پی‏آمدها ی شبیه‏سازی انسان

روز جمعه 27 دسامبر سال 2002 م . ، 6 دی ماه 1381 ش . خبر تولد اولین نوزاد شبیه‏سازی شده به سراسر جهان مخابره شد . شبکه تلویزیونی «بی بی سی‏» در ساعات پایانی آن روز گزارش داد: نوزاد همسان سازی شده، یک دختر است که 3 کیلو و 200 گرم وزن دارد، به گفته خانم «بریژیت‏بویسلیر» ، شیمی‏دان و مدیر شرکت کلوناید، «ایو» Eve) یا حوا) روز پنج‏شنبه از طریق مهندسی ژنتیک و فرآیند مشابه سازی در آزمایشگاه متولد شد . وی گفت: شرکت تحت مدیریت او با بهره‏گیری از روش «کلونینگ‏» توانسته است از سلول پوست‏بدن یک زن 31 ساله آمریکایی جنینی را تولید کند که در نهایت و بعد از رشد از هر جهت‏شبیه همان زن 31 ساله خواهد بود . (1)
امروزه مسئله «کلونینگ‏» یا شبیه‏سازی انسان به یک بحث جهانی و همگانی تبدیل شده است . اگر چه هنوز جزئیات این مسئله برای جهانیان و آینده آن روشن نیست، در عین حال، افراد و گروههای بسیاری در سراسر دنیا با مطالعات پی‏گیر تبیین این پدیده نوین را از ابعاد گوناگون دنبال می‏کنند و در داخل کشور نیز از نظر فقهی با عکس العمل‏های متفاوت فقیهان رو به رو شده است . آنچه پیش رو دارید، نگاهی است‏به تعریف شبیه‏سازی، پی‏آمدهای مثبت و منفی آن، و عکس العمل‏هایی که در جهان مسیحیت و غرب، و جهان اسلام نسبت‏به آن نشان داده شده است .

الف . تعریف شبیه‏سازی «کلونینگ‏»

شبیه‏سازی که به آن «کلونینگ‏» گفته می‏شود، از ریشه «کلون‏» است که یک واژه یونانی است و معنای لغوی آن «جوانه زدن و تکثیر کردن‏» است . «کلونینگ‏» در علم زیست‏شناسی عبارت است از «تکثیر موجود زنده بدون آمیزش جنسی‏» و فعلا به عمل کاشت جنینی در رحم اطلاق می‏شود که ابتدا در آزمایشگاه تولید شده باشد . و فرایند آن به این ترتیب است که محققان ابتدا هسته‏های یک تخمک را با DN A سلولهای دیگر جایگزین نموده، سپس تخمک بازسازی شده را در آزمایشگاه مورد مراقبت قرار می‏دهند تا تقسیم شده، به جنین تبدیل شود . چنانچه جنین مزبور در رحم کاشته شود و از آن انسانی به وجود آید، شبیه‏سازی مولد انسان صورت گرفته است . (2)
به زبان ساده شبیه سازی چیزی شبیه قلمه زنی در عالم گیاهان است . از قدیم الایام برای تکثیر انواع درختان گاه بذر آن را در زمین می‏پاشیدند و گاه از قلمه استفاده می‏کردند . یعنی قطعه بسیار کوچکی از بدن یک انسان را برمی‏دارند (غالبا قطعه‏ای از پوست‏بدن) و آن را تقویت کرده، در درون تخمک یک زن قرار می‏دهند . سپس آن را در رحم یک زن می‏کارند . این قلمه انسانی در آن محیط مساعد پرورش می‏یابد و بعد از طی دوران جنینی متولد می‏شود; در حالی که نه پدری داشته و نه مادری و بلکه شبیه کسی است که آن قلمه از بدن او جدا شده است; (3) درست مانند کتابی که از آن هزار نسخه چاپ می‏شود که همه شبیه هم هستند .
آنچه گفته شد گونه معمول شبیه سازی است، وگر نه شبیه‏سازی گونه‏های دیگری هم دارد که به برخی از آنها به صورت اختصار اشاره می‏شود:
1 . شبیه‏سازی الکترو مغناطیسی: در این روش، سیمهایی ظریف و حساس از یک دستگاه اختراع شده، به نقاط خاصی از مغز شخصی که باید از او کپی برداری شود و کسی که خصوصیات به او منتقل می‏شود، وصل می‏شود . سپس این دستگاه تمام شناختها و علوم ذخیره شده در نزد شخص اول را کپی گرفته و تمام ذخیره‏های علمی موجود در مغز شخص دوم را پاک می‏کند تا این کپی جایگزین معلومات قبلی شود .
2 . راه کشت: مغز یک انسان مرده در سر انسان زنده‏ای کار گذاشته می‏شود تا این شخص زنده در تفکراتش نسخه‏ای مطابق با شخص مرده باشد .
3 . جراحی ژنتیک: در این شیوه سلولهایی که سالم مانده‏اند از عضو آسیب‏دیده فرد بیمار توسط جراحی ژنتیک جدا می‏شوند و در لوله‏های آزمایشگاهی بارور می‏شوند و بعد از آنکه به یک عضو کامل (چشم، قلب، یا . .). تبدیل شد، آن را در بدن بیمار کار می‏گذارند . (4)

