسازي تفسير واقعيت

فيلم مستند، تصويرسازي براي واقعيت يا در بهترين حالت، ترجمان واقعيت به زبان فيلم نيست. فيلم مستند، تفسير واقعيت است يا به بياني بهتر كشف حقيقت از دل واقعيت. دست‌كم در فيلم‌هاي مستندي كه شايستگي قرار گرفتن در رديف آثار هنري را دارند، چنين حكمي‌صادق است.
مستندسازي، مكاشفه مستمر حقيقت از واقعيت ظاهري و بيروني پديده‌هاست. به عبارت ديگر كار هنرمند مستندساز كشف ذات و «بود» پديدارهاست در مقابل توقف در «نمود» آنها؛ يا اگر اين را امري محال بدانيم دست‌كم كشف نمود حقيقي و بي‌فريب پديدارها نه فقط تصور شناخت آنها بر مبناي ديد ظاهر. اين مكاشفه لحظه به لحظه و مستمر، نوعي عشقبازي با حقيقت است كه فقط آن كه طعم شيرين اين عشق را چشيده باشد از آن و از موهبت ارزنده هنر بهره‌مند است. چه‌بسا از همين‌روست كه شاه‌نشين هنر ايران‌زمين حافظ شيرازي مي‌گويد:
منم كه شهره شهرم به عشق ورزيدن
منم كه ديده نيالوده‌ام به بد ديدن
بد ديدن يعني درست نديدن. يعني اكتفا به چشم ظاهر و غفلت از ديده بصيرت باطن. حضرت حافظ بر تارك هنر ايراني اسلامي ‌جهان مي‌درخشد چون با نيالودن ديده به نگاه ظاهر، شهره شهر بي‌مرز تاريخ است به هنرمندي يا همان توان والاي عشق ورزيدن.
كارگردان فيلم مستند به جاي ضبط مكانيكي ماوقع روي نگاتيو يا نوار فيلم و چينش مكانيكي‌تر آن در اتاق تدوين با فرمول‌هاي ثابت از پيش تعيين‌شده، براي هر موضوع تازه جوياي تكنيك خاص آن است و قالب را به طور كامل در خدمت محتوا و متغير به مقتضاي آن مي‌داند. از اين‌رو مرحله تحقيق پيش از فيلمبرداري و يا تصويربرداري براي او منحصر به كاوش‌هاي ميداني و كتابخانه‌اي نمي‌شود و بيشتر، تعمق و تأمل در سوژه و كشف حقيقت آن را در برمي‌گيرد. به دنبال اين كشف و شناخت بي‌واسطه، روش بيان و تكنيك و قالب نيز به طور شهودي تسليم هنرمند مي‌شود و اگر تفاوت هنرمند را از غير او در نوعي شايستگي براي دريافت الهام هنرمندانه دانسته‌اند نيز از همين‌روست. جز اين اگر باشد هر انساني بالقوه هنرمند است و فقط كافي است با يك سري دانش‌هاي تكنيكي و اكتسابي اين توانايي بالقوه را به فعليت برساند؛ حال آن‌كه هرگز چنين نيست. اين‌كه گفته‌اند در عالم هنر اشرافيت حاكم است نه دموكراسي، حرف درستي است. انسان‌ها يا بالذات هنرمند هستند يا نيستند. اگر باشند، دانش تكنيكي اندك و به اصطلاح در بند رديف و قافيه نبودن اگر حُسنشان نباشد، مسلماً ضعفشان نيست و اگر نباشند، كوهي از دانسته‌هاي تكنيكي و دنيايي از توانايي‌هاي فني و مكانيكي هم نمي‌تواند دردي از ناتواني‌هاي هنري آنها دوا كند.
مستندساز هنرمند، دوربين خود را هدفمند روشن مي‌كند و هدفمند خاموش مي‌نمايد. سوژه، زاويه و قاب و نور خود را متناسب با روش منحصر به فردي كه براي بيان همان موضوع بخصوص يافته انتخاب مي‌كند نه متناسب با گونه، ژانر يا تقسيم بندي‌هاي سبك‌شناسانه بي‌اثري كه فقط به كار نقد و تحليل ساختگرايانه، ظاهربينانه و كلي نگر مي‌خورند. با اين توضيح به جرا‡ت مي‌توان ادعا كرد كه آموزه‌هاي آكادميك نه تنها كسي را هنرمند بار نمي‌آورند بلكه با فرموليزه كردن آنچه در فرم و قالب مشخص گنجاندني نيست، هنرجو را از مسير اصلي منحرف مي‌كنند و با بديهي انگاشتن اين تصور غلط كه هنر آموختني و خلاقيت ياددادني است، تكنيسين مي‌پرورند و آن را به جاي هنرمند جا مي‌زنند. اين ادعا