عامل مولد بيماري يكي از انواع شپش است كه به طور اختصاصي موهاي سر را درگير مي كند. شپش بالغ با حركت روي سر روزانه 4 تا 6 تخم روي موها قرار مي دهد كه به وسيله يك اتصال محكم به موها متصل مي شوند كه به نام «رشك» (Nit) ناميده مي شوند كه به رنگ سفيد و چسبيده به ساقه مو مشاهده مي شود.
شپش سر حشره اي بدون بال است كه در سر انسان زندگي كرده و از آن تغذيه مي كند و تقريباً هر چهار ساعت از خون تغذيه مي نمايد.
اين حشره شش پا دارد و قادر است به موها چنگ بزند، ولي توانايي پريدن ندارد. شكستن هر پا با شانه زدن باعث مرگ شپش خواهد شد.
علايم شپش سر اولين علايم باليني در سر، موقعي اتفاق مي افتد كه شپش شروع به حركت مي كند كه معمولاً از حاشيه دو طرف سر شروع مي شود و بعد به طرف مركز سر گسترش مي يابد. در اين هنگام بيمار احساس خارش در سر مي كند. به تدريج خارش سر افزايش يافته و در سر خراشيدگي با ناخن پيش مي آيد. گاهي در موارد پيشرفته غدد لنفاوي اطراف سر در ناحيه گردن برجسته مي شود.
اغلب آنچه كه در بيمار مبتلا مشخص است تخم شپش (رشك) مي باشد كه به شكل بيضي شفاف تا سفيد رنگ و حدود 5 ميلي متر به ريشه مو به طور مايل و در يك سمت مو مي چسبد و براحتي كنده نمي شود.
اين تخمها به راحتي با شوره و ذرات پوسته سر و همچنين پوسته هاي سيلندري دور مو كه اغلب رسوب تافت و نرم كننده هاي مو مي باشند، اشتباه مي شود. تخم شپش به يك سمت مو در نزديكي ريشه مو به طور مايل مي چسبد و جدا كردن آن از موي سر با دست غير ممكن است.
مراحل زندگي شپش روي سر بعد از انتقال انگل شپش از انسان آلوده به انسان سالم، انگل بالغ يكي دو ماه زندگي مي كند و انگل ماده در هر روز 6-4 تخم مي گذارد كه به ساقه موها مي چسبند و شبيه ذرات سفيد مانند شوره ديده مي شوند. اين تخمها به بالغ تبديل شده و اين سير همچنان ادامه مي يابد.
چگونه به شپش سر مبتلا مي شويم؟ ازدحام جمعيت باعث مي شود كه شپش بتواند از سري به سري ديگر برود و از آنجا كه تماس نزديك در كودكان امري شايع است، شپش سر بيشتر در اين گروه سني اتفاق مي افتد، هر چند هر فردي در هر شرايط آب و هوايي ممكن است مبتلا شود.
طول مو، جنس، سن و رنگ مو تأثيري در انتقال شپش نداشته، شامپو كردن معمولي باعث از بين رفتن يا پيشگيري از آن نمي شود و شستشو با سركه هم تأثيري ندارد.
تراشيدن موها اگر چه مؤثر است، اما راه حل مناسبي به شمار نيامده كاملاً غيرضروري است.
شپش سر به هر حال از سر فرد ديگري به شما يا خانواده شما منتقل شده و شكستن زنجيره انتقال تنها با درمان مؤثر و بررسي تمامي موارد تماس ميسر مي شود.
چگونه به وجود شپش سر مشكوك شويم ؟ بزاق و ترشحات شپش سر محرك بوده و باعث خارش قابل توجه مي شود، اما تقريباً همه افراد با اطلاع يافتن از وجود شپش سر در نزديكان خود، ناگهان دچار خارش سر مي شوند! بنابراين طبيعي است كه صرفاً وجود خارش كافي نبوده، لازم است كه معاينه و بررسي دقيقتري انجام شود. خيلي از اوقات هم، مدرسه يا همسايگان ممكن است شما را از وجود شپش در دانش آموزان مطلع كنند.
