گنجي بي نياز كننده تر از قناعت نيست
(نهج البلاغه حكمت 371)
فرهنگ اسلامي همواره از قناعت و صرفه جويي به عنوان عاملي مهم در جلوگيري از فساد هاي مالي نام برده است و بزرگان دين توصيه هاي موكدي درخصوص رعايت مصرف و مصرف صحيح به امت مسلمان ارائه داده اند .
اگر چه فرهنگ اسلامي فرهنگي مبتني بر ساده زيستي و قناعت است و مولاي متقيان خود نمونه اي بارز از اين امر است اما تاثير پذيري كشورها از يكديگر و پيش رفتن به سمت دهكده جهاني در مواردي نيز مثبت نيست شاهد اين مطلب گرايش جوامع اسلامي به سمت مصرف گرايي براساس تبليغات دارندگان بازارهاي جهاني است.
فرازي از بيانان رهبري در خطبه هاي نماز عيد فطر
در سال اتحاد ملي و انسجام اسلامي
بيانات مقام معظم رهبري در زمينه اسراف و سير نامگذاري سالهاي قبل و نامگذاري سالجاري به عنوان سال اصلاح الگوي مصرف تاكيد كننده اين موضوع است كه مقام معظم رهبري در برنامه اي منظم زمان دار و منطبق با الگوي زندگي اسلامي و ايراني در زمان هاي مختلف ملت ايران را به پرهيز از اسراف دعوت نموده اند.
توجه و تاكيد مقام معظم رهبري در نامگذاري سال 88 به «اصلاح الگوي مصرف» در واقع بازگرداندن جامعه اسلامي به اصول حقه الهي و پيشگيري از انحراف بزرگي است كه ممكن است گسترش
لجام گسيخته آن، نابودي عدالت اجتماعي و ارزشهاي انساني را در بر داشته باشد.
رهبر معظم انقلاب اسلامي:
ما مردم مسرفى هستيم؛ ما اسراف مي كنيم؛ اسراف در آب، اسراف در نان، اسراف در وسائل گوناگون و تنقلات، اسراف در بنزين. كشورى كه توليد كنندهى نفت است، وارد كنندهى فرآوردهى نفت - بنزين - است! اين تعجبآور نيست؟! هر سال ميلياردها بدهيم بنزين وارد كنيم يا چيزهاى ديگرى وارد كنيم براى اينكه بخشى از جمعيت و ملت ما دلشان ميخواهد ريخت و پاش كنند! اين درست است؟! ما ملت، به عنوان يك عيب ملى به اين نگاه كنيم.
اسراف بد است؛ حتى در انفاق راه خدا هم مي گويند. خداى متعال در قرآن به پيغمبرش می فرمايد
:« لا تجعل يدك مغلولة الى عنقك و لا تبسطها كل البسط» در انفاق براى خدا هم اينجورى عمل كن. افراط و تفريط نكنيد. ميانهروى؛ ميانهروى در خرج كردن. اين را بايد ما به صورت يك فرهنگ ملى در بياوريم. قرآن ميفرمايد: «و الّذين اذا انفقوا» كسانى كه وقتى ميخواهند خرج كنند، «لم يسرفوا و لم يقتروا» نه اسراف مي كنند - زيادهروى ميكنند - نه تنگ مي گيرند و با فشار بر خودشان، زندگى م يكنند؛ نه، اسلام اين را هم توصيه نمي كند. اسلام نمي گويد كه مردم بايستى با رياضت و زهد آنچنانى زندگى كنند؛ نه، معمولى زندگى كنند، متوسط زندگى كنند.(خطبههاى نماز عيد سعيد فطر) تاريخ:(21/7/1386)
قرن بيستم آغاز حركت مصرف گرايي
حركت به سمت «مصرف گرايي مدرن» با توسعه و گسترش صنايع و توليد در روزهاي آغازين قرن بيستم در قالب راه اندازي فروشگاههاي زنجيره اي بزرگ و ايجاد نمايشگاههاي جذاب و خيره كننده شكل گرفت و در سالهاي بعد با شتاب فراوان، روند استحاله از «جامعه توليدي» به «جامعه مصرفي» ممكن و پديدار گرديد.
در سال 1907 نويسنده امريكايي، «سايون ان. پاتن»، در كتاب «مباني جديد تمدن» فرهنگ مصرف گرايي را كليد مي زند و مي نويسد : «جامعه، از اين پس نبايد به مهار آرزوها و خواسته هاي شهروندان بپردازد و آنان را، چون گذشته، به صرفه جويي و قناعت فرا بخواند؛ بلكه برعكس، بايد آنان را تشويق و تحريك به مصرف بيشتر كند و از آنها بخواهد كه براي مصرف بيشتر خود، كار بيشتري انجام دهند؛ «مصرف بيشتر با تلاش بيشتر» اين امر، جامعه را به سوي وفور و رفاه مي برد»
اين رويكرد مصرفي در غرب كه در پي توليد انبوه، اجتناب ناپذير مي نمود بعدها و در سالهاي اخير به جنون مصرف » تبديل شده و منجر به جايگزيني ارزشها از اخلاقيات و تعالي انساني به بازار، عرضه و تقاضا گرديد.