ب) پی‏آمدهای شبیه‏سازی

پی‏آمدهای شبیه‏سازی در دو بخش قابل بیان است:
1 . پی‏آمدهای مثبت: شبیه‏سازی، در اصل ایده بدی نیست; اینکه دانشمندان بتوانند حیوانات یا گیاهان را با کیفیت مطلوب به تولید انبوه برسانند جذاب است . با کمک محققان و مهندسان ژنتیک می‏توان حیواناتی را به وجود آورد که از اعضای بدن آنها برای پیوند انسانها استفاده شود و یا از طریق جراحی ژنتیک سلولهای سالم مانده از عضو آسیب دیده را به یک عضو کامل تبدیل کرد و یا از موادی که حیوانات در بدنشان تولید می‏کنند، در داروسازی استفاده کرد و یا به کمک شبیه‏سازی حیوانات، نسل گونه‏هایی از موجودات زنده را که در حال انقراض هستند، حفظ کرد .
دکتر «بهاروند» در این زمینه می‏گوید: «بخش درمانی همانندسازی هم به این صورت است که هر سلول بالقوه توان تبدیل به همه سلولهای اعضاء را دارد . پس می‏توان در آزمایشگاه رشد را متوقف کرد و فقط به یک سلول خاص، مثلا قلب، یا عصب، اجازه رشد داد . سلولهای بنیادی که بالقوه می‏توانند همه چیز شوند، در آزمایشگاه برای تولید یک عضو خاص هدایت می‏شوند .»
وی ادامه می‏دهد: «من مشروح این مباحث [شبیه سازی] را خدمت مقام معظم رهبری فرستادم، خصوصا بخش درمانی آن را که مخالفی هم ندارد، ایشان مرقوم فرمودند: به این دوستان بگویید: نتایج عالی این تحقیقات را با همت والای خویش دنبال کنند و این ثروت عظیم انسانی را برای کشور و ملت‏خویش تولید نمایند . ان شاء الله موفق باشند . البته، مراقب باشید که ساخت قطعات یدکی انسان به ساخت انسان منجر نشود .» (5)
دکتر «نزا» معاون شرکت «ای سی تی Act » گفت: «مردم باید به فوائد پزشکی ناشی از کپی کردن سلولها توجه کنند . هدف ما تولید انسانهای شبیه سازی شده نیست، بلکه ایجاد درمانهای حیات بخش برای طیف گسترده‏ای از بیماریهای انسانی، شامل دیابت، سکته، سرطان، ایدز و اختلالات فرساینده عصبی، مانند: پارکینسون و آلزایمر است .» (6)
2 . پی‏آمدهای منفی: شبیه‏سازی انسانی پی‏آمدهای منفی متعددی دارد که به برخی از آنها اشاره می‏شود:
1 . پی‏آمد اخلاقی: از نظر اخلاقی راهی را برای عدم تشکیل خانواده، عدم تحمل مشکلات آن و روی آوردن به طرق نامشروع اشباع غریزه جنسی و قناعت کردن به شبیه‏سازی برای کسب فرزند باز می‏کند، و هر زن و مرد به دل‏خواه خود بچه‏ای را از بانک نطفه (یا از نطفه‏های منعقده کلون شده) اختیار می‏کنند .
«ریموند فلین‏» رئیس اتحاد ملی کاتولیکهای آمریکا و سفیر سابق آمریکا در واتیکان گفت: «بعضی شبیه‏سازی را یک پیشرفت پزشکی می‏خوانند، به عقیده من این یک پسرفت اخلاقی است . تولید مثل اکنون به دست‏بشر افتاده است، در حالی که این حقی است که به پروردگار تعلق دارد .» (7)
البته، بعدا اشاره می‏کنیم که با ذیل سخنان ایشان موافق نیستیم، ولی تا این مقدار می‏پذیریم که نوعی پسرفت اخلاقی به حساب می‏آید .
2 . پی‏آمدهای هویتی: انسانهایی که از این طریق متولد می‏شوند، فاقد هویت‏خانوادگی بوده، نه پدر و نه مادر و نه برادر و نه هیچ کس دیگری راجز شبیه خود ندارند . این کار تدریجا سبب مرگ عواطف در میان انسانها می‏شود، و از نظر حقوقی نیز همین مشکل فقدان هویت وجود دارد .
«فرانسیس فوکویاما» می‏گوید: «... شبیه سازی، فرم غیرطبیعی تولید مثل است که به همان اندازه روابط غیرطبیعی میان والدین و کودکان ایجاد می‏کند . فرزند «کلون شده‏» روابط غیرقرینه با والدین خود برقرار می‏کند; چون از سویی فرزند است و از سویی از لحاظ ژن با یکی از والدین خود دوقلو محسوب می‏شود . در عین حال، با دیگری هیچ تشابه ژنی ندارد . از والدین، آنی که ژنش هیچ تشابهی با ژن فرزندش ندارد، در واقع باید فرزندی را پرورش دهد که از لحاظ خصوصیات ژنتیکی هیچ تفاوتی با همسرش ندارد . سؤال اینجاست: زمانی که این فرزند به بلوغ برسد، این والدین چگونه با وی برخورد خواهند داشت؟ ...» (8)