شپش سر اغلب با چسبيدن به قاعده مو خود را از چشمان شما مخفي مي كند، ضمن آنكه از نور و گرما هم گريزان بوده، اغلب دور از تاج سر قرار مي گيرد، لذا بيشتر مشاهده «رشك» هاي چسبيده به سر است كه شك به بيماري را برمي انگيزد.
چگونه مطمئن شويم كه رشك را يافته ايم؟ آنچه مهم است آن است كه رشك را از شوره سر و ساير حالات مشابه افتراق دهيم، شوره سر در واقع پوست مرده است كه براحتي از مو جدا مي شود. گاهي اوقات بقاياي اسپري هاي مو هم ممكن است با رشك اشتباه شوند، اما توجه به چند نكته ما را در تشخيص رشك كمك مي كند: رشكها هميشه يك شكل و تخم مرغي شكل بوده، به مو در نزديكي پوست سر چسبيده اند و عمدتاً در گيجگاهها، بالاي گوشها و پشت گردن ديده مي شوند و براي جدا كردن آنها از مو استفاده از ناخنها ضروري بوده، براحتي جدا نمي شوند.
به هر حال براي پيدا كردن تخم شپش بايد با حوصله تمام از يك گيجگاه به طرف مقابل، منطقه به منطقه مو را گشت و بهتر است اين كار زير نور مناسب انجام شده و البته استفاده از يك ذره بين هم مي تواند كمك كننده باشد. ضمناً اين دقت را هم بايد معطوف داشت كه نزديكي زياد سر به فرد مورد معاينه، مي تواند باعث منتقل شدن شپش به سر فرد معاينه كننده شود.
چگونه مي توان از بروز بيماري پيشگيري كرد؟ با جدا كردن بيماران درمان نشده از افراد سالم و درمان سريع آنان، مي توان از انتقال بيماري جلوگيري كرد. (در مكانهايي همچون مدارس و پرورشگاهها و... با رعايت بهداشت تا حد زيادي مي توان مانع ايجاد بيماري شد؛ زيرا انگل بر اثر مواد شوينده از بين مي رود. هر چند تخم انگل خيلي مقاوم است.
راه درمان سابق بر اين تنها راه نجات از دست شپشها، تراشيدن موها از ته بود. اما امروزه شامپوهاي ضد شپش همه جا در دسترس هستند. فرد شپش زده بايد يك دوره مشخص از اين نوع شامپوها استفاده كند. اين شامپوها به علت دارا بودن تركيبات شيميايي بخصوص باعث مرگ شپشها مي شوند و به مرور زمان با حل كردن كپسول تخمها، آنها را از مو جدا مي كنند. شامپوهاي ضد شپش از شوينده هاي قوي به شمار مي آيند و تا حدي نيز سمي هستند. اگر زخمهاي سر زياد باشند، استفاده از اين نوع شامپوها مي تواند توليد عفونت كند. بهتر است قبل از استفاده حتماً با پزشك مشورت شود.
اولين نكته اين است كه درمان فرد بيمار در آلودگي به شپش تأثيرگذار نيست. حتي اگر با بهترين روشها نيز درمان شود؛ زيرا اگر فردي در مجاورت و تماس نزديك با يك فرد آلوده به شپش قرار داشته باشد، حداكثر تا دو هفته بعد مجدداً آلوده مي گردد، پس مهمترين اصل در مبارزه با شپش، انجام درمان دسته جمعي و همگاني و رفع آلودگي از تمامي لوازم و وسايل مورد استفاده افراد به طور همزمان است.
مهمترين نكته در مهار شپش دانش آموزان بازديد روزانه موي سر و در صورت لزوم بازديد لباس و بدن آنان توسط معلمان و مربيان مدارس و ارجاع سريع موارد آلوده به واحدهاي بهداشتي درماني براي درمان فرد آلوده به همراه خانواده و اطرافيان وي است. پس از درمان ضد شپش، احتمال انتقال آلودگي از بين مي رود و دانش آموز مي تواند به مدرسه بازگردد.