جامعه مصرفي غرب اما، اندك اندك جاي پاي خود را در ساير كشورها نيز باز كرد و مظاهر فريبنده آن با استفاده از ابزارهاي پيشرفته رسانه اي و تاثير بر جوامع اطلاعاتي، تبليغ شده و به نفوذ در فرهنگ ها و تمدنها همت گمارد به گونه اي كه امروزه تقريبا" در همه نقاط جهان آثار و رگه هاي مصرف گرايي غربي مشاهده مي شود.
گسترش الگوي مصرف غربي در كشور ما با وجود معارف والا و فرهنگ قدرتمند اسلامي، با چالش ها و مقاومتهاي فراواني روبرو بوده و هست اما متاسفانه زرق وبرق ها و زيب و زيورهاي چشم نواز و دلفريب توليدات مصرفي باعث شد تا آسيبهاي آن فرهنگ، بخشهاي بزرگي از اقتصاد، بازرگاني و صنعت ما را نيز طي سالهاي گذشته مورد تهديد قرار دهد.
اعتدال در مصرف در فرهنگ اسلامي
در فرهنگ فاخر اسلامي اعتدال در مصرف ، صرفه جويي و پرهيز از اسراف به صراحت و در جهت ايجاد تعادل و عدالت اقتصادي مورد تاكيد قرار گرفته است. خداوند متعال در آيه 31 سوره اعراف مي فرمايد : يَا بَنِي آدَمَ خُذُواْ زِينَتَكُمْ عِندَ كُلِّ مَسْجِدٍ وكُلُواْ وَاشْرَبُواْ وَلاَ تُسْرِفُواْ إِنَّهُ لاَ يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ.«اى فرزندان آدم جامه خود را در هر نمازى برگيريد و بخوريد و بياشاميد و[لى] زيادهروى مكنيد كه او اسرافكاران را دوست نمىدارد»
ودر آيه 26 و 27 سوره اسراء به رعايت حقوق مستمندان امر شده و اسراف كاران را برادران شيطان معرفي مي گردند: وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلاَ تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا * إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُواْ إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا. «و حق خويشاوند را به او بده و مستمند و در راهمانده را [دستگيرى كن] و ولخرجى و اسراف مكن . چرا كه اسرافكاران برادران شيطانهايند و شيطان همواره نسبت به پروردگارش ناسپاس بوده است»
و همچنين در آيه 141 سوره انعام بر استفاده صحيح از نعمات الهي تاكيد شده و از زياده روي ها پرهيز داه مي شود : وَهُوَ الَّذِي أَنشَأَ جَنَّاتٍ مَّعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ كُلُواْ مِن ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُواْ حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ وَلاَ تُسْرِفُواْ إِنَّهُ لاَ يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ. « واوست كسى كه باغهايى با داربست و بدون داربست و خرمابن و كشتزار با ميوههاى گوناگون آن و زيتون و انار شبيه به يكديگر و غير شبيه پديد آورد از ميوه آن چون ثمر داد بخوريد و حق [بينوايان از] آن را روز بهرهبردارى از آن بدهيد و[لى] زيادهروى مكنيد كه او اسرافكاران را دوست ندارد»
اصلاح فرهنگ مصرف اولين گام اصلاح الگوي مصرف
فرهنگ سازي بي شك اولين گام در نهادينه شدن و به سرانجام رسيدن هر امري است و اصلاح فرهنگ مصرف و تغيير ذائقه مصرف اقدامي موثر و لازم به منظور اصلاح الگوي مصرف به نظر مي رسد.
در شرايط فعلي و به منظور اصلاح فرهنگ مصرف آنچه ضروري است ارائه الگوهاي درست به جامعه است و در اين ميان رسانه هاي و نهادها مسئول و جوامع دانشگاهي و محافل تاثير گذار بيشترين نقش را دارند .
بدون شك آنچه در غالب يك فيلم يا سريال و غالب يك ميز گرد و تبادل نظر از سوي رسانه ملي مطرح مي شود به جهت دامنه گسترده مخاطبان وويژگي انتقال پيام تصويري مي تواند بسيار تاثير گذار باشد .
رسانه هاي نيز در جهت آگاه سازي و تبيين مصاديق مصرف گرايي مي توانند گام موثري در اين خصوص بردارند و بدون شك همين رسانه ها يعني ركن چهارم حكومت در همسو سازي مردم و ايجاد يك عزم ملي در جهت مناسب سازي مصرف بيشترين نقش را دارند .اما اين موضوع در شرايطي مي تواند موثر باشد كه مسيرمناسبي به منظور عملي شدن اصلاح الگوي مصرف و تبديل شدن آن از آئين نامه و دستور العمل به مسئله اي اجرايي از سويي نهادهاي ذيربط از قبيل مجلس و شوراي عالي انقلاب فرهنگي با جديت و با درنظر گرفتن زمانبدي صحبح مورد توجه قرار گيرد.
به عبارت ديگر مصرف بدون بازده كه از آن به هدر دادن مال ياد مي شود امري كه نه با مصلحت كشور و نه با فرهنگ اسلامي هم خواني ندارد.
خانواده نهاد فرهنگ ساز
خانواده به جهت تربيت افراد جامعه و به لحاظ اينكه عنصر شكل دهنده اجتماع تلقي مي شود عاملي موثري در شكل گيري خرده فرهنگ ها و سپس فرهنگها تلقي مي شود مطالعه خانواده ها در طول يك دهه گذشته مويد اين موضوع است كه ميل به لوكس شدن و تنوع گرايي و خريد برخي كالاهاي و افزايش تقاضا براي برخي از كالاها در اجتماع از سوي خانوادها مطرح شد به اين ترتيب خانواده به تعبيري بنيانگذار مصرف گرايي در جامعه است.
بدون شك از آنجا كه بيشترين جمعيت يك كشور را طبقه متوسط تشكيل مي دهند تاثير جمعيتي اين افراد در اجتماع نيز بيشتر خواهد بود و به اين ترتيب در برهه اي از زمان ميل به خريد مايكروفر ، تغيير مبلمان ، ماشين ظرفشويي مي تواند به نوعي در جامعه بروز پيدا كند.
تاثير خانواده ها و الگو پذيري آنها از يكديگر در كالاهاي فرهنگي و پذيرش فرهنگ نيز همانند همان كالاهاي تجاري است به همين دليل است كه يكباره تماشاي فيلم راز به حدي همه گير مي شود كه اين فيلم با حضور كارشناسان از شبكه چهار پخش مي شود .
باز مي گرديم به بحث اصلي اصلاح الگوي مصرف درست به دلايل مطرح شده در بالا مي تواند پس از فرهنگ سازي در اين خصوص اصلاح الگوي مصرف را از خانواده ها آغاز كرد.
مقام معظم رهبري حضرت آيت الله خامنه اي:
من به خانمهاي مسلمان‚ به خانمهاي جوان و به خانمهاي خانه دار عرض مي كنم: سراغ اين مصرف گرايي كه غرب مثل خوره به جان جوامع دنيا و از جمله جوامع كشورهاي درحال توسعه و كشورهاي رو به پيشرفت و از جمله كشور ما انداخته است‚ نرويد‚ مصرف بايد در حد لازم باشد‚ نه در حد اسراف. خانمهايي كساني كه همسرانشان يا خودشان مسيوليتهايي در بخشهاي مختلف كشور دارند‚ بايد از لحاظ دوري از اسراف‚ نسبت به ديگران الگو باشند. بايد براي ديگران درس باشند‚ و نشان بدهند كه شان زن مسلمان بالاتر از اين حرفهاست كه اسير زر و زيور و طلاآلات و از اين قبيل شود. نمي خواهيم بگوييم اينها حرام است. مي خواهيم بگوييم شان زن مسلمان بالاتر از اين است كه در دوراني كه بسياري از مردم جامعه ي ما محتاج كمك اند‚ كساني بروند پول بدهند طلا بخرند‚ زينت بخرند‚ وسايل زندگي رنگارنگ بخرند و در انواع و اقسام روشها و منشهاي زندگي‚ اسراف كنند. اسراف‚ الگوي زن مسلمان نيست.(در ديدار گروهي از بانوان - تاريخ : 25/9/1371)
بدون شك زنان به عنوان تربيت كننده اصلي نسل آينده و فرزندانشان از سويي و به جهت آنكه تاثير گذار ترين افراد در اقتصاد خانواده هستند مي توانند مهترين نقش را در اين خصوص ايفا كنند.
به توجه به آنچه در بالا گفته شد پس از فرهنگ سازي و تبيين بايدهاو نبايدها يا به تعبيري مشخص شدن حد اعتدال مصرف از سوي نهادهاي مسئول ورسانه ها خانواده در اصلاح الگوي مصرف جامعه تاثير گذار است و مسئولان و مديران دولتي در اصلاح الگوي مصرف دولت و كشور .
به اين ترتيب همچنانكه در طول قرن بيست و بيست ويك اروپا بر رواج مصرف گرايي تاكيد كرد اينك ايران عزير افتخار آفرينانه مي رود تا مرگ تدريجي مصرف گرايي خود را به جهانيان اعلام كند و تا باشد كه روزي فرا رسد كه ايران الگوي اصلاح مصرف براي دنيا شود.
//www.ghatreh.com/news/3217369.html |