3 . پی‏آمدهای جسمانی: بسیاری از پزشکان معتقدند انسانهایی که از این طریق به وجود می‏آیند از نظر جسمی مشکلات و کمبودهای فراوانی دارند، به خصوص اینکه تجربه نشان داده است که هرگونه انحراف از مجاری طبیعی با مشکلات متعددی همراه خواهد بود; مثلا استفاده از غیر شیر مادر یا توسل به سزارین در مواردی که ضرورت ندارد، همیشه انبوهی از مشکلات را به همراه دارد .
«... در حقیقت‏خطراتی که در شبیه‏سازی، پستانداران را تهدید می‏کند، بسیار زیاد هستند; همان‏گونه که «دیلموت‏» ، اولین شبیه‏ساز، تجربه دانشمندان را در شبیه‏سازی انسان یک عمل جنایتکارانه می‏نامد . حتی بعد از 4 سال کار و تمرین با شبیه‏سازی حیوانات، در صد شکست هنوز بسیار بالا است و 98 درصد از جنینها هرگز کشت نمی‏شوند و یا در زمان بارداری و بعد از تولد می‏میرند . حیواناتی که زنده می‏مانند، تقریبا جثه‏ای دو برابر بزرگتر از حیواناتی که طبیعی به دنیا می‏آیند، دارند و اغلب از فقر سیستمهای ایمنی، مشکلات قلبی و اندامهای بزرگ برخوردارند (9) و همچنین شبیه‏سازی، پیری زودرس را به دنبال خواهد داشت . (10)
4 . عوارض عاطفی و روانی: فرزند شبیه‏سازی شده چون پدر مشخصی ندارد، به کمبودهای عاطفی و ناراحتیهای روانی دچار شده، سرافکندگی و اندوه جانکاهی را تحمل می‏کند . بچه‏های یتیم، بی پدر هستند، ولی بی‏کس نیستند، اما این قبیل بچه‏ها هم بی‏پدرند و هم بی کس .
عوارض روانی دیگری که به همراه دارد این است که فرزند شبیه سازی شده می‏داند نسخه اصل وی که قبل از او به دنیا آمده، در اثر بیماری ارثی فوت نموده است . او مسلما از نظر روانی رفتار به‏هنجاری نخواهد داشت، زیرا دقیقا زمان مرگ خود را می‏داند .
5 . انقراض نسلها و تنوع آفرینش: شبیه‏سازی انسان در نهایت‏به تولید و سیادت نسلی خاص (نژاد برتر) و انقراض گونه‏های دیگر بشر می‏انجامد . این در حالی است که نظام هستی بر تمایز و تفاوت گونه‏ها پایه‏ریزی شده، حذف تنوع در حقیقت، به معنای به خطر افتادن بقای نسل بشر می‏باشد . (11)
شیخ قرضاوی - مفتی مصری مقیم قطر - می‏گوید: «شبیه‏سازی با اصل تنوع مخلوقات که خداوند متعال نظام هستی را بر پایه آن آفریده است و در آیات قرآن مکررا به آن اشاره کرده است، مخالف است و تنوع حکیمانه مخلوقات را از بین می‏برد و نظام زندگی اجتماعی و قواعد اخلاقی و حقوقی را در هم می‏ریزد .»
از سوی دیگر اگر انسانهای هم شکل با خصوصیات فیزیولوژیک کاملا مشابه (با اثر انگشت، گروه خون و «دی ان ای‏» واحد) متولد شوند، نظامات قانونی و حقوقی به هم می‏ریزد و شناسایی هویت انسانها ناممکن می‏شود . (12)
6 . پی‏آمد ابزاری و سیاسی: شروع پرونده شبیه‏سازی، شاید در دست دانشمندان و محققان باشد، اما آینده آن را معادلات سیاسی و منافع فردی و گروهی رقم می‏زند . بسیاری از اکتشافات بشری درحال حاضر در مسیر نابودی انسان به کار برده می‏شود . بمبهای هسته‏ای انبار شده در دنیا به تنهایی کافی است که ده بار زمین را نابود کند . دیوانگانی که امروزه بر جهان حکم می‏رانند و آرزوی جاودانگی و حاکمیت همیشگی را در سر می‏پرورانند، بسیارند . اگر این فن‏آوری به همین صورت ادامه یابد و روزی به ست‏یکی از دیکتاتورهای جهان بیفتد، چه اتفاقی خواهد افتاد؟! (13)

ج) عکس العمل‏ها

در مقابل شبیه‏سازی، مخالفتها و اعتراضات زیادی از طرف محافل علمی - سیاسی جهان مسیحیت و جهان اسلام صورت گرفته است که به بخشهایی از آن در چند قسمت اشاره می‏شود:
1 . محافل علمی و سیاسی: شبیه‏سازی از معدود موضوعاتی است که سیاستمداران و دانشمندان علوم طبیعی در حرکتی هماهنگ به مخالفت‏با آن پرداخته‏اند .
ژاک شیراک رئیس جمهور فرانسه، همتاسازی انسان را یک اقدام جنایتکارانه خواند و خواستار ممنوعیت آن شد . فرانسوا میتران، رئیس جمهوری سابق فرانسه، شبیه‏سازی را پدیده‏ای وحشتناک خوانده بود .
فرانسه و آلمان، در سال 2001 میلادی پیشنهاد و تصویب کنوانسیونی در خصوص ممنوعیت همتاسازی انسان را به سازمان ملل ارائه کردند . انگلستان، برای «کلونینگ‏» انسان اجازه نامه صادر نکرد و ژاپن، هر نوع پژوهش درباره «کلونینگ‏» را ممنوع دانسته است . سازمان ملل متحد هم اعلام نموده است که از قراردادی که مانع شبیه سازی باشد حمایت می‏کند، و حتی جرج بوش، رئیس جمهوری آمریکا، نیز شبیه‏سازی را کاری اشتباه دانست! ! مراکز علمی جهان نیز با این امر مخالفت نموده‏اند; دکتر «هری گریفمن‏» سخنگوی مؤسسه روسلین می‏گوید: شبیه‏سازی انسان قطعا عملی قابل نکوهش است . و دکتر «هانس برنارد وام برگ‏» آلمانی، شبیه‏سازی را نوعی بردگی می‏داند .
«جرمی ریفلن‏» ، مؤسس گروه پاسدار بیوتکنولوژی، کلونینگ را تصویر تیره‏ای از انسانهای استاندارد دانست و انجمن پزشکی ژاپن و هیئت علمی آلمانی نیز به شدت این رویکرد را محکوم کردند .
«کویی شیرو ماتسورا» دبیر «یونسکو» روز دوشنبه (9/11/81) طی بیانیه‏ای انجام هرگونه شبیه‏سازی را محکوم کرد و خواستار مقابله با این امر شد . (14)
سازمان بهداشت جهانی طی قطعنامه‏ای که در تجمع جهانی سالانه این سازمان به تصویب اکثریت رسید، شبیه‏سازی انسان را از طریق تولید مثل غیرجنسی، غیرقابل قبول خواند .
2 . جهان مسیحیت: واتیکان اعلام کرد: تولید اولین نوزاد شبیه‏سازی شده بیانگر نوعی باور وحشیانه است که فاقد اصول اخلاقی و انسانی است .
کلیسای کاتولیک روم زندگی را هدیه‏ای خدادادی، نه یک تولید صنعتی دانسته و شبیه‏سازی را مداخله درکار خدا می‏داند .
«ریموند فلین‏» می‏گوید: تولید مثل انسان اکنون به دست‏بشر افتاده است، در حالی که این امر به پروردگار تعلق دارد . (15)
آنچه در کلام روحانیان مسیحی زیاد به چشم می‏خورد این نکته است که این شبیه‏سازی دخالت در کار خداوند است، ولی این سخن نادرستی است; چرا که شبیه‏سازی منافاتی با خدایی خدا ندارد; زیرا آن هم کار خداست; مثل دانه‏ای که ما می‏کاریم و تبدیل به گیاه ودرخت می‏شود، این هم کار خداست .
از این گذشته، این اکتشاف جدیدی نیست . این عمل میلیونها سال است که در جهان اطراف ما توسط قانون الهی حاکم بر طبیعت رخ می‏دهد . از موجودات تک سلولی گرفته تا بسیاری از گیاهان و جانداران بدین وسیله تولید مثل می‏کنند و قلمه‏زنی درختان و گیاهان برای تولید و تکثیر آنها در بدوی‏ترین جوامع انسانی به چشم می‏خورد .
نمونه دیگر، زنبورهای عسل هستند که با عمل کلونینگ تکثیر می‏شوند، ملکه زنبورها در تمام عمر خود یک بار آمیزش و جفت‏گیری می‏کند و یک تخم از آن به وجود می‏آید که همین تخم در بدن ملکه تکثیر می‏شود و هزاران تخم دیگر از آن تولید می‏گردد و هر کدام به یک زنبور تبدیل می‏شود .
از این نمونه که بگذریم، شبیه‏سازی انسانها نیز پدیده نویی نیست، هزاران سال است که این پدیده توسط قدرت الهی در طبیعت رخ داده است . دوقلوها و چندقلوها از تقسیم یک سلول تخم به وجود می‏آیند; به عبارت دیگر از لقاح اسپرم و تخمک، یک سلول (تخم) تولید می‏شود که تمام مشخصات یک موجود زنده در آن بالقوه وجود دارد . این تخم در مرحله بعد به دو، چهار و ... تقسیم می‏شود .
پس بحث مداخله در کار نیست; چرا که ایجاد روح و رشد حیات در جنین شبیه‏سازی شده نیز کار خدا است . اگر انتقاد هست‏به خاطر پی‏آمدهایی است که بر شبیه‏سازی مترتب می‏شود و به جهت‏بهره برداری سوء بشر از قانون الهی حاکم بر طبیعت است که انجام می‏گیرد . (16)
3 . جهان اسلام: در جهان اسلام مخالفتها از شدت بیشتری با وجود آراء متفاوت برخوردار بوده است که ما نظر برخی از علمای اسلام را در دو بخش بیان می‏کنیم:

یک . اهل سنت

هفته نامه «المسلمون‏» در شماره 633، در تاریخ پنجم ذی‏القعده 1417 ه . ق . به نقل از ابن عثمین، عضو هیئت علمای سعودی می‏نویسد: کم‏ترین مجازات مبتکران بدل‏سازی با کلون کردن، بریدن دستان و پاهای آنان می‏باشد (مجازات مفسد فی الارض) ; زیرا این کار بزرگ‏ترین فساد در زمین است .
مجمع پژوهشهای اسلامی دانشگاه الازهر قاهره که بالاترین مرجع دینی اهل تسنن به شمار می‏رود، روش شبیه‏سازی را حرام اعلام کرد . به گزارش شبکه تلویزیونی الجزیره در این فتوا آمده است: شبیه‏سازی حرام است و باید با آن مقابله کرد و با استفاده از هر وسیله‏ای از آن جلوگیری کرد .
یوسف القرضاوی، مفتی مصری مقیم قطر، به شدت شبیه‏سازی را محکوم و آن را مغایر با اختلاف و تنوع در خلقت دانست . شورای روابط اسلام و آمریکا نیز اعلام کرد که کارشناسان مسائل اسلامی باشبیه‏سازی انسان صریحا مخالفت کرده‏اند، همچنین اتحادیه عرب و سازمان کنفرانس اسلامی اخیرا با صدور بیانیه‏ای مخالفت صریح خود را با پروژه شبیه‏سازی اعلام کردند . «مجمع بررسیهای اسلامی‏» کسانی را که تکنولوژی شبیه‏سازی را بر روی انسان انجام می‏دهند، محارب دانسته است .
سازمان اسلامی علوم پزشکی نشستی را با حضور علماء اسلامی و پزشکان متخصص در کشور مغرب برگزار کردند و در اعلامیه پنج ماده‏ای
شبیه سازی را محکوم کردند . (17)

دو . علماء شیعه

مراجع عظام فعلی شیعه شبیه سازی حیوانات را بالاتفاق جائز می‏دانند، اما درباره شبیه‏سازی انسان نظرات مختلفی دارند .
در ابتدا توجه خوانندگان را به سؤالات و پاسخها در مورد شبیه‏سازی حیوانات جلب می‏کنیم:
سؤال: از آنجا که در قرن بیستم شاهد رشد حیرت‏آور علم پزشکی هستیم ... آیا مشابه‏سازی حیوان زنده توسط تکثیر سلولهای وی (کلوناژ) جایز است؟ (سلولی از حیوان زنده اخذ می‏شود و با تکثیر آن سلول از طریق اطلاعات DNA حیوانی با همان خصوصیات قبلی ایجاد می‏کنند).
در جواب این استفتاء مراجع عظام چنین فرموده‏اند:
آیة الله بهجت: ظاهرا اشکالی به نظر نمی‏رسد .
آیة الله خامنه‏ای: این کار فی نفسه اشکال ندارد .
آیة الله سیستانی: مانعی ندارد .
آیة الله صافی گلپایگانی: اگر مستلزم خلاف شرع نباشد، بنفسه اشکال ندارد .
آیة الله مکارم شیرازی: این کار در مورد حیوانات اشکالی ندارد .
آیة الله نوری همدانی: در غیر انسان جایز است .
آیة الله فاضل لنکرانی: دلیلی بر حرمت این عمل بر حسب عنوان اولی به نظر نرسیده است، گرچه برحسب عناوین ثانویه اشکال دارد . (18)
اما د رمورد شبیه‏سازی انسان از مراجع عظام سؤال شده است: «از آنجا که در قرن بیستم شاهد رشد حیرت‏آور فن‏آوری هستیم، خصوصا پیشرفتهایی در علم پزشکی حاصل شده است و یکی از آنها برآیندهای مهم نوین، مهندسی ژنتیک و بدل سازی (کلوناژ) می‏باشد که در علم وراثت مسائل مبهم و پیچیده‏ای پیدا شده است، بفرمائید:
الف) اگر سلول جنینی در سردخانه برای مثلا صد سال یا بیش از آن زنده نگاه داشته شود، سپس در رحم زنی کاشته و رویانده شود، آیا طفل ناشی از این سلول پس از رشد و نموو بلوغ می‏تواند از بستگان و خویشان خود مطالبه ارث نماید؟
ب) در صورتی که دختر باکره‏ای با بهره‏گیری از فن‏آوری بدل‏سازی (کلوناژ) دارای فرزندی از سلول جنین خود شود، در این فرض آیا حامله شدن وی مشروع است؟ آیا فرزند به دنیا آمده نسخه بدل اوست‏یا همسانش و یا دخترش؟
ج) اگر خانواده‏ای نسخه‏ای از فرزندشان را در سردخانه نگه‏داری کردند و پس از مرگ فرزندشان، با فن‏آوری بدل سازی (کلوناژ) نسخه بدل او را در رحم مادر کاشتند و رویاندند، در این صورت آیا آفرینش انسانی برای هدفی که به خود او مربوط نیست و نفعی نمی‏رساند، جایز است؟
د) در صورتی که فن‏آوری بدل‏سازی (کلوناژ) به قدری رشد کند که مادران بتوانند با مشاهده فرجام فرزند پس از چند سال، به کاتولوگهای مختلف مراجعه و جنین را گزینش کنند (طفل، سالیانی رشد می‏کند ولی نسخه‏های دست نخورده‏اش در سردخانه محفوظ مانده است). چنین بارداری شرعا چه حکمی دارد؟
در جواب این سؤالات آیة الله بهجت فرموده‏اند:
الف) وراثت نیست .
ب) مانعی ندارد و به ولد اشبه است .
ج) مانعی ندارد .
د) از حیث تکلیف منعی بر آن نیست و از حیث معامله به نظائر آن مراجعه شود .
آیة الله سیستانی فرموده‏اند:
الف) چنانچه تولد از منی شخص مذکور باشد، آن شخص پدر او محسوب می‏شود و بستگان پدر، بستگان فرزند می‏شوند .
ب) مانعی ندارد .
ج) مانعی ندارد .
د) اشکالی ندارد . (19)
و نیز سؤال شده است که: آیا مشابه‏سازی و تکثیر انسان در آزمایشگاه و از طریق روشهای پیشرفته علمی (کلوناژ) جایز است؟
گروهی از مراجع تقلید فتوا به حرمت داده‏اند، مانند:
آیة الله تبریزی: جایز نیست والله العالم .
آیة الله مکارم شیرازی: این کار جایز نیست و مفاسد زیادی دارد .
ولی عده دیگری از مراجع به عنوان اولی منعی برای آن ندیده‏اند:
آیة الله فاضل لنکرانی: به عنوان اولی اشکالی ندارد; لکن اگر مفاسدی بر آن مترتب شود، به عنوان ثانوی جایز نیست .
آیة الله نوری همدانی: تحقق این عمل معلوم نیست که ممکن باشد و در صورت امکان اگر با موازین اسلامی مخالف نباشد، اشکال ندارد .
آیة الله سیستانی: فی حد ذاته مانعی ندارد .

پی‏نوشتها:

1) گزارشی پیرامون شبیه‏سازی، عبدالرسول مهاجری، دفتر مطالعات زنان، 1381، ص 1 - 2; و ر . ک: بدل‏سازی انسان، حمید رضا شریعت‏مداری، فصلنامه حوزه و دانشگاه، شماره 10 .
2) همان، ص‏3; و روزنامه جام جم، 5/3/81، عباس‏پور اردکانی .
3) با نگاهی به پاسخ آیت الله‏ناصر مکارم شیرازی به مسئله شبیه‏سازی .
4) ر . ک: فصلنامه حوزه (همان) ; گزارشی از شبیه‏سازی (همان)، ص 4 - 5 .
5) هفته نامه افق حوزه، 15/2/82، ص 8 .
6) ابرار، 7/11/80 .
7) همان .
8) همشهری، 16/2/81، فرانسیس فوکویاما، ترجمه فرزاد پرستش .
9) حیات نو، 20/1/80 .
10) افق حوزه، 15/2/82 .
11) ر . ک: گزارشی پیرامون شبیه‏سازی، (همان)، ص‏17 .
12) همان، ص 18 - 17، و ر . ک: خراسان، کوروش شجاعی، 11/10/1381، تحت عنوان «این حوا آدم را به کجا می‏برد» .
13) ر . ک: گزارشی از شبیه‏سازی، همان، ص 18 و ر . ک: شیخ قرضاوی در مقاله‏ای اینترنتی، سایت اول لایت نت و سایت I T A N مربوط به مرکز تکنولوژی ایران .
14) همان، و ر . ک: سیاست روز، 11 دیماه، 1381 .
15) ابرار، 7/11/80، و تازه‏های دانش، جام جم، 22/10/1381 .
16) ر . ک: گزارشی از شبیه‏سازی، همان، ص 5 - 6 . و ر . ک: هفته نامه افق حوزه، 15/2/82، ص 8، و ر . ک: اعتماد، 10/10/81، «شبیه‏سازی انسان دخالت در کار خدا نیست‏» (گزارش) .
17) گزارشی پیرامون شبیه سازی، همان، ص 13 - 12، و ر . ک: صدای عدالت، 30 دیماه 81، و سایت . [ SALAMRANNETWORK ]
18) اینترنت و گروه استفتای مرکز تحقیقات فقهی قوه قضائیه .
19) همان .

جواد خرمی
www.hawzah.net

مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات مقالات آموزشگاه رایانه اخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهاناخبار ایران و جهانبانک سوال و جوابجوان امروزدانلود نرم افزار