در اوايل كه بيماري هنوز گسترش نيافته است، با كوتاه كردن موها، استحمام روزانه و جوشاندن وسايل شخصي مي توان آن را از بين برد.
همان گونه كه گفته شد شپشها جزو حشرات به شمار مي آيند، بنابراين براي مقابله با آنها مي بايست از يك حشره كش استفاده كرد كه به شكل شامپو يا كرم قابل شستشو ساخته شده است.
اغلب بيماران توسط شامپوهاي مخصوص و بندرت داروهاي خوراكي درمان مي شوند. نكته مهم اين است كه بايد تمام افرادي كه ساعات زيادي را در كنار هم سپري مي كنند مثل اعضا يك خانواده همزمان مورد درمان قرار گيرند. هرچند كه علامتي وجود نداشته باشد و حتي در معاينه توسط پزشك نيز علامتي در ساير افراد خانواده وجود نداشته باشد. بنابراين اگر يك فرد در يك خانواده مبتلاست تمامي اعضا بايد درمان شوند. معمولاً علت شكست درمان بيماران نيز عدم رعايت همين نكته است. برخي موارد درمان نياز به تكرار پس از يك هفته دارند كه ضرورتاً بايد انجام شود. روسري، شانه، برس، كلاه، شال و روبالشي و ملحفه بايد در آب داغ شسته شوند. لوازم بهداشتي فردي بايد در الكل خيسانده شده و يا در حرارت نسبتاً بالا شسته شوند. ضدعفوني و شست و شوي فرش و موكت و مبلمان ضرورتي نداشته و نيازي به ضدعفوني كردن كل خانه وجود ندارد. استفاده از شانه هاي با دندانه ريز براي برداشتن رشك چسبيده به موها مي تواند كمك كننده باشد، ولي تراشيدن موهاي سر توصيه نمي گردد.
نكات مهم در مورد دارو درماني در شپش سر نكته اول و مهمترين نكته اين است كه اين داروها سمي هستند. اين داروها به هيچ عنوان خوراكي نيستند. دارو را در حمام مصرف كنيد و بعد از آلوده شدن دست به دارو هرگز با دست آلوده چيزي نخوريد.
شامپوهاي ضد شپش بسيار مؤثرند. شامپوي (Lindane Gbh) كه در بزرگسالان به كار مي رود، براي كودكان و خانمهاي باردار توصيه نمي شود. شامپوي«Permethrin » يك درصد بايد به تمام موها ماليده شود و 10 دقيقه باقي بماند. سپس شسته و يك هفته بعد تكرار شود. اين شامپو تخمها را از بين نمي برد، لذا بعد از آن بايد با محلول حاوي نسبت مساوي از سركه و آب و با شانه ريز موها پاك شوند. شامپوي «Hegor Antipoux» تخمها را از بين مي برد. تمام افراد خانواده بايد با هم درمان شوند. هر چه كه با سر بيمار در تماس بوده (شانه، ملحفه و كلاه) بايد با آب گرم 55 درجه شسته شوند. وسايلي كه بر اثر حرارت خراب مي شوند بايد به مدت دو هفته در كيسه دربسته باقي بمانند.
پرمترين اين دارو به عنوان داروي انتخابي درمان شپش توصيه شده است و به صورت شامپو، محلول سرشوي، پودر، لوسيون و كرم موجود است.
نحوه استفاده شامپو وابتدا موها را مرطوب نموده، سپس با شامپو يا سرشوي يك درصد موها را آغشته نماييد. لازم است ماده مورد نظر كاملاً به كف سر و ساقه مو ماليده و ماساژ داده شود و آن گاه پس از 10دقيقه شسته شود. اين مشتقات باعث مسموميت نمي شوند و اثر ابقايي بر موهاي سر دارد و تا يك هفته در مو باقي مي ماند و روي رشك نيز اثر كشندگي دارند. گاهي اوقات ضروري است كه درمان تكرار شود. در اين مورد نيز لازم است پس از خشك كردن كامل موها و با استفاده از روش خيساندن مو در سركه و شانه كردن، رشكها را از مو جدا كنيد.
روزنامه قدس – شماره 5741 |