تصور و توهمي ‌نيست كه دليل آن آشنا نبودن ادعاكننده با فضاي آكادميك دانشگاه باشد، نگارنده اين سطور، خود دانشجوي يكي از همين دانشكده‌هاي فيلمسازي است و از قضا گرايش او نيز مستند است و از نزديك فاصله هنرجوي دانشگاهي (دانشجو) با هنرجوي عاشق (الهام جو) را لمس كرده است. دانشجوي هنر (اگر هنر را بتوان دانش ناميد!) تنها وقتي مي‌تواند به جاي دانشمند شدن هنرمند شود كه به اين مكاشفه مستمر ايمان بياورد و از بند آموخته‌هاي مطلق علمي ‌خلاصي يابد.
مستندساز حقيقت‌جو، لاجرم الهام‌جو است. به دنبال ذات پديده‌هاست. ساده‌انگار نيست و فيلم نمي‌سازد كه فقط كاري كرده باشد كه بگويند فيلمساز است يا بدانند چه توانايي‌هاي تكنيكي بالايي دارد. او تا حرفي تازه و نگاهي نو نداشته باشد، تا راه درست و مؤثري براي بيان اين حرف تازه نداشته باشد و تا فيلم ساختن او مسبوق به كشف و شهود و الهام نباشد دست به توليد اثر نمي‌زند. بخصوص وقتي اين اثر نام پرمسووليت «مستند» را بر پيشاني خود داشته باشد.
اگر واقعيت را ماحصل بينش ظاهري بدانيم و حقيقت را ماحصل بينش باطني، اگر اين تقسيم‌بندي درست باشد و واژه‌هاي «واقعيت» و «حقيقت» در اين مرزبندي معنايي محدود شوند، در اين صورت بايد پرسيد: كداميك از اين دو بايد نصب‌العين هنرمند مستندساز باشد؟ و نيز كداميك معيار سنديت فيلم مستند است؟ بديهي است هسته و باطن، ارزش بيشتري نسبت به پوسته و ظاهر دارد. پس بايد واقعيت را فداي حقيقت كرد يا اين‌كه درصدد بود از واقعيت عبور كرد و به حقيقت رسيد. پس سنديت فيلم مستند را ميزان واقعگرا بودنش تعيين نمي‌كند، چنانچه حقيقت تاريخ نيز تاريخ نوشته‌هايي نيست كه عمدتاً شرح حال شاهان و شهيران است نه وصف‌الحال بزرگمردماني كه گاه بهترينشان گمنام‌ترينشانند.
فيلم مستندي را مي‌توان اثر هنري ناميد كه مثل هر اثر هنري ديگري قصه‌گو باشد. قصه‌گو و نه لزوماً روايتگر. مثل «شام آخر» و «موناليزا»ي داوينچي، «سيب‌زميني خورها» و «شب پر ستاره» ونگوگ، سمفوني 5 بتهوون، 4 فصل ويوالدي و... . هنر، كشف حقيقت از دل واقعيت است و حكايت اين كشف و شهود، همان قصه‌گويي. راز هستي در باطن و ذات پديده‌ها نهفته و قصه شگفت‌انگيز و زيباي حيات، همين راز روح‌انگيزي است كه هنرمند واقعي، هنرمندي كه آزادي را در رهايي از تعلق معنا مي‌كند نه رهايي از تعهد، هنرمندي كه حديث حق مي‌كند نه حديث نفس، براي دريافت و انتقال شايسته آن به ديگران شايسته‌ترين است.
حال با آنچه ذكر شد، باز مي‌بايست از آن شهيد شهود كرده‌اي ياد كنيم كه هر جا سخن از تأمل بي‌تعصب، بي‌تقليد و آزادانه سينمايي و تلويزيوني مي‌شود ناگزير حرفي، سخني و يا اصطلاحي طلايي از او رخ مي‌نمايد: سيدمرتضي آويني و اصطلاح بي‌مانند «مستند اشراقي» او؛ نامي‌ كه وي بر روايت‌هاي مكاشفه‌گونه خود از دفاع مقدس نهاده بود. نامي‌گويا و رسا كه در موجزترين شكل ممكن حاوي همه آن چيزي است كه ما در اين سطور با اين تفصيل و اطناب سعي در بيانش داشتيم. افسوس كه شناخت اين انديشه‌هاي عميق و بي‌پيرايه عموماً به شكل و صورتي سطحي و تشريفاتي در ادبيات ژورناليستي ما تقليل پيدا كرده و اين شناخت براي ما، به شناخت مستشرقان غربي از ما و فرهنگ و تاريخمان، شبيه شده است: گاهي، به بهانه و تنها از سر يادبود و بزرگداشت.

آزاد جعفري
جام جم

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار