سرطان را به عنوان بيماري قرن نامگذاري كردهاند و گرچه در دهه گذشته تلاشهاي خيرهكنندهاي براي غلبه بر اين بيماري مرگبار صورت گرفته است اما هنوز هم با شنيدن نام سرطان لرزه بر اندام بسياري از مردم در گوشه و كنار جهان ميافتد. اين بيماري در دهههاي گذشته و همزمان با توسعه جوامع صنعتي و افزايش مبتلايان به آن، بيش از هر زمان ديگري در كانون توجه دانشمندان و محققان علوم پزشكي قرار گرفته و تلاش شده است تا تكنيكهاي تازهاي براي مقابله با آن ارائه شود. يكي از مسائلي كه همواره درخصوص مبارزه قطعي با تودههاي سرطاني مطرح بوده، چگونگي از بين بردن آنها بوده است. چه بسا در اين كارزار، بسياري از سلولهاي سالم بدن بيمار نيز از بين ميروند و همين مسأله زمينهساز بهبودي بسيار كند بيمار ميشود. از اين رو جداسازي سلولهاي سالم از سلولهاي سرطاني يكي از مهمترين دغدغههاي دانشمندان در برنامه جهاني مبارزه با سرطان بوده است.
دكتر بارتوس گريبوفسكي، دانشيار مهندسي زيستي و از محققان جوان دانشگاه نورت وسترن در سالهاي اخير تلاش گستردهاي در اين زمينه داشته است و بتازگي نيز تكنيك مؤثري ارائه كرده است. در زير گفتگوي اختصاصي وي با سيب را درباره جنبههاي گوناگون ارائه اين فناوري نوين مرور ميكنيم.
مبناي كار شما در اين پروژه چه چيزي بوده است؟ آيا قصد داشتهايد تكنيكي متفاوت ارائه كنيد؟
مثل هر ابداع و ارائه خلاقيتي، بايد ابتدا از خود بپرسيم كه به دنبال چه چيزي هستيم. در حال حاضر سرطان به نوعي تحت كنترل دانشمندان درآمده است و خوشبختانه بايد گفت كه همچون دهههاي گذشته نيست كه در برابر آن نتوان كار خاصي انجام داد. اما موضوع مهم اين است كه بايد درمان قطعي بيماران را در كمترين زمان ممكن و آسيبهاي جانبي انجام داد. اگر توجه كنيد ميبينيد كه شيمي درماني ساليان سال است كه به عنوان مهمترين ابزار براي كمك به بيماران سرطاني به كار گرفته شده است اما اين تكنيك به جهت آنكه تحت كنترل نيست همواره با تبعات منفي شديدي همراه است. ما به اين نتيجه رسيدهايم كه بهترين كاري كه ميتوان انجام داد، جداساختن سلولهاي سالم از نوع بيمار است.
پس به نظر ميرسد در گذشته كار چندان زيادي روي اعمال كنترل بر اين تفاوت و همچنين نوع حركت و جنبش سلولهاي سرطاني صورت نگرفته است؟
به نوعي با اين حرف موافقم. البته توجه كنيد كه با گذشت زمان، فناوريها نيز تكامل بيشتري پيدا كرده و دست دانشمندان براي مقابله با چالشهاي گوناگون نظير سرطان بازتر از گذشته ميشود. ما تاكنون نتوانستهايم حركت و جنبش سلولهاي سرطاني را بخوبي تشخيص داده و تحت كنترل درآوريم. اما اكنون با استفاده از ريزكانالهايي كه با دقت بالايي طراحي شدهاند، امكان جالب توجهي را درخصوص جداسازي سلولهاي سرطاني و سالم از يكديگر فراهم كردهايم. اين جداسازي مزاياي خاص خود را دارد.
كمي درباره اين مزايا صحبت كنيد.
بخوبي روشن است كه پس از دستيابي به سلولهاي سرطاني كه از سلولهاي سالم جدا شدهاند، ميتوان با خيال راحتتري از تكنيكهاي مختلف درماني نظير شيمي درماني يا حتي انجام اعمال جراحي و برداشتن تومورها استفاده كرد. به اين ترتيب بدن بيمار با تبعات جانبي بجز سرطان دست و پنجه نرم نخواهد كرد. ما معتقديم كه اين يك پيروزي بزرگ در دنياي پزشكي نوين و مدرن به حساب ميآيد.
آيا در گذشته نيز پروژههاي مشابهي انجام شده است و اگر اين طور است در مقايسه با آنها، كار جديد شما چه ويژگيهايي دارد؟
البته سرطان آنچنان مورد توجه دانشمندان بوده است كه در دهههاي گذشته بيشتري بودجههاي تحقيقاتي در دنياي پزشكي صرف مقابله با اين بيماري شده است. فكر ميكنم در سالهاي گذشته تلاشهايي در زمينه جداسازي سلولهاي سالم و سرطاني از يكديگر انجام شده است كه البته من از نتيجه دقيق آنها اطلاعي ندارم. اما بايد به اين نكته تأكيد كنم كه در اين پروژه جديد توجه ويژهاي به صرف هزينه بسيار كم براي اين جداسازي شده است. در حقيقت در صورتيكه اين فناوري نوين جنبه تجاري پيدا كند، بيماران ميتوانند با صرف هزينه كمي از آن براي كمك به سلامتي خود استفاده كند.
شما از ريزكانالهايي صحبت كرديد كه از آن براي جداسازي سلولهاي سرطاني از سالم استفاده ميكنيد. آيا ميتوان اين كار را نوعي غربالگري عنوان كرد؟
اين ريزكانالها براي اولين بار در دنيا ارائه شدهاند. ما براي توليد آنها به اين نتيجه رسيديم كه حتما بايد از مواد تجديدپذير استفاده كرد چون ما آنها را در بدن بيماران سرطاني و پس از پايان يافتن مأموريتشان رها ميكنيم. اين كانالها هر يك قطري بسيار ناچيز دارند كه در حدود يك دهم ميليمتر يا حتي كمتر از آن اندازه دارد. اگر بخواهيم با زباني سادهتر به اين ساختار بپردازيم ميتوان اينگونه گفت كه سلولهاي سرطاني و سالمي كه به اين ريزكانالها راه پيدا ميكنند بر اساس برخي قوانين ساده فيزيكي از يكديگر تفكيك ميشوند.
پس ميتوان آن را نوعي دام براي سلولهاي سرطاني نام گذاشت؟
دقيقا همين طور است. در اين دام، سلولهاي سرطاني كه تغيير شكل ظاهري پيدا كرده و داراي سرعت حركتي و ابعاد ظاهري متفاوتي نسبت به ساير سلولهاي سالم هستند، گير كرده و توانايي حركتي خود را از دست ميدهند. از سوي ديگر و همزمان با اين درگيري، سلولهاي سالم به جهت ديگري هدايت ميشوند. ما فكر ميكنيم اين تكنيك نوين ميتواند خيلي سريع به فناوري كاربردي در مراكز درماني و تحقيقاتي مبارزه با سرطان به كار گرفته شود.
اين تكنيك جديد براي چه نوع سلولهاي سرطاني كاربرد دارد؟
ما در آزمايشات متعددي كه داشتهايم به سراغ سلولهاي سرطاني مختلفي رفتهايم. تودههاي سرطاني مربوط به سرطان سينه از جمله اهداف آزمايشگاهي ما بوده است. آزمايشات ما كه در فازهاي چندگانه انجام شده است نشان از موفقيتآميز بودن اين تكنيك دارد و فكر ميكنيم به زودي با چند مركز تحقيقاتي و درماني براي كاربردي كردن آن وارد مذاكره شويم.
چه سازمانها و مراكزي از تحقيقات شما حمايت كردهاند؟
به جهت حساسيتي كه اين تحقيقات داشته است، سازمانها و دانشگاههاي مختلفي با من و تيم همراهم همكاري داشتهام كه از آن جمله ميتوان به سازمان غذا و داروي آمريكا و انستيتو ملي سلامت اين كشور اشاره كرد. از اين رو در نظر داريم تحقيقات بيشتري روي اين درمان نوين انجام دهيم.
با توجه به اين پيشرفت و ديگر تكنيكهاي ارائه شده در زمينه مبارزه با سرطان، آينده اين چالش را چگونه ميبينيد؟ آيا روزي فراخواهد رسيد كه ديگر بيماري به واسطه ابتلا به سرطان جان خود را از دست ندهد؟
من و ساير محققاني كه در زمينه تكنيكهاي مرتبط با نابودي تودههاي سرطاني كار ميكنيم نسبت به آينده و بخصوص يك دهه پيش رو بسيار اميدواريم. شايد در گذشته اينگونه بحث ميشد كه هرگونه اميدواري به بازههاي زماني 30 تا 50 ساله بازميگشت، اما اكنون و با توجه به سرعت بالايي كه تكنيكهاي مختلف درماني ارائه ميشوند، اميدواري به درمان قطعي سرطان بيش از هر زمان ديگري شده است. عقيده من بر اين است كه در دهه آينده مبارزه با سرطان و افزايش اميد به زندگي در بيماران سرطاني به طرز قابل توجهي دگرگون خواهد شد.
دكتر بارتوس گريبوفسكي در يك نگاه
دكتر بارتوس گريبوفسكي كه در دانشگاه نورت وسترن آمريكا به عنوان دانشيار شناخته شده در زمينه مهندسي شيمي و زيستي فعاليت دارد، بخش عمدهاي از تحقيقات خود را روي ارائه تكنيكهاي نوين و مؤثر براي نابودي تومورهاي خطرناك سرطاني به كار بسته است. او در گذشته همكاري نزديكي نيز با چندين انستيتو و مركز تحقيقاتي پيشرو در زمينه درمان سرطان داشته است.
مهدي پيرگزي
/www.jamejamonline.ir